Napoleon Bonaparte był największym człowiekiem czynu, jakiego znają dzieje. Cechowała go niezwykła siła woli oraz wybitny talent militarny, dzięki którym w epoce nowożytnej stworzył najpotężniejsze mocarstwo Europy. Jako wódz odnosił spektakularne sukcesy, a jednocześnie okazał się znakomitym administratorem i prawodawcą. Likwidował średniowieczne przywileje i odrębności stanowe, wprowadzając ustrój oparty na zasadzie równości wobec prawa oraz nowoczesny system administracyjny. Włochy zawdzięczają mu pierwsze, choć jeszcze częściowe, zjednoczenie oraz wzmocnienie świadomości narodowej.
Szczególnie doniosłą rolę Napoleon odegrał w dziejach Polski. Po III rozbiorze wydawało się, że nie tylko państwo polskie przestało istnieć, lecz także sam naród został skazany na zagładę. Środowiska patriotyczne podjęły wówczas działania zmierzające do odzyskania niepodległości przy wsparciu Francji. Pod patronatem Napoleona na ziemiach włoskich powstały Legiony Polskie, które przypominały Europie o istnieniu sprawy polskiej oraz stały się symbolem odrodzenia patriotyzmu i tradycji wojskowych. Po pokoju paryskim w 1801 roku Napoleon skazał jednak Legiony niemal na zagładę, wysyłając część z nich na San Domingo, a pozostałych pozostawiając w służbie we Włoszech.
W 1806 roku, po rozgromieniu Prus, Napoleon ponownie poruszył kwestię polską, umożliwiając tworzenie polskiego wojska oraz władz cywilnych. W efekcie powstało Księstwo Warszawskie. Mimo krótkiego okresu istnienia i niewielkiego terytorium, wprowadzono tam wiele nowoczesnych rozwiązań, takich jak zniesienie poddaństwa, równość wobec prawa oraz sejm, w którym zasiadali przedstawiciele wszystkich warstw społecznych. Odrodzona armia polska poniosła ogromne ofiary, walcząc m.in. w Hiszpanii oraz osłaniając odwrót wojsk napoleońskich spod Moskwy w 1812 roku.
Napoleon nie spełnił wszystkich oczekiwań Polaków i niejednokrotnie narażał ich na bolesne rozczarowania. Mimo to wydobył sprawę polską z zapomnienia i wprowadził ją na arenę międzynarodową, zmuszając pośrednio mocarstwa rozbiorowe do zajęcia wobec niej stanowiska na kongresie wiedeńskim. Cały rozwój walk o niepodległość w epoce porozbiorowej miał swoje korzenie właśnie w okresie napoleońskim.
Jednocześnie Napoleon popełniał liczne błędy, które przyczyniły się do jego klęski i upadku. Osadzał na tronach podbitych państw członków własnej rodziny, często ludzi pozbawionych doświadczenia politycznego, co prowadziło do buntów ujarzmionych narodów. Gdy potęga cesarza osiągnęła szczyt po wprowadzeniu blokady kontynentalnej, zaczęły narastać nastroje oporu. Przykładem była Hiszpania, gdzie w 1807 roku Napoleon zmusił króla do abdykacji i osadził na tronie swego brata Józefa, co wywołało masowe powstanie ludowe, skutecznie wspierane przez Anglię.
Bezpośrednią przyczyną klęski Napoleona stała się jednak kampania rosyjska z lat 1812–1813. Cesarz zamierzał podporządkować Rosję, podobnie jak wcześniej Austrię i Prusy, sprowadzając ją do roli państwa wasalnego. W 1812 roku jego wojska wkroczyły przez Wilno i Witebsk, lecz armia Aleksandra I unikała decydującej bitwy, wciągając Francuzów w głąb kraju. Rosjanie stosowali taktykę spalonej ziemi, niszcząc zapasy żywności i infrastrukturę, co poważnie osłabiło armię napoleońską. Napoleon, dążąc do szybkiego zajęcia Moskwy, nie docenił trudności komunikacyjnych, surowych warunków klimatycznych ani determinacji rosyjskich żołnierzy. Na rozkaz cara Aleksandra I Moskwa została podpalona, co uniemożliwiło Francuzom utrzymanie miasta. Dodatkowo Rosjanie prowadzili wojnę podjazdową, atakując przeciwnika małymi, mobilnymi oddziałami.
Armia Napoleona składała się w dużej mierze z młodych, niedoświadczonych żołnierzy różnych narodowości, co sprzyjało chaosowi, brakowi dyscypliny oraz dezercjom, gdyż wielu z nich walczyło w obcej sprawie. W trakcie kampanii rosyjskiej we Francji narastały spiski przeciwko cesarzowi, a jego niemieccy sojusznicy zaczęli się od niego odwracać.
Napoleon poniósł klęskę jako jednostka i władca Francji, lecz zwyciężył jako najwybitniejszy reprezentant swojej epoki. Korzenie współczesnej Europy sięgają czasów Rewolucji Francuskiej i rządów Bonapartego, które na trwałe ukształtowały jej polityczny i społeczny krajobraz.
Dziedzictwo Napoleona nie ograniczało się wyłącznie do pola bitew i reform administracyjnych. Jego epoka przyniosła głębokie przemiany społeczne i prawne, które trwale zmieniły oblicze Europy. Najważniejszym osiągnięciem w tej dziedzinie był Kodeks Cywilny, zwany Kodeksem Napoleona, który stał się fundamentem nowoczesnego prawa cywilnego w wielu państwach europejskich. Gwarantował on równość wszystkich obywateli wobec prawa, ochronę własności prywatnej oraz świecki charakter państwa. Choć kodeks ten ograniczał prawa kobiet i utrwalał patriarchalny model rodziny, to w porównaniu z porządkiem feudalnym stanowił ogromny krok naprzód.
Napoleon stworzył również sprawny aparat państwowy oparty na centralizacji władzy, hierarchii urzędniczej i kontroli administracyjnej. Prefekci, mianowani przez rząd, sprawowali władzę w departamentach, co zapewniało jednolite zarządzanie państwem. Reforma finansów, szkolnictwa oraz sądownictwa sprzyjała stabilizacji wewnętrznej Francji i umożliwiała prowadzenie długotrwałych wojen. Jednocześnie jednak centralizacja władzy i kult jednostki prowadziły do ograniczania swobód obywatelskich, cenzury prasy oraz represji wobec przeciwników politycznych.
Podboje Napoleona, choć niosły ze sobą idee wolności i równości, często były postrzegane przez podbite narody jako nowa forma ucisku. Z czasem entuzjazm wobec haseł rewolucyjnych ustępował miejsca rozczarowaniu i oporowi. W wielu krajach, takich jak Niemcy, Hiszpania czy Włochy, wojny napoleońskie przyczyniły się jednak do przebudzenia świadomości narodowej i stały się impulsem do późniejszych ruchów zjednoczeniowych. Paradoksalnie więc Napoleon, dążąc do dominacji Francji, pośrednio zapoczątkował procesy, które w przyszłości doprowadziły do osłabienia jej pozycji.
Po klęsce wyprawy moskiewskiej potęga Napoleona zaczęła się gwałtownie kruszyć. W 1813 roku wojska koalicji antyfrancuskiej odniosły decydujące zwycięstwo w bitwie pod Lipskiem, zwanej „bitwą narodów”. Rok później alianci wkroczyli do Paryża, zmuszając Napoleona do abdykacji. Został zesłany na wyspę Elbę, skąd jednak w 1815 roku powrócił do Francji, rozpoczynając okres tzw. stu dni. Ostateczna klęska pod Waterloo przypieczętowała jego los. Zesłany na odległą wyspę Świętej Heleny, pozbawiony realnego wpływu na wydarzenia polityczne, spędził tam ostatnie lata życia, umierając w 1821 roku.
Upadek Napoleona umożliwił restaurację dawnego porządku w Europie, czego wyrazem był kongres wiedeński. Zwycięskie mocarstwa dążyły do przywrócenia monarchii absolutnych i zahamowania idei rewolucyjnych. Nie udało się jednak całkowicie odwrócić zmian zapoczątkowanych przez Rewolucję Francuską i epokę napoleońską. Idee wolności, równości i narodowej suwerenności nadal inspirowały kolejne pokolenia Europejczyków, prowadząc do licznych powstań i rewolucji w XIX wieku.
W przypadku Polski dziedzictwo Napoleona miało szczególne znaczenie. Choć Księstwo Warszawskie nie przetrwało długo, to stało się symbolem odrodzenia państwowości i nadziei na niepodległość. Kadry wojskowe, administracyjne i polityczne ukształtowane w epoce napoleońskiej odegrały istotną rolę w późniejszych zrywach narodowych, takich jak powstanie listopadowe i styczniowe. Pamięć o Napoleonie na trwałe zapisała się w polskiej tradycji historycznej i literaturze jako symbol szansy, której nie udało się w pełni wykorzystać, ale która na nowo rozpaliła ducha walki o wolność.
Napoleon pozostaje więc postacią niejednoznaczną. Był jednocześnie wybitnym strategiem, reformatorem i tyranem, niszczycielem starego porządku i twórcą nowego ładu, który nie zawsze realizował ideały wolności, jakie głosił. Jego życie i działalność pokazują, jak ogromny wpływ może mieć jednostka na bieg dziejów, ale także jak niebezpieczne bywają ambicja i przekonanie o własnej nieomylności. Epoka napoleońska stała się jednym z kluczowych punktów odniesienia w historii Europy, a jej skutki odczuwalne są do dziś.