Teren dzisiejszego Sopotu, podobnie jak obszar całego Pomorza Wschodniego, był gęsto zamieszkany już we wczesnej epoce żelaza, czyli w V i VI wieku p.n.e.[1]
Po okresie wędrówek ludów w V i VI wieku n.e., nieudokumentowanym w Sopocie żadnymi znaleziskami, na jego terytorium zasiedlono ludność słowiańską. Był bogaty i gęsto zaludniony. Cechowała ją dobra organizacja. Wspólnota ta została zbudowana pod koniec VIII wieku. Drewniano – ziemna warownia [2]. Można przypuszczać, że Sopot okresu warowni był centrum jednej ostrogi terytorialnej zwanej Opolem.
Słowiańska nazwa Sopot wywodzi się prawdopodobnie od otaczających warownię sapowisk, czyli mokrych piasków. Korzeń tego słowa, w formie „sop”, może również mieć formę „sok”. Również w dialekcie kaszubskim źródło słów „sap” w takich słowach jak sapy, sapote, oznacza mokradła[3].
Spisana historia miasta rozpoczęła się 5 marca 1283 roku, kiedy to książę Mściwoj II, panujący na dworze gdańskim, w zamian za ziemie utracone pod Gniewem na rzecz zakonu krzyżackiego, przekazał cystersom 16 wsi w Oliwie, a wśród nich Sopot [4].
W zapisie z 1283 roku nazwa wsi pojawia się w formie SOPOTH [5]. Jest to słowiańska nazwa oznaczająca spadającą wodę z głośnym pluskiem. Takie odgłosy docierały do mieszkańców warowni od strumienia płynącego u podnóża wałów, dzisiejszego Grodowego Potoka.
Miejscowość Sopot liczyła 44 przędze („przędze” – dawna miara powierzchni grunty orne równe 30 morgom, czyli 16,8 ha) gruntów w Górnym Sopocie [6].
W połowie XVI wieku rozpoczął się ważny okres w historii So potu. Od tego momentu przedstawiciele bogatych rodów gdańskich kupców, sprawując władzę w mieście, rozpoczęli proces dzierżawy ziemi sopockiej wsi od cystersów w Oliwie i zakładania siedziby w miejsce gospodarstw chłopskich. W ciągu kilkudziesięciu lat biedna wieś klasztorna chłopska przekształciła się w letnią wieś gdańskich patrycjuszy [7] Na miejscu drewnianych gospodarstw chłopskich zbudowano murowane budynki, otoczone ogrodami, sadami i ogrodami warzywnymi. Głównie w celach dekoracyjnych wzdłuż płynących strumieni orano stawy ogrodowe[8]. Obok dworów zbudowano ozdobne pawilony dla odwiedzających gości. Zbudowano także kilka młynów wodnych, w 1660 r. papiernię na Kamiennym Potoku, młyn zbożowo-prochowy na Potoku Karlikowskim, popielnik i młyn na Babidolskim Potoku oraz kuźnię (Kowalnia) na nieistniejącym już Potoku Kuźnica.
W XVII wieku. Sopot był świadkiem kilku ważnych wydarzeń historycznych. 28 listopada 1628 roku na wodach Zatoki Gdańskiej rozegrała się bitwa pod Oliwą, którą obserwowali z brzegu mieszkańcy Sopotu. Polskie jednostki pod dowództwem admirała A. Dickmana walczyły ze szwedzką eskadrą dowodzoną przez admirała N.G. Stjernskjólda. Sopocianie z okolicznych wzgórz mogli obserwować zatonięcie dużego statku „Solen”, a nasstępiona była ucieczka reszty floty wroga, co spowodowało usunięcie blokady portu gdańskiego, która zrujnowała handel Gdańska[9].
Rok 1772 był szczególnie tragiczny dla Polski, nastąpił jej pierwszy rozbiór. Sopot dostał się pod panowanie króla pruskiego. W tym czasie w Sopocie mieszkało 18 rodzin rybackich [10].
Po rozbiorach nadbrzeżna część osady uległa znacznym zmianom, nazwana na początku XIX wieku „wioską rybacką Sopotu”. Przede wszystkim zaczął się szybko wyludniać, tak że z 18 rodzin w 1772 r. tylko 9 pozostało do 1806 r., A do roku 1814 tylko 4. Żyli w straszliwej biedzie [11].
Rok 1823 powszechnie uważany jest za początek rozwoju sopockiego uzdrowiska. Jan Jerzy Haffner, alzacki lekarz, który przybył do Gdańska z wojskami napoleońskimi w 1808 roku, zachwycony pięknym położeniem wsi, postanowił wybudować w Sopocie kąpielisko morskie. Wydzierżawił nadbrzeżny pas ziemi od pruskiego Ministerstwa Skarbu Państwa i wybudował murowany budynek zakładu kąpielowego na miejscu dzisiejszego placu Kuracyjnego[12]. Wewnątrz budynku znajdowało się sześć kabin kąpielowych z wanną oraz pokój z prysznicami.
Dwa lata później Haffner wybudował, obok kąpieliska, pierwszy sopocki Dom Zdrojowy, który „stał się centralnym punktem życia towarzyskiego kąpieliska ska”, miejscem posiłków i odpoczynku. Sopot, który w 1820 roku liczył zaledwie 23 domy i 307 mieszkańców, zaczął się powoli rozbudowywać wraz z powstaniem kąpielisk i zaplecza. Zaczęły powstawać warsztaty rzemieślnicze, sklepy, restauracje i cukiernie. Wynajęto też pieszego kuriera, który codziennie przewoził listy między Sopotem a Gdańskiem.
Kilka lat po śmierci Haffnera jego pasierb Boether znacznie rozbudował Dom Zdrojowy, podnosząc go o jedną kondygnację, w której mieściło się 12 pokoi dla odwiedzających. W 1834 roku na miejscu rozebranego kąpieliska wzniesiono drugi budynek rekreacyjny. Mieściła się w nim duża sala imprezowa; Od strony morza zdobiła go klasycystyczna kolumnada. W tym czasie w Sopocie istniało już pierwsze molo spacerowe, rozbierane corocznie po zakończeniu sezonu kąpielowego. W 1842 roku miał około 60 metrów długości i 2,5 metra szerokości[13]. W tym samym roku do Sopotu przyjechało ponad tysiąc kuracjuszy. To zintensyfikowało rozwój budownictwa. W 1844 r. w So Pocie było 150 domów i 937 mieszkańców. W 1859 r. było już 200 domów[14].
Przełomowe wydarzenie w historii sopockiego kurortu, dzięki któremu przekształcił się w jedno z najsłynniejszych kąpielisk –
W 1870 r. przez Sopot przebiegała linia kolejowa z Gdańska do Koszalina. To zaplecze komunikacyjne spowodowało znaczne zwiększenie liczby pacjentów i soboto-niedzielnych gości z pobliskiego Gdańska. Nastąpiło dalsze ożywienie ruchu budowlanego, powstawało coraz więcej przedsiębiorstw usługowych, a ponadto w Sopocie zaczęli osiedlać się lekarze, kupcy i emeryci. W 1872 roku gmina wybudowała pierwszy wodociąg, początkowo obsługujący tylko główne ulice i ważniejsze nieruchomości. Istotne zmiany zaszły w Sopocie w związku z zarządzeniem władz pruskich z 1874 r. w sprawie nowego podziału administracyjnego, w ramach którego do Sopotu przyłączono wieś i majątek Karlikowo, wieś Świemirowo oraz majątek Stawowie. W wyniku tej aneksji liczba stałych mieszkańców Sopotu wzrosła z 2139 do 2834. W tym czasie gmina Sopot zaczęła działać z 20-osobową Radą Gminy i wójtem [15].
Nowo wybrane władze dość intensywnie rozbudowują obiekty uzdrowiskowe, uznając te inwestycje za korzystne i niezbędne dla dalszego rozwoju miasta. W 1877 roku gmina kupiła z rąk prywatnych całą spółkę uzdrowiskową, budynki, grunty i parki. Decyzja ta znacznie przyspieszyła rozwój wsi i jej infrastruktury. Znacznie rozbudowano molo, założono sieć wodociągową, gazownię, oddano do użytku pocztę, sąd, szkoły, kościoły i kaplice[16].
W wyniku starań gminy Sopot władze pruskie w Berlinie nadały mu prawa miejskie aktem z 8 października 1901 r [17] ., cesarz Wilhelm II wydał następujące oświadczenie: „(…) Raportem z dnia 25 września br. udzielam gminie wiejskiej Sopot w powiecie wejherowskim w Prusach Zachodnich prawa miejskie (…)” [18]. 7 maja 1904 r. Sopot uzyskał herb – siedzącą białą mewę ze srebrzystą rybą w szponach na mieliźnie złotego piasku [19]. Tłem jest niebieski kolor nieba. Nad tarczą herbu znajduje się fragment muru obronnego z bramą i trzema basztami. Około 1900 roku władze kupiły dużą willę przy ówczesnej ulicy Szkolnej (obecnie Tadeusz Kościuszko) i zaadaptowały ją na swoją siedzibę. W 1911 roku w tym samym miejscu wybudowano nowy budynek ratusza, który został rozbudowany w 1923 roku.
Największym wydarzeniem kulturalnym było otwarcie Opery Leśnej 11 sierpnia 1909 roku.
W latach 1910-1912 na miejscu starego, drewnianego budynku wzniesiono okazały budynek trzeciego domu zdrojowego, mieszczący bogato wyposażoną salę widowiskową, sale noclegowe , restauracje oraz sale forrest i rozrywkowe.[20]
W 1909 r. Sopot liczył 13262 stałych mieszkańców i gościł 14785 [21] kuracjuszy.
Okres I wojny światowej zahamował rozbudowę miasta. Zmniejszyła się również aktywność kąpielowa Sopotu.
W roku 1920 założono gry kasynowe z ruletką i bakaratem jako półkę z ograniczoną odpowiedzialnością[22]. Miasto, będąc udziałowcem kasyna, wpłacało duże sumy pieniędzy do swojej kasy, którą przeznaczało na rozbudowę bazy turystycznej. Dzięki grom kasynowym udało się sfinalizować ważną dla miasta inwestycję budowlaną, jaką jest Kasino-Hotel[23]. W 1928 roku pomost przedłużono do 512 metrów, a po stronie południowej dobudowano ostrogę o długości 130 metrów, służącą jako przystań dla mniejszych jachtów, żaglówek i łodzi motorowych[24]. W maju 1923 roku, z okazji setnej rocznicy kąpieliska, rada miejska podjęła uchwałę o budowie boiska sportowego w Dolinie Owiec, zwanego Stuletnim Polem. Otoczony zalesionymi wzgórzami boisko to jest nadal najpiękniej położone stadion lekkoatletyczny w kraju [25].
Mimo ogólnie rosnącej liczby gości, liczba Polaków grających w Sopocie systematycznie malała. Było to bezpośrednio związane z inkorporacją Sopotu w 1920 r. na tereny Wolnego Miasta Gdańska, czyli rosnącymi wpływami niemieckiego nacjonalizmu [26]. Bardzo często Niemcy organizowali antypolskie prowokacje. Niemiecka wrogość wobec Polaków nasiliła się po 1933 roku. Polacy woleli odpoczywać w licznych polskich kąpieliskach z luksusową Juratą na czele. Wszystkie manifestacje triumfujących Niemców w Gdańsku czy Sopocie były zwiastunami nadchodzącej tragedii wojennej.
Już w pierwszych dniach września doszło do masowych aresztowań ludności polskiej, połączonych z konfiskatą całego mienia, [27] Niemcy za wszelką cenę chcieli zatrzeć ślady polskości na tym terenie. Według szacunkowych badań 70 mieszkańców Sopotu oddało życie za działalność patriotyczną i przynależność do narodu polskiego. Niestety, liczba deportowanych lub uwięzionych, deportowanych lub więzionych, a także wydalonych z własnych domów i całkowicie okradzionych oraz tych, którym udało się przeżyć obozy zagłady, nie jest dokładnie ustalona.
Przez całą wojnę Sopot był miejscem odpoczynku niemieckich oficerów i ich rodzin oraz rannych żołnierzy. Koniec okupacji niemieckiej dla Sopotu nastąpił 23 marca 1945 r. Rankiem tego dnia od strony Gdyni-Orłowa po krótkiej walce wkroczyły wojska radzieckie, które wyparły wojska niemieckie do Jelitkowa i Oliwy. W czasie wojny całkowicie zniszczone zostały domy, które stały po obu stronach wschodniej części ulicy Morskiej, dzisiejszej ulicy Bohaterów Monte Cassino. Spaleniu uległ także dworzec kolejowy i inne obiekty. Po zakończeniu działań wojennych w Sopocie Rosjanie splądrowali i doszczętnie zniszczyli budynki: kompleks domów zdrojowych i kasyno gier, pobliskie hotele (Werminghoff i Metropol). 125 budynków zostało całkowicie zniszczonych, co stanowiło 5% zasobów mieszkaniowych, a około 25% budynków zostało mniej lub bardziej uszkodzonych. Sopot uniknął jednak tragicznego losu Gdańska. Dzięki temu stał się bazą
mieszkania dla wielkiej fali osadników przybywających na Wybrzeże[28]. 3 grudnia 1950 r. było ich 36703. [29]
Przez rok po zakończeniu wojny Sopot był centrum administracyjnym województwa. Najważniejsze było zapewnienie mieszkańcom żywności i uruchomienie obiektów komunalnych. Sopot nie miał jednak pracy do zaoferowania. Dlatego nazywano ją „sypialnią Gdańska i Gdyni”. W 1947 r. zyskała linię tramwajową do Oliwy i linię trolejbusową do Gdyni. 2 stycznia 1952 r. z Gdańska uruchomiono elektryczną linię kolejową, której trakcję przedłużono do Gdyni 22 lipca 1953 r. [30] W ten sposób Trójmiasto otrzymało kręgosłup komunikacyjny.
W związku z napływem nowych osad do Sopotu pojawiły się problemy mieszkaniowe. Aby rozwiązać ten problem, wybudowano pięć osiedli mieszkaniowych. Po 1974 roku powstało szóste, duże osiedle Brodwino . Niestety podczas realizacji tych obiektów zapomniano o estetyce miasta. Lata 60. były początkiem przywracania funkcji uzdrowiskowo-rekreacyjnej Sopotu i odchodzenia od roli sypialni dla Gdańska i Gdyni. Dzisiejszy Sopot to dynamicznie rozwijające się ponad pięćdziesięciotysięczne miasto [31].
Na odpoczynek i zabiegi medyczne przychodzą do gości ośrodka z kraju i zagranicy, przez cały rok. Dzięki dobrej organizacji i zróżnicowanej ofercie turystyczno-wypoczynkowej każdy znajdzie coś dla siebie, niezależnie od wieku. Dzisiejszy Sopot, chyba jak nigdy dotąd, w całej swojej historii zasługuje na miano Perły Bałtyku.
[1] F. Mamusiu, Sopot. Szkic historii, PWN, Sopot 1983, s. 7-8.
[2] Tamże str. 8.
[3] A. Bukowski, regionalizm kaszubski, Poznań 1950, s. 221-222, 225.
[4] J. Golec, Sopot – KronikaXXwieku, Studio Graficzne i Wydawnicze Golmar, Gdynia 2001, s. 13.
[5] F. Mamusiu, Sopot. Rys…, op.cit., str. 11.
[6] S. Skorupka, H. Auderska, Z. Łempicka, Mały wordnik języka polskiego, PWN, Warszawa 1969, s. 903.
[7] B. Śliwiński (red.), Historia Sopotu… Op. cit., s. 84.
[8] M. Sperski, sopockie dwory gdańskich patrycjuszy, „Rocznik Sopocki”, Sopot 1995, s. 59.
[9] J. A. Gierowski, Historia Polski 1505-1764, PWN, Warszawa 1987, s. 168.
[10] F. Mamusiu, Sopot. Szkice z historii, PWN, Gdańsk 1975, s. 44.
[11] Tamże str. 44.
[12] B. Śliwiński (red.), Historia Sopotu…, op.cit., str. 22.
[13] F. Mamusiu, Sopot. Szkice z…, op.cit., str. 52.
[14] Tamże str. 54.
[15] Strona internetowa: www.sopot.pl., 24.01.2006.
[16] W. Fułek, Sopot jako miasto uzdrowiskowe i strategia rozwoju, „Rocznik Sopocki”, 2000/2002, s. 37.
[17] M. Sperski, Jak i kiedy Sopot otrzymał prawa miejskie, „Rocznik Sopocki” 11/1996, s. 126-127.
[18] J. Golec, Sopot – Kronika.., op.cit., str. 24.
[19] Mamusiu, Bedeker…, op.cit., str. 78-79.
[20] Śliwiński (red.), Historia Sopotu…, op.cit., str. 39.
[21] Mamusiu, Sopot. Szkice…, op.cit., str. 73.
[22] Tamże.
[23] Śliwiński (red.), Historia Sopotu…, op.cit. , s. 172.
[24] Mamusiu, Sopot…, op.cit., str. 74-76.
[25] B. Śliwiński (red.), Historia Sopotu…, op.cit., str. 46.
[26] J. Buszko, Historia Polski 1864-1948, PWN, Warszawa 1987, s. 234-235.
[27] F. Mamusiu, Sopot. Szkice…, op.cit., str. 154.
[28] Tamże str. 58-60.
[29] Rocznik Statystyczny Województwa Gdańskiego, GUS, Gdańsk 1974, s. 54.
[30] F. Mamusiu, Sopot. Rys…, op.cit., str. 63.
[31] F. Mamusiu, Sopot. Szkice…, op.cit., str. 159.