Zygmunt III Waza (1566–1632) był królem Polski od 1587 roku oraz królem Szwecji w latach 1592–1598. Był synem króla Szwecji Jana III oraz Katarzyny Jagiellonki. Poślubił Annę, córkę Karola Habsburga, a po jej śmierci ożenił się z jej siostrą Konstancją. Tron polski zdobył po walce z arcyksięciem Maksymilianem. Dążył do wzmocnienia władzy królewskiej oraz wprowadzenia absolutyzmu na wzór hiszpański. W polityce zagranicznej współpracował z papiestwem i Habsburgami. Próby odzyskania tronu szwedzkiego doprowadziły do uwikłania Rzeczypospolitej w długotrwałe wojny ze Szwecją, trwające w latach 1563–1721. Interwencje w sprawach moskiewskich doprowadziły do wojny z Moskwą i przyniosły Polsce nabytki terytorialne, takie jak Smoleńsk i Czernihów. Popieranie Habsburgów stało się przyczyną wojny z Turcją. Zygmunt III Waza reprezentował postawę ultrakatolicką, otaczał się jezuitami, a za jego panowania rozwinęła się kontrreformacja oraz zawarto unię brzeską. W 1606 roku opozycja szlachecka wznieciła rokosz pod przywództwem Mikołaja Zebrzydowskiego. Król przeniósł swoją rezydencję do Warszawy oraz dokonał przebudowy Zamku Królewskiego. Był protektorem i znawcą sztuki, szczególnie muzyki, a jego mecenat odegrał istotną rolę w rozwoju sztuki wczesnego baroku.
Jerzy Lubomirski (1616–1667) pełnił funkcję marszałka wielkiego koronnego od 1650 roku oraz hetmana polnego koronnego od 1657 roku. Wielokrotnie był posłem na sejmy. Brał udział w bitwach pod Zborowem w latach 1649 i 1651. Odznaczył się podczas wojny ze Szwecją oraz najazdu Rakoczego w latach 1655–1660. W 1660 roku przyczynił się do kapitulacji wojsk rosyjsko-kozackich pod Cudnowem. Był przywódcą opozycji wobec polityki dworu, sprzeciwiał się reformom ustrojowym oraz elekcji „vivente rege”. W 1665 roku wywołał rokosz, który udaremnił planowane reformy państwa.
Rokosz Lubomirskiego był zbrojnym wystąpieniem przeciwko Janowi Kazimierzowi, wszczętym w 1665 roku przez Jerzego Sebastiana Lubomirskiego, przeciwnika reform ustrojowych oraz elekcji „vivente rege”. W latach 1665–1666 jego zwolennicy, zrywając sejmy, paraliżowali działalność ustawodawczą państwa. Sam Lubomirski, popierany przez część wojska koronnego i szlachty, pokonał wojska królewskie pod Częstochową w 1665 roku oraz pod Mątwami. W 1666 roku obie strony zawarły ugodę w Łęgonicach, na mocy której Lubomirski ukorzył się przed królem, a Jan Kazimierz zrezygnował z planów elekcji „vivente rege”.
Władysław Siciński (zm. 1664), stolnik upicki i poseł na sejmy, zapisał się w historii jako osoba, która wprowadziła do praktyki sejmowej zasadę „liberum veto”. W 1652 roku, działając z polecenia Janusza Radziwiłła, zerwał sejm, sprzeciwiając się przedłużeniu jego obrad.
Michał Korybut Wiśniowiecki (1640–1673) był królem Polski od 1669 roku. Był synem Jeremiego Michała Wiśniowieckiego oraz Gryzeldy Konstancji z Zamoyskich. Jego małżeństwo z arcyksiężniczką Eleonorą Marią, siostrą cesarza Leopolda I, zawarte w 1670 roku, zbliżyło Rzeczpospolitą do Austrii i stanowiło przeciwwagę dla stronnictwa francuskiego. Był władcą nieudolnym, a jego panowanie upływało pod znakiem wewnętrznych walk stronnictw, takich jak konfederacja gołąbska i szczebrzeszyńska. Większość sejmów była zrywana. W 1672 roku odnowił dawny układ z Brandenburgią, natomiast z Moskwą pozostawał w stanie rozejmu. W tym samym roku Turcy zdobyli Kamieniec Podolski, co zmusiło Rzeczpospolitą do zawarcia niekorzystnego traktatu w Buczaczu.
Jan II Kazimierz Waza (1609–1672) panował w Polsce w latach 1648–1668. Był synem Zygmunta III Wazy i Konstancji Habsburżanki oraz przyrodnim bratem Władysława IV. W czasie wojny trzydziestoletniej służył w armii austriackiej, a w latach 1638–1640 był więziony we Francji jako sprzymierzeniec Habsburgów. W 1643 roku wstąpił do zakonu jezuitów, a następnie został mianowany kardynałem. W 1648 roku został obrany królem, a rok później koronowany. Jego panowanie przypadło na okres licznych wojen z Kozakami, Rosją, Tatarami, Węgrami, Brandenburgią oraz Szwecją, co doprowadziło do ruiny gospodarczej kraju. W czasie potopu szwedzkiego w 1655 roku, opuszczony przez część szlachty i magnaterii, wydał uniwersał wzywający do walki z najeźdźcą i przy wsparciu konfederacji tyszowieckiej kierował działaniami zbrojnymi. W 1656 roku złożył śluby lwowskie, zobowiązując się do poprawy doli chłopów. Po odparciu najazdu Rakoczego zawarł w 1657 roku traktaty welawsko-bydgoskie z elektorem brandenburskim, a w 1660 roku podpisał ze Szwecją pokój w Oliwie. Próby przeprowadzenia reform ustrojowych zakończyły się niepowodzeniem i doprowadziły do wybuchu rokoszu Lubomirskiego. W 1668 roku Jan Kazimierz abdykował i wyjechał do Francji.
Władysław IV Waza (1595–1648) był królem Polski od 1632 roku. Był synem Zygmunta III Wazy oraz bratem Jana II Kazimierza. W 1610 roku został powołany na tron moskiewski, jednak dwie wyprawy w latach 1612 oraz 1647–1648 zakończyły się niepowodzeniem. Dążył do wzmocnienia władzy królewskiej, opierając się na oświeconych magnatach skupionych wokół dworu, m.in. Jerzym Ossolińskim. W latach 1632–1634 prowadził zwycięską wojnę z Moskwą, zakończoną pokojem w Polanowie. W 1635 roku zawarł rozejm ze Szwecją w Sztumskiej Wsi. Planował wojnę z Turcją, do której jednak nie doszło z powodu sprzeciwu szlachty i magnaterii. Był organizatorem floty wojennej oraz fundatorem twierdzy Władysławowo. Popierał rozwój sztuki barokowej.
Jan III Sobieski (1629–1696) panował w Polsce od 1674 roku. Był synem Jakuba Sobieskiego, wojewody ruskiego. Od 1648 roku uczestniczył w walkach z Kozakami, Tatarami, Szwecją, Moskwą i Turcją. Dzięki małżeństwu z Marią Kazimierą d’Arquien związał się ze stronnictwem dworskim. Podczas rokoszu Lubomirskiego poparł króla. W 1665 roku został marszałkiem wielkim koronnym, a rok później hetmanem polnym. W 1667 roku odniósł zwycięstwo pod Podhajcami, a od 1668 roku pełnił funkcję hetmana wielkiego koronnego. Po abdykacji Jana Kazimierza stanął na czele stronnictwa francuskiego przeciwko Michałowi Korybutowi Wiśniowieckiemu. W 1673 roku odniósł zwycięstwo pod Chocimiem, które otworzyło mu drogę do tronu. Jako król dążył do wzmocnienia władzy monarszej i ograniczenia samowoli magnackiej. W 1683 roku poprowadził odsiecz wiedeńską, rozbijając wojska tureckie, a następnie kontynuował walki z Turcją w ramach Ligi Świętej. W 1686 roku zawarł z Rosją pokój wieczysty, zwany traktatem Grzymułtowskiego. Zapisał się w historii jako wybitny wódz, dalekowzroczny polityk, mecenas sztuki oraz autor „Listów do Marysieńki”.
Krzysztof Grzymułtowski (1620–1687) był wojewodą poznańskim od 1679 roku oraz dyplomatą. W 1655 roku uczestniczył w konfederacji tyszowieckiej, a w 1660 roku brał udział w ratyfikacji pokoju oliwskiego. W 1665 roku, stojąc na czele opozycyjnej szlachty wielkopolskiej, przystąpił do rokoszu Lubomirskiego. Był zwolennikiem elekcji Jana Sobieskiego. Jako komisarz do spraw rokowań pokojowych z Rosją doprowadził do zawarcia w 1686 roku pokoju wieczystego w Moskwie, utrwalającego postanowienia rozejmu andruszowskiego.
August II Mocny (1670–1733) był elektorem saskim z dynastii Wettinów (jako Fryderyk August I) od 1694 roku oraz królem Polski w latach 1697–1706 i ponownie od 1709 roku. Był zwolennikiem władzy absolutnej i w Saksonii przeprowadził szereg reform politycznych oraz gospodarczych. W 1700 roku, jako elektor saski, przystąpił do wojny północnej, wciągając w nią również Rzeczpospolitą. W 1704 roku opozycyjna wobec niego szlachta, skupiona w konfederacji warszawskiej, przy poparciu Szwecji ogłosiła królem Polski Stanisława Leszczyńskiego. W wyniku klęsk wojsk saskich oraz wkroczenia armii szwedzkiej do Saksonii August II zmuszony został do abdykacji, co potwierdził podpisaniem traktatu w Altranstädt. Powrót na tron w 1709 roku umożliwiło mu zwycięstwo Rosji nad Szwecją pod Połtawą, wsparcie Piotra I oraz poparcie szlachty skupionej w konfederacji sandomierskiej. Obawy przed absolutystycznymi dążeniami króla oraz nadużycia wojsk saskich doprowadziły do powstania konfederacji tarnogrodzkiej (1715–1717), zakończonej kompromisowym układem warszawskim oraz obradami Sejmu Niemego, przy pośrednictwie Rosji. Ostatnie lata panowania Augusta II upłynęły pod znakiem planów rozbioru Polski przedstawianych na dworach europejskich. Interesy Rzeczypospolitej podporządkowywał on celom dynastycznym, choć jednocześnie Saksonia przeżywała w tym czasie okres rozkwitu gospodarczego i kulturalnego.
August III (1696–1763), syn Augusta II, był elektorem saskim jako Fryderyk August II oraz królem Polski od 1733 roku. Tron objął dzięki zbrojnej interwencji wojsk rosyjskich i saskich, które pokonały Stanisława Leszczyńskiego oraz wspierającą go konfederację dzikowską. Pozbawiony szerszej wizji politycznej, sprawował władzę głównie za pośrednictwem faworytów, zwłaszcza Heinricha Brühla, który od 1738 roku odgrywał kluczową rolę w państwie. Współpraca z „Familią” Czartoryskich w latach 1743–1752 nie przyniosła oczekiwanych rezultatów. W polityce zagranicznej August III pozostawał w ścisłym sojuszu z Rosją, a w czasie wojen śląskich prowadził chwiejne działania między Austrią a Prusami, co ułatwiło Prusom zajęcie Śląska. Jego panowanie przypadło na okres nasilonych walk stronnictw magnackich, postępującej zależności Polski od państw ościennych oraz głębokiej dezorganizacji ustrojowo-politycznej.
Stanisław August Poniatowski (1732–1798) był królem Polski w latach 1764–1795. Pochodził z rodziny magnackiej, był synem Stanisława Poniatowskiego i Konstancji z Czartoryskich. Został obrany królem przy poparciu „Familii” oraz Katarzyny II. Dążył do wzmocnienia władzy królewskiej i popierał reformy Czartoryskich oraz Kodeks Andrzeja Zamoyskiego. W 1765 roku założył Szkołę Rycerską, wspierał reformę szkolnictwa pijarskiego, a od 1773 roku działalność Komisji Edukacji Narodowej. Był mecenasem literatury i sztuki, inicjatorem wydawania „Monitora”, organizatorem obiadów czwartkowych oraz opiekunem teatru. Z jego inicjatywy przebudowano Zamek Królewski w Warszawie i wzniesiono zespół pałacowy Łazienek. Popierał rozwój manufaktur, m.in. Kompanii Manufaktur Wełnianych oraz królewskiej wytwórni broni w Kozienicach. Za jego panowania powstały także mennica, ludwisarnia oraz wytwórnia fajansu w Belwederze. Otaczał opieką górnictwo, podejmował próby odbudowy kopalń olkuskich, dążył do zwiększenia wydobycia soli w Wieliczce i powołał w 1782 roku Komisję Górniczą do spraw miedzi w rejonie Kielc. Po I rozbiorze opowiadał się za współpracą z Rosją. W okresie Sejmu Czteroletniego współdziałał ze stronnictwem patriotycznym przy realizacji reform i był współautorem Konstytucji 3 maja 1791 roku. Po rosyjskiej interwencji zbrojnej w 1792 roku przystąpił do konfederacji targowickiej. W czasie powstania kościuszkowskiego, odsunięty od władzy, próbował oddziaływać na bieg wydarzeń, wspierając umiarkowane skrzydło insurekcji. Po III rozbiorze Polski abdykował i na polecenie Katarzyny II wyjechał do Grodna, gdzie zakończył panowanie; zmarł w Petersburgu.
Tadeusz Kościuszko urodził się 4 lutego 1746 roku w Mereczowszczyźnie na Wołyniu. W latach 1765–1769 kształcił się w Szkole Rycerskiej w Warszawie, po czym jako stypendysta królewski wyjechał do Paryża na studia inżynieryjne. Po powrocie do kraju w 1774 roku, na skutek konfliktu z hetmanem Józefem Sosnowskim, którego córkę pragnął poślubić, opuścił Polskę. W 1775 roku udał się do Ameryki, gdzie wziął udział w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Tam mianowany został pułkownikiem, a następnie generałem brygady. Wyróżnił się podczas oblężenia Saratogi oraz przy fortyfikowaniu West Point nad rzeką Hudson, strategicznego punktu związanego z działalnością Jerzego Waszyngtona. Po powrocie do kraju w 1784 roku osiadł w rodzinnych Siechnowiczach. W okresie reform Sejmu Czteroletniego, po reorganizacji armii, powrócił do służby wojskowej w randze generała-majora. Uczestniczył w wojnie 1792 roku w obronie Konstytucji 3 maja, odznaczając się m.in. w bitwie pod Dubienką. Po przystąpieniu króla do konfederacji targowickiej podał się do dymisji, co dodatkowo umocniło jego autorytet w kraju i za granicą. W 1793 roku został wyznaczony przez środowiska patriotyczne na wodza przyszłego powstania. W marcu 1794 roku, ogłaszając Akt Powstania, rozpoczął insurekcję jako naczelnik i dyktator. W kwietniu odniósł zwycięstwo pod Racławicami, a 6 maja wydał Uniwersał połaniecki, znoszący poddaństwo osobiste chłopów. Po klęsce pod Maciejowicami, ranny, dostał się do niewoli rosyjskiej. Uwolniony przez cara Pawła I udał się do Ameryki, a następnie do Francji, gdzie działał na rzecz sprawy niepodległościowej. Po objęciu władzy przez Napoleona Bonapartego, niechętny jego dyktatorskim rządom, stopniowo wycofał się z życia politycznego. Zmarł 5 października 1817 roku w Solurze w Szwajcarii, a rok później jego szczątki sprowadzono do kraju i złożono na Wawelu.
Tadeusz Kościuszko w pełni zdawał sobie sprawę z konieczności pozyskania poparcia szerokich mas ludowych dla powodzenia powstania, rozumiejąc, że sama szlachta nie zdoła wywalczyć niepodległości. Jednocześnie obawiał się jednak radykalnego rozwiązania kwestii chłopskiej, które mogłoby zniechęcić szlachtę do udziału w insurekcji. Z tego względu zdecydował się na częściowe reformy, mające skłonić chłopów do wsparcia walk narodowowyzwoleńczych. 7 maja 1794 roku, w obozie pod Połańcem, wydał Uniwersał połaniecki, który ogłaszał osobistą wolność chłopów i znosił poddaństwo. Uczestników powstania akt ten całkowicie zwalniał z pańszczyzny, natomiast pozostałym chłopom ją ograniczał. Przewidywał także powołanie komisji mających roztoczyć opiekę nad ludnością wiejską, zgodnie z założeniami Konstytucji 3 maja. Mimo swojego kompromisowego charakteru Uniwersał miał wymiar postępowy, stanowiąc próbę wprowadzenia kontroli nad relacjami między panem a chłopem.