artykuły

2) Gubernator powinien wszystkich podwładnych sobie urzęd­ników, odbywających objazdy urzędowe, jako to: komisarzy do spraw włościańskich, naczelników powiatów i naczelników straży ziemskiej, zobowiązać, iżby przy swoich objazdach urzę­dowych, koniecznie odwiedzali i ochronki, szczegółowo ogłądali ich lokale, i przekonywali się, czy do ochronek nie przyj­muje się dzieci starszych ponad 7 lat, i czy się w nich nie odbywa nauczanie przedmiotów lub języków z książek lub kajetów;

3) Celem zapobieżenia możliwości przyjmowania do ochronek dzieci starszych ponad 7 lat, należy zobowiązywać założycieli, by każda ochrona posiadała specjalną księgę do zapisywania dzieci, i by do te] księgi wszywano metryki wszyst­kich dzieci, uczęszczających do ochronki. Księgi te, na każ­de żądanie powinny być okazywane osobom rewidującym, które, drogą wywoływania dzieci i sprawdzanie metryk, łatwo przekonać się mogą, czy w danej ochronce jest przestrzegany przepis o wieku dzieci;

4) założycieli ochronek należy zobo­wiązywać do komunikowania władzy miejscowej wiadomości o osobach, które będą powołane przez nich do zajęć z dziećmi, jak również o wszelkich zmianach w składzie tych osób. Urzę­dnicy policji miejscowej (naczelnicy powiatów, policmajstrowie i inni) powinni zbierać najdokładniejsze dane o cechach mo­ralnych i o prawomyślności osób, .dopuszczanych do zajęć z dziećmi;

5) przy wydawaniu pozwolenia na otwarcie ochron­ki, należy w każdym poszczególnym wypadku uprzedzać za­równo założycieli, jak i osoby, zajmujące się dziećmi, że na nich ciąży cała odpowiedzialność za prawidłowy bieg spraw w zakładzie, i że, na wypadek wykrycia w nim nauczania po­tajemnego, założyciele i osoby, zajmujące się dziećmi, będą pociągane do surowej odpowiedzialności;

6) o wszystkich wy­krytych wypadkach potajemnego nauczania w ochronkach po­lecono gubernatorom komunikować głównemu naczelnikowi kraju, celem wymierzenia winnym należytej kary. Komuniku­jąc o powyższem kuratorowi okręgu naukowego, naczelnik główny kraju prosił zarazem o zalecenie urzędnikom dyrekcji naukowych, by, przy objazdach urzędowych, przedsiębranych dla obejrzenia zakładów naukowych, zwiedzali też i ochronki, przytem jenerał gubernator nadmienił, że wykazy ochronek, które założyć pozwolono, będą we właściwym czasie komuni­kowane kuratorowi. Na skutek tego, kurator Okręgu naukowe­go polecił swym podwładnym mieć baczenie na ochronki i, w razie wykrycia w nich nauczania potajemnego, donosić o tem bezpośrednio zwierzchności Okręgu naukowego, nie czyniąc na miejscu żadnych rozporządzeń, a to stosownie do uwagi do art. 61, t. XI, cz. l zbioru ustaw instytucji naukowych i zakła­dów szkolnych, w wyd. z r. 1893.”²⁰

Kurator Okręgu Naukowego Warszawskiego wyznaczał osoby odpowiedzialne za nadzór, które kontrolowały czy nie prowadzi się w nich nauczania przedmiotów lub języków z książek i kajetów. Wykrycie potajemnego nauczania było surowo karane. 30 października 1906 roku generalny gubernator warszawski zniósł kary za potajemne nauczanie.

W roku 1903w Królestwie Polskim utworzono 35 ochron, w 1904 roku było ich już 70, natomiast w latach 1905-1914 powstało 389 placówek tego rodzaju.

Ochronki mogły zakładać osoby prywatne, fabryki, wsie, miasta i miasteczka.

W ochronach można było prowadzić nauczanie po uzyskaniu pozwolenia, zaś osoba zajmująca się uczeniem musiała mieć ukończone 4 klasy.

Od 1906 roku wyodrębnić można dwa typy ochron²¹:

• dla dzieci do lat 7, przy czym podkreślano, że nie powinny one wykonywać prac na sprzedaż,
• dla dzieci starszych.

W dniu 7 czerwca 1906 roku utworzono Koleżeńskie Kółko Ochroniarek współpracujące ze Zjednoczonym Kołem Ziemianek, do którego należały kobiety pracujące w guberni: warszawskiej, kaliskiej, lubelskiej, siedleckiej, płockiej, piotrkowskiej i radomskiej. W ramach Kółka postanowiono założyć kasę wzajemnej pomocy, składki na ten cel uzależnione były od pensji ochroniarki. Przy dochodach wynoszących 60 rubli rocznie składka wynosiła 10 kopiejek miesięcznie, gdy pensja mieściła się w granicach od 60 do 100 rubli rocznie – składka 15 kopiejek na miesiąc, zaś przy zarobkach po wyżej 100 rubli rocznie – składka 20 kopiejek miesięcznie.

Zazwyczaj ochronki zakładano przy dworach. Koszt powszechnie stosowanej ochrony: 250-300 rubli, w tym pensja dla ochroniarki 80-120 rubli, utrzymanie, 60 rubli opłaty oraz potrzebne materiały.

Powstawały również ochronki sezonowe tylko na czas pilnych prac. Warunki pracy najlepsze były przy fabrykach, gdzie ochroniarki zarabiały około 40 rubli miesięcznie. Dodatkowo otrzymywały opał, światło, ogród oraz utrzymanie dla dwóch krów.

Program, według którego powinny działać ochronki²²:

„Pogadanki – należy uważać za najpoważniejszą pracę dla umysłu dziecięcego, jednakże nie wolno przeciążać młodych istot, trzeba dużo mówić o Bogu.

Przyroda – godne zalecenia wycieczki z dziećmi na pola, łąki, do lasu, a przy tym wrodzoną spostrzegawczość i zainteresowanie danym przedmiotem.

Prace ręczne – aby pobudzić umysł do stopniowego rozwoju oraz wyrabiać zaradność, zręczność i praktyczność

Zabawa – zawsze następowały po pracy lub pogadance, trwającej 20 do 30 min. – nigdy zaś przed pracą. Miało to za zadanie wpoić dzieciom, że zabawa należy się tylko tym, co pracują. Celem zabawy było danie dzieciom zajęcia zgodnego z ich naturą, wzmocnić ciało, ćwiczyć zmysły, zająć umysł i za pośrednictwem zmysłów zapoznać się z naturą i ludźmi”.

W ochronie dziecko miało poznać wartość porządku i czystości. Wymagano od dzieci, aby przychodziły do ochrony już umyte, uczesane, co miało wywierać wpływ na ich matki.

Podstawą ładu i porządku zajęć w ochronie był z góry postanowiony rozkład czasu czyli plan, którego wypełnienie ochroniarka przestrzegała z całą systematycznością i punktualnością.

Od 12 lipca 1907 roku gen. Skałon wydał zakaz otwierania ochronek bez zgody i „opracowanych” specjalnie dla nich ustaw.

O wadze, jaką Ziemianki przywiązywały do ochron świadczy referat wygłoszony na posiedzeniu delegacji gospodyń wiejskich. „Siła każdego narodu spoczywa na ludzie, z niego wyszły lub wychodzą wszystkie sfery społeczne, w nim się one odradzają i jego sokami żyją… Ludem powinni się zająć Ci, którzy z jego potu żyją, jego sił potrzebują i z nim bezpośrednio obcują… Wieśniacy zaledwie, że hodują swe dzieci nieraz mniej troskliwie od inwentarza, nie domyślając się nawet potrzeby rozumnego wychowania… Polem i środowiskiem ku temu są ochrony. Otoczywszy opieką dziatwę wiejską damy możliwość matkom zajęcia się pracą zarobkową…²³”

Od 1906 roku działalność Zjednoczonego Koła Ziemianek zostaje wzmożona także w zakresie kursów ochroniarskich. Kursy organizowane były bardzo często i różny był czas ich trwania.

Powstaje Szkoła Ochroniarek w celu podniesienia i ujednolicenia pracy w ochronach, które licznie zaczęto zakładać we dworach. Ochronę prowadziła zawsze właścicielka dworu, utrzymując ją, płacąc wynagrodzenie ochroniarkom oraz kupując pomoce naukowe.

7 czerwca 1906 roku odbył się I zjazd ochroniarek. Zasadniczym postulatem było: urządzanie corocznych zjazdów oraz kursów wakacyjnych.

3 kwietnia 1907 roku odbył się 14-dniowy kurs, w którym udział wzięło ok. 200 uczestniczek, z tego:

89 – gub. warszawska

20 – „ kaliska

14 – „ radomska

13 – „ płocka

12 – „ piotrkowska

11 – „ lubelska

4 – „ łomżyńska

2 – „ suwalska

5 – „ Litwa

2 – „ Podole

1 – „ Żytomierz.

177

W programie kursu:

Religia – kształtowanie duchowej osobowości

Pedagogika

Metodyka i praktyczne nauczanie języka polskiego

Historia Polski

Nauki przyrodnicze

Arytmetyka

Prowadzenie chóru

Nauki plastyczne

Pogadanki na temat higieny, fizjologii człowieka, geografii Polski, prawa gminnego, ogrodnictwa, ziół leczniczych, społecznej roli ochroniarki.

Z.K.Z. przeprowadziło analizę dotyczącą wyposażenia i liczby ochron, zajęć dzieci oraz warunków bytu i pracy ochroniarek.

Szczegółowo omówiono 55 ochron:

• 4 przy fabrykach,
• 12 w osadach lub miasteczkach,
• 39 na dworach.

Ogólna liczba dzieci uczęszczających do ochron w zimie wynosiła 2874, natomiast w okresie lata – 1624. Na podstawie tych danych wyliczono przeciętną liczbę dzieci w ochronie, która dla zimy wynosiła 53, a średnia dla lata – 37.

W analizowanych ochronach wiek dzieci zawierał się w przedziale od 5 miesięcy do 15 lat. Ochrona więc opiekowała się dziećmi w wieku niemowlęcym oraz szkolnym wbrew założeniom, gdyż wiek uprawnionych wynosił 3 – 8 lat.

Koszt utrzymania ochronek to przeciętnie 315 rubli, najwyższy 775 rubli, najniższy 200 rubli, w zakres którego wychodziły²⁴:

• pensja i utrzymanie ochroniarki,
• opał i światło,
• pomoce naukowe i materiały do robót.

Koszt na 1 dziecko wynosił około 4 rubli rocznie.

W programach nauczania znalazły się:

• język polski
• historia
• matematyka
• religia
• robótki: szycie, cerowanie, haft, szydełkowanie, roboty ze sznurka, słomy, wikliny, praca w ogrodzie.

Najliczniej ochronki powstawały przy dworach i we wsiach bez dworów. Okres od 1905 – 1914r. wykazuje 389 ochron utrzymywanych przez Ziemianki.

Ziemianki starały się pomagać prowadzącym taką działalność poprzez metodyczne wskazówki z zakresu zajęć z dziećmi w ochronach. Organizowały pogadanki z chemii i fizyki, lekcje śpiewu, rysunków i gimnastyki, lekcje robót, zwiedzanie wystaw sztuk pięknych.

Proponowano również w celu rozbudzenia zainteresowań plastycznych pomalowanie stołów w ochronach oraz urządzanie wspólnych zabaw dziatwy wiejskiej i dzieci ze dworu.

Zjednoczone Koło Ziemianek organizowało pogadanki dla ochroniarek, na przykład na tematy dotyczące hodowli i uprawy roślin, hodowli pokojowej i gruntowej kwiatów, wiadomości z praktycznego warzywnictwa, o dzikich ziołach i ich zbieraniu oraz hodowli ziół w ogródkach.

Stowarzyszenie Ziemianek prowadziło szereg dyskusji na tematy dotyczące osób pracujących w ochronach jak i ich działalności. Poruszano kwestie wakacji dla ochroniarek, urządzanie dorocznych zjazdów oraz kursów wakacyjnych. Podejmowano próby oceny wartości pedagogiczna robót wykonywanych w ochronach.

Ziemianki uchwaliły, „że niezależnie od letniej przerwy w czasie której dzieci nie uczęszczają do ochrony, a która przeznaczona jest na odpoczynek – ochroniarka otrzymywać winna na Wielkanoc urlop trzytygodniowy, aby w ciągu dwóch tygodni poświątecznych mogła wziąć udział w kursach pedagogicznych i ogólnokształcących w Warszawie. Urządzeniem kursów zająć się ma ZKZ w porozumieniu z przedstawicielkami ochronek. Nadto w ciągu zebrania zaznaczona została potrzeba utworzenia kasy przezorności dla ochroniarek”²⁵.

Ochronki do 1918 roku pełniły funkcje tajnych szkółek, w których uczono dzieci j. polskiego, historii, literatury, geografii. Do ochronek przyjmowano wszystkie dzieci, które przebywały pod opieką ochroniarek którymi były nauczycielki wiejskie, wychowanki szkół gospodarczych lub kursów ochroniarskich. Pod patronatem Ziemianek zorganizowano w Warszawie w 1909 roku 2-letnią szkołę dla ochroniarek. Opłata wynosiła 160 rubli rocznie.

Po upadku Powstania Styczniowego i zniesieniu autonomii Królestwa Polskiego, utworzenie jakichkolwiek organizacji o szerszym działaniu stało się niemożliwe. Dopiero w 1875 roku utworzono w Warszawie Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, które stanowiło ośrodek myśli fachowej: urządzano zebrania, odczyty i wystawy.

W latach 1883-1884 zostały utworzone w Królestwie Polskim dwa oddziały powstałego w 1867 roku w Petersburgu – Towarzystwa Popierania Rosyjskiego Przemysłu i Handlu: warszawski i łódzki. Oddział warszawski, którego prezesem został Ludwig hr. Krasiński, podzielił się na specjalistyczne sekcje. Ziemianie skupili się w sekcji przemysłowo – rolnej. Z niej w 1890 roku wyodrębniła się autonomiczna Sekcja Rolna, przy której w 1895 roku utworzono Podsekcję Kobiecą, zrzeszającą działające od lat 90-tych XIX wieku tajne kółka ziemianek. Kółka prowadziły pracę oświatowo – kulturalną i społeczną wśród kobiet wiejskich. Przewodniczącą została Teresa Siemieńska.

W 1905 roku Podsekcję Kobiecą przeobrażono w Zjednoczone Koło Ziemianek z przewodniczącą Marią Kretkowską.

Organami prasowymi Koła były:

Świat Kobiecy pod redakcją Marii Karczewskiej,

Polski Łan – red. Marii Radziewiczównej,

Ziemianka – red. Marii Radziewiczównej, a od 1911 roku redaktorem została Zofia Rzędzina.

W 1906 roku Zjednoczone Koło Ziemianek zostało oficjalnie zatwierdzone przez władze zaboru rosyjskiego. Oznacza to, że od tej pory stowarzyszenie prowadziło swoją działalność w sposób jawny. Organizacja ta liczyła wtedy około 8000 kobiet, a honorową przewodniczą została Maria Kleniewska, inicjatorka tego koła od 1892 roku¹.

Była to organizacja o charakterze gospodarczym i oświatowo – społecznym, zmierzająca do podniesienia poziomu umysłowego kobiet i unowocześnienia gospodarstwa wiejskiego. Z.K.Z. skupiało Kobiety ze wszystkich stanów więc i mniej wykształcone, niezamożne i bogatsze, gospodynie małorolne i właścicielki większych folwarków, nauczycielki i w ogóle wszystkie kobiety chcące pracować nad rozwojem wsi polskiej.

Rolę kierowniczą odgrywały ziemianki, które świadomie wychowywały kobiety w duchu solidaryzmu społecznego, wpajając im przekonanie o konieczności opieki ze strony dworu.

Na zebraniach odmawiano modlitwy, śpiewano pieśni, odczytywano poezje, ale równocześnie odczytywano referaty, wygłaszano przemówienia, a nawet zapoczątkowano programowe dyskusje.

Celem tej struktury była praca narodowo – kulturalna, tworzenie „Kółek pracy Kobiecej” oraz porozumiewanie się już istniejących. Pierwsze takie Kółko założyła Kleniewska w 1895r. w swojej okolicy. Posiedzenia odbywały się w Kuczkowicach, majątku Janostwa Kleniewskich w ziemi lubelskiej.

Z.K.Z. było oficjalnie organizacją apolityczną. Jednakże z podtekstu niektórych artykułów z „Ziemianki” można wnioskować o powiązaniach z Narodową Demokracją i ruchem katolickim. Wydaje się jednak, że członkinie do organizacji przystępowały ze względu na prowadzone tam prace oświatowo – gospodarcze i kulturalne.

Zjednoczone Koło Ziemianek było pierwszą na świecie instytucją o charakterze oświatowym, społecznym, gospodarczym i rolny.

W tej epoce (1906 rok) przy zatwierdzeniu Statutu, powstają szkoły gospodarcze, dochodzące do liczby jedenastu, m.in. Szkoła Ochroniarek w Woli Grzybowskiej, szkoły gospodarczo – rolne mające 11-miesięczny kurs.

Koła Gospodarcze Ziemianek – w Statucie nazwane Kołami „czynnemi” były główną i niestrudzoną pracą Stowarzyszenia.

Epoka przedwojenna daje nam statystykę 12 000 kobiet w Kołach Gospodarczych Ziemianek, w latach wojny spada ona z powodu przejścia Kół do CTR i w 1934 roku powróciła prawie do tej samej ilości kół i członkiń².

Praca w Kołach prowadzona była przy pomocy kursów praktycznych, pogadanek i konkursów takich ja na przykład: zdrowia w rodzinie, czystości chaty, ogródków przy chacie, wychowu drobiu lub trzody czy uprawy warzyw.

Organizacyjnie Stowarzyszenie Ziemianek opierało się na³:

Centrali w Warszawie – z wybranego na Walnych Zebraniach Zarządu (15 osób),

Kołach Stowarzyszenia Ziemianek rzeczywistych i czynnych

Kołach Ziemianek, które łączyły się w Okręgi, przeważnie wojewódzkie.

Centrale w Warszawie na dzieliły się na wydziały:

I – Organizacyjny,

II – Społeczny,

III – Wychowawczy,

IV – Gospodarczy.

Poszczególne wydziały podzielone zostały na odpowiednie sekcje.

Istniały w Kołach Czterokrotne Zjazdy w ciągu roku. Każdy z nich miał swoje cechy i specjalne zadania: sprawozdawczy w czerwcu, projektodawczy w grudniu, zaś marcowy i październikowy przeznaczone były przeważnie sprawom gospodarczym oraz wydziałowi wychowawczemu i społecznemu.

Centrala finansowa opierała swe prace na składkach członkowskich i dochodzie z kapitału żelaznego – subwencji zaś żadnych organizacja nie otrzymywała.

Wraz z tworzeniem się nowych warunków życia, powstawały nowe działy. Kwestia bezrobocia rozwiązywana była w Wydziale Społecznym w Sekcji Pośrednictwa Pracy.

Rozwój pensjonatów, letnisk we dworach było w dużej mierze zasługą Sekcji Letnisk przy centrali stowarzyszenia Ziemianek.

W roku 1910 Ziemianki wchodzą po raz pierwszy w konflikt z międzynarodowym ruchem kobieco-rolnym (Cercles de Fermiveres). W roku 1913 biorą udział, w międzynarodowym kongresie w Gendawie.

Jedną z ważniejszych prac Stowarzyszenia Ziemianek do 1939 roku była 2-letnia szkoła dla Instruktorek Wiejskich w Rudzie Czechowskiej pod Puławami. Szkoła ta wychowała 297 wychowanków, które pracowały we wszystkich organizacjach i kursach⁴.

Rada Naczelna Ziemianek, która była łącznikiem 5 zespołów Ziemianek, miała za cel łączenie pracy Ziemianek całej Polski. Odbywała ona wspólne narady raz do roku, a Prezydium Rady – co 3 miesiące.

Na Zjazdach Rady Naczelnej Ziemianek, które kolejno odbywały się we Lwowie, w Poznaniu, w Wilnie, Krakowie, Warszawie, poruszane są ogólne sprawy ważne dla wszystkich zespołów.

Organizacja ziemianek była pierwszą nowocześnie pojętą kobiecą organizacją społeczno – zawodową w Polsce, a pierwszą organizacją kobieco – rolną nowego typu na świecie.

Jednymi z najwybitniejszych postaci Z.K.Z. były Maria Świdowa z Przewłockich, M. Kretkowska z Baruchowa, Felicja Karszo–Siedlewska, Cecylia Plater-Zyberkówna, Jadwiga Milewska oraz Helena Weychertówna.

Charakterystyczną cechą organizacji Z.K.Z. była równość praw członków mimo podziału na kółka rzeczywiste i czynne. Kółka czynne składały się z kobiet małorolnych, miały osobny regulamin, wyróżniający się przede wszystkim zniżoną opłatą członkowską. Przy Zarządzie Głównym powstała Sekcja Kółek Czynnych pod przewodnictwem Marii Karczewskiej.

W 1910 roku w byłym zaborze pruskim na terenie dzisiejszego województwa poznańskiego i pomorskiego z siedzibą w Poznaniu, zawiązały się poprzednio czynne kółka pod nazwą statutową „Towarzystwo Ziemianek dla Wielkopolski i Pomorza”.

W roku 1911 w Małopolsce Wschodniej powstała organizacja pod statutową nazwą „Koło Pań Wiejskich” z siedzibą w Krakowie.

Kresy Wschodnie również zaczęły organizować się przed wojną, aczkolwiek nie miały oddzielnego statutu. Działalność była autonomiczna w ramach statutu Z.K.Z.

Wielka wojna zasadniczo zahamowała, a nawet częściowo zlikwidowała działalność zespołów ziemianek. Działalność skoncentrowała się na wysiłkach w kierunku charytatywno – sanitarnym. Szczególnie ofiarną pracą odznaczało się Towarzystwo Ziem dla Wielkopolski i Pomorza.

Podobnie można określić działalność ziemianek z Kresów Wschodnich aż do czasu przesunięcia się frontu w 1915 roku. Na terenie byłej Kongresówki, objętej działaniami wojennymi, Z.K.Z., mimo że zdezorganizowane, działało energicznie, rozwijając równocześnie w centrali sprężystą akcję charytatywną i sanitarną.

W 1918 r. Z.K.Z. zmieniło nazwę na Stowarzyszenie Zjednoczonych Ziemianek (S.Z.Z.). Na czele staje Aleksandra Grzybowska, a z nią wice-przewodnicząca Eleonora Czarnowska, wybitna działaczka z terenów zamojszczyzny.

W 1920 roku M. Kleniwska organizuje tzw. „Służby Narodowe” – kobiecy oddział Obywatelskiego Komitetu Obrony Państwa.

Do zmienionej sytuacji łatwiej przystosowały się zespoły młodsze, ale i najstarsze organizacje ZKZ byłej Kongresówki musiały przejść ewolucję.

Ziemianki czynne były tak na swoim statutowym terenie, jak i na terenach innych organizacji: w tym czasie powstało ich wiele z inicjatywy ziemianek lub przy ich współpracy, np. Rada Naczelna Gospodarczego Kształcenia Kobiet, Związek Pań Domu, Instytut Gospodarstwa Domowego, Zjednoczenie Zrzeszeń Rodzicielskich (Komisja do spraw Rodziny).

Największym przełomem w charakterze organizacji Ziemianek było Tworzenie Kół Gospodyń Wiejskich poza statutem Ziemianek. Powstaje „Sekcja Kół Gospodyń”. Na czele stanęła ziemianka z kieleckiego Aniela Zdanowska z Godlewskich. Sekcja organizowała Koła Gospodyń Wiejskich w województwach centralnych i wschodnich. Pod tą samą nazwą „Sekcja Kół Gospodyń Wiejskich Stowarzyszenie Zjednoczonych Ziemianek” współdziałała z poprzednia organizacją, ponieważ członkinie Ziemianek były w przeważającej ilości przewodniczącymi Kół Gospodyń C.T.R.

W roku 1918 zapoczątkowuje się właściwa praca Młodych Ziemianek. Wprawdzie już w 1913 roku Kleniwska założyła w Kluczkowicach z pomocą Emilii Góreckiej pierwsze kółko młodych pod nazwą „Nowe Życie”, ale właściwa organizacja sekcji Młodych przy Stowarzyszeniu Zjednoczonych Ziemianek powstała w tym okresie z inicjatywy J. Grzybowskiej. Później utworzono z osobnym statutem „Stowarzyszenie Młodych Ziemianek” pod przewodnictwem Haliny Dernałowiczówny⁵.

W tym okresie nastąpiły zmiany w działalności wszystkich zespołów Towarzystwa Ziemianek Pomorskich, którą oddzieliły się od Towarzystwa Ziemianek Wielkopolskich.

Na czele Ziemianek Wielkopolskich Turnowską zastąpiła M. Lossowowa, a później przewodnictwo objęła H. Brezina⁶.

W 1918 roku Ziemianki Wielkopolskie utworzyły przy swej organizacji sekcje Włościanek. Pracą tam kierowała Wanda Niegolewska. W tym okresie powstawały liczne kółka w całej Wielkopolsce, które w 1920 roku połączyły się w związek pod nazwą „Wielkopolski Związek Włościanek”. Zaczął on pracować, oparty o własny statut przy Wielkopolskiej Izbie Rolniczej. Była to jedyna w tym czasie organizacja kobiet małorolnych pracująca samodzielnie w Polsce.

Rezultatem wysiłków oraz dążeń ogółu ziemianek w celu zjednoczenia było powstanie Rady Naczelnej Ziemianek w 1923 roku. W rok później „Ziemianka” miesięcznik Zespołu Małopolskich Ziemianek, został organem Rady Naczelnej Ziemianek, pod tytułem „Ziemianka Polska”. Radę Naczelną Ziemianek tworzyły przewodniczące i delegatki zespołów. Na czele Rady stanęła dożywotnia, honorowa przewodnicząca M. Kleniewska, przewodnictwo objęła E. Czarnowska, ówczesna wice-przewodnicząca Stowarzyszenia Zjednoczonych Ziemianek, a od 1928 roku przewodnicząca tego zespołu.

Rada Naczelna dzieliła się na komisje: Organizacyjną i Zagraniczną. Komisje Organizacyjną objęła Aleksandra Grzybowska, jednocześnie redagująca „Ziemię Polską”. Komisje Zagraniczną prowadziła Zofia Jankowska. Siedzibą Rady Naczelnej stał się Warszawa. Zjazdy doroczne odbywały się w tych miastach, które były siedzibami zespołów. Pierwszy taki zjazd odbył się we Lwowie w roku 1924.

Na XII Kongresie Międzynarodowym Rolniczym w Warszawie Ziemianki Polskie odegrały wybitną rolę, uchwalono tam utworzenie specjalnej Sekcji Kobiecej na Kongresach.

W tym okresie przewodnicząca Młodych Ziemianek, H. Daria – Dernałowicz, weszła do zarządu Sekcji Młodych Międzynarodowych Unii Katolickich Lig Kobiecych, a kilka lat później przewodnicząca R.N.Z. E. Czarnowska, została przewodniczącą Sekcji Rolnej Unii Katolickich Lig Kobiecych.