Nobliści XX wieku c.d.

 

lata 1960-1969

SAINT-JOHN PERSE – ur.31 maja 1887 r. Saint-Lėger-les-Feuilles (wyspa u wybrzeźy Gwadelupy ), zm. 20 września 1975 r. Waszyngton.

Poeta francuski.

Debiutował w 1909 r. na łamach “Nouvelle Revue Francaise” poematami Obrazy dla Robinsona Kruzoe. Te częściowo autobiograficzne utwory, przesycone obrazami podzwrotnikowych pejzaży, wśród których twórca spędził dzieciństwo, pisane były prozą poetycką. W 1924 r. opublikował poemat epicki – noszący tytuł Anabaza – i opowiadający o samotności wodza koczowniczego plemienia. Zaprezentował poetę w pełni oryginalnego i dojrzałego, ewokującego egzotyczne pejzaże dzieciństwa. Perse wydał następujące zbiorki poezji: Wygnanie (1942), Deszcze (1943), Śniegi (1944), Wiatry (1946), Gorycze (1957), Kronika (1960) i Ptaki (1962). Z właściwą sobie konsekwencją prezentował w nich swe poszukiwania w obrębie prozy poetyckiej, dążące do wypracowania coraz bardziej odrębnego słownictwa. Odrębność, według krytyków, uzyskiwał dzięki niezwykle intensywnemu zrytmizowaniu jego utworów oraz umiejętnemu operowaniu symboliką. W centrum jego twórczości znajdował się zawsze człowiek, zdobywający dzięki poznaniu władzę nad światem. Jego poezja była zarazem wizyjna i świadoma intelektualnie. Saint-John Perse tak definiuje rolę poety: “poeta ma całkowite prawo, a nawet obowiązek badać dziedziny utajone; im dalej jednak podąża w tym kierunku, tym konkretniejsze środki wyrazu powinien stosować. Im głębiej przenika w irracjonalne i mistyczne zaświaty, tym większych musi dokonać starań, żeby je wyrazić za pomocą sposobów, które zawdzięcza swym doświadczeniom życiowym”.

W 1960 r. Saint-John Perse wyróżniony został literacką Nagrodą Nobla za wzniosłość i obrazowość które odzwierciedlają uwarunkowania naszych czasów. Decyzja Komitetu Noblowskiego wywołała na świecie spore zaskoczenie i niejednoznaczne reakcje. Amerykański poeta i krytyk Howard Nemerow nazwał poematy Saint-John Perse`a “niedobrymi”, a Antoni Słonimski pisał, że nagrodzono pretensjonalny bełkot. Inne zdanie mieli np. Basquet, Paulhan, Spender czy Callow. Ten ostatni nazwał Saint-John Perse`a “poetą cywilizacji, w którym pasja romantyka kojarzy się z sumiennością encyklopedysty. Natomiast Wystan Hugh Anden pisał tak: “ Kiedy krytykujesz poematy Saint-John Perse`a, to dochodzisz do przekonania, że każdy z nich to część jakiegoś ogromnego poetyckiego płótna”.

IVO ANDRIČ – ur. 9 października 1892 r. Trawnik (Bośnia), zm. 13 marca 1975 r. Belgrad.

Powieściopisarz, nowelista i poeta jugosłowiański.

W latach 1918 i 1920 r. wydał dwa zbiory poezji: Ex ponto i Niepokoje – w których wyraził charakterystyczne dla pokolenia powojennego nastroje pesymizmu i przekonania o absurdalności ludzkich poczynań. Tomiki te nie były jednak debiutem twórcy, jeszcze przed wojną w 1911 r. ogłosił swoje utwory w pismach literackich, a w 1914 r. zamieścił w antologii Hrvatska mlada liryka. W 1924 r. uzyskał tytuł doktora, pisząc pracę o życiu intelektualnym Bośni pod panowaniem tureckim. W latach 1921-41 pełnił wiele funkcji dyplomatycznych. Wydał w tym czasie trzy zbiory prozatorskie pod wspólnym tytułem : Opowiadania (1924-1936), w których odwoływał się do przyszłości i legendy swego kraju, przedstawiając Bośnię, jako kraj pełen cierpienia i nieszczęścia, a jej mieszkańców jako niewolników własnych żądz i popędów. Odchodząc od poezji do prozy Andrić starał się zobiektywizować swoje niepokoje. Jego rozchwiana narracja stanie się z czasem coraz bardziej powściągliwa, by w końcu ustąpić miejsca beznamiętnej kronikarskiej relacji. W ciągu czterech lat napisał trzy powieści, które wyszły drukiem w 1945 r.: Most na rzece Drinie, Kronika trawniacka oraz Panna. W pierwszej z nich, nawiązuje do epickiej tradycji czterech wieków, czyniąc ją nie tylko sceną i świadkiem wydarzeń, ale również symbolem trwałości życia. Z kolei w Kronice trawnickiej ukazał Bośnię za czasów napoleońskich oczyma dyplomatów obcych mocarstw. Trzecia powieść Panna, której akcja rozgrywa się w dwudziestoleciu międzywojennym, jest psychologicznym studium skąpstwa, z mistrzowskimi portretami charakterów. Trzy napisane podczas wojny powieści przyniosły pisarzowi ogromną sławę, zwłaszcza w Europie Wschodniej. Po 1945 r. Ivo Andrić wstąpił do partii komunistycznej, był posłem do parlamentu i przewodniczącym jugosłowiańskiego związku literatów. Pisał przede wszystkim opowiadania zebrane w tomach: Nowe opowiadania (1948) oraz Twarze (1960). Za najlepszy utwór tego okresu uważana jest powieść Przeklęte podwórze (1954), której akcja dzieje się w Bośni pod panowaniem tureckim.

W 1961 r. po odrzuceniu kandydatury Marii Dąbrowskiej, Komitet Noblowski postanowił przyznać literacką Nagrodę Nobla Ivo Andrićowi za siłę daru epickiego, pozwalającą w całej pełni odsłonić ludzkie losy i problemy związane z historią jego kraju.

JOHN STEINBECK – ur. 27 lutego 1902 r. Salinas (Kalifornia), zm. 20 grudnia 1968 r. Nowy Jork.

Powieściopisarz amerykański.

W 1929 r. wydał powieść Złota czara opowiadającą o losach słynnego XVII – wiecznego pirata, Henry Morgana. Nie przyniosła ona autorowi większego uznania, podobnie jak dwa następne utwory: zbiór opowiadań o kalifornijskich farmerach pt. Pastwiska niebieskie oraz powieść Do nieznanego Boga – historia farmera opętanego obsesją pogańskiego kultu płodności. Wielkim sukcesem staje się wydanie w 1935 r. powieści Tortilla Flat, która natychmiast staje się bestsellerem w Stanach Zjednoczonych. Nawiązuje ona do legend o królu Arturze, opowiada z ciepłym liryzmem i subtelnym humorem o kalifornijskich małomiasteczkowych biedakach, którzy potrafią być zarazem pijakami i filozofami. W następnej równie głośnej powieści W wątpliwej walce, której tytuł zapożyczył Steinbeck z miltonowskiego “Raju utraconego”, opisuje strajk wędrownych zbieraczy owoców. W książce szczególnie silne odzwierciedla się jego społecznikowa pasja, której nie brak w kolejnej powieści Myszy i ludzie. Przyniosła mu ona nie tylko amerykański, ale i światowy rozgłos, wzbudzając entuzjazm, zwłaszcza wśród francuskich egzystencjalistów. Po kolejnych dwóch utworach – zbiorze opowiadań Długa dolina i powieści Rudy kucyk – ukazuje się najwybitniejsze dzieło Steinbecka: Grona gniewu. Jest to odmalowana z rozmachem saga o ubogiej rodzinie, wędrującej podczas wielkiego kryzysu z Oklahomy do Kalifornii. W 1940 r. pisarz otrzymuje Nagrodę Pulitzera. W czasie II wojny światowej pracuje jako korespondent, pisze reportaże, które zamieści w zbiorze Była raz wojna. Temu tematowi poświęcone są też dwie powieści wydane w 1942 r. – Bomby w dół oraz Księżyc zaszedł, której akcja dzieje się w okupowanej przez hitlerowców Norwegii. Kolejne trzy utwory: Ulica nadbrzeżna; Zagubiony autobus oraz Perła – nazwano sentymentalnymi, a nawet trywialnymi. Pisząc powieść Na wschód od Edenu Steinbeck udowodnił, że jest jednym z najwybitniejszych pisarzy amerykańskich – regionalistów. Głównym tematem filozoficznym książki jest odwieczna walka dobra ze złem, ukazana za pomocą alegorii opartej na biblijnych postaciach Kaina i Abla.

W 1962 r. John Steinbeck uhonorowany zostaje literacką Nagrodą Nobla za realistyczny i poetycki dar, połączony z subtelnym humorem i ostrym widzeniem spraw socjalnych.

JORGOS SEFERIS – ur. 29 lutego 1900 r. Smyrna (Anatolia), zm. 20 września 1971 r. Ateny.

Poeta i eseista grecki.

W 1931 r. wydał pierwszy tomik poetycki Zwroty w nakładzie zaledwie 150 egzemplarzy. Wiersze wyróżniały się złożonymi wielostopniowymi rymami i nasycone były obrazowością przypominającą dokonania francuskich symbolistów. Wkrótce po debiucie napisał kolejny zbiór wierszy pt. Cysterna opublikowany rok później w Atenach. W Anglii zafascynowała go twórczość Thomasa S. Eliota a zwłaszcza jego ideał poezji bezosobowej i wizji fragmentarycznego świata. Ta wspólnota przekonań zaowocowała przekładem “Ziemi jałowej” na język grecki. Od 1935 r. Seferis współpracował z greckim czasopismem “Nowy przegląd literacki”, który grupował poetów o podobnych gustach artystycznych, a przede wszystkim przeświadczonych, że przyszłość literatury greckiej należy do języka “dimotiki”. W 1936 r. ukazało się najwybitniejsze dzieło Seferisa, poemat Legenda. W dwudziestu czterech częściach tego utworu przeszłość nieustannie miesza się z teraźniejszością, a współcześni wygnańcy i uchodźcy z tułaczami z “Odysei”. Jak pisał angielski tłumacz Seferisa, Edmund Keeley: “mit nagle ożywa, antyczność i współczesność obrazują metaforę bez żadnej przesady czy sprzeczności”. W 1940 r. wydaje dwa zbiory wierszy: Zeszyt do ćwiczeń (1928-1937) oraz Dziennik okrętowy I, którego kontynuacją będzie Dziennik okrętowy II (1944), zbiór wierszy napisany na emigracji. W 1947 r. wydaje swój drugi wielki poemat Drozd. Tytuł oznacza nazwę zatopionego statku przy wyspie Patos gdzie rok wcześniej Seferis spędził lato. Otrzymuje doktorat honoris causa uniwersytetu w Cambridge. Na ten okres datuje się szczyt jego sławy poetyckiej w Wielkiej Brytanii, głównie za sprawą tłumacza Edmunda Keeleya, który wspólnie z Philipem Sherrardem wydał w 1961 r. antologię Sześciu poetów współczesnej Grecji. Pośmiertnie w latach 1975-78 ukazuje się pięć tomów jego dzienników pt. Dni. Można w nich znaleźć następujący zapis: “Wszystko osiągnąłem sam, bez niczyjej pomocy. Mam pełną świadomość, że w naszych czasach poetę czeka nie sława, lecz zapomnienie. Ale nie oznacza to, że odstąpię od swoich przekonań. Nigdy”.

Jorgos Seferis za wybitne utwory liryczne, oddające pokłon Światu Starożytnych Hellenów otrzymuje w 1963 r. literacką Nagrodę Nobla. Członek jury, Österling stwierdza, “ że utworów Seferisa nie jest dużo, ale dzięki swej sile stylistycznej i ideowej odrębności stały się symbolem wiecznego umiłowania życia”.

JEAN-PAUL SARTRE – ur. 21czerwca 1905 r. Paryż, zm. 15 kwietnia 1980 r. Paryż.

Powieściopisarz, dramaturg, eseista i filozof francuski.

Sławę zdobył dzięki opublikowanej w 1938 r., najbardziej udanej w jego dorobku powieści: Mdłości. Została ona uznana za pierwsze dzieło literackiego egzystencjalizmu. We współczesnym znaczeniu ilustrowała oraz komentowała tezy filozoficzne autora. Wyłożył je w takich rozprawkach jak: Zarys teorii uczuć (1939) czy Świat urojony. Psychologia fenomenologiczna wyobraźni (1940) a przede wszystkim Byt i nicość. Zarys antologii fenomenologicznej (1943), która stała się niemal Biblią całego pokolenia francuskich intelektualistów. Przed wojną wielką popularnością cieszył się zbiór opowiadań pt. Mur. Oprócz Bytu i nicości Sarte napisał podczas wojny dwie sztuki: Muchy (1943) oraz Przed zamkniętymi drzwiami (1944), które odniosły ogromny sukces. Pierwsze dziesięciolecie powojenne to okres największej aktywności twórczej Sarte’a, który odniósł wielkie sukcesy zwłaszcza jako dramaturg. Przy pełnej widowni wystawiano w Paryżu takie spektakle jak: Umarli bez pogrzebu (1946), Ladacznica z zasadami (1946), Brudne ręce (1948), Diabeł i Pan Bóg (1951), adaptacja dramatu Dumasa – Kean (1954) oraz Niekrasow (1956). Szerszą publiczność filozof zdobył jako scenarzysta filmu “Czarownice z Salem”, – opartego na dramacie scenicznym Arthura Millera – a bardziej wybredną, zainteresował swoimi szkicami o pisarzach i filozofach, zawartych w trzech tomach Sytuacji (1947-1949) i w dwóch studiach biograficznych: Bandelaive (1947) oraz Święty Genet, aktor i męczennik (1952). W 1960 r. napisał Krytykę dialektycznego rozumu, w której starał się stworzyć sytuację egzystencjalizmu z marksizmem. Cztery lata później opublikował powieść autobiograficzną Sława, w której wystąpił przeciw literaturze opartej na kryteriach estetycznych i głosił konieczność literatury zaangażowanej politycznie oraz społecznie.

W 1964 r. Jean – Paul Sarte uhonorowany został literacką Nagrodą Nobla za bogaty w idee, przesiąkniętą duchem wolności i poszukiwaniami prawdy twórczości, mającą ogromny wpływ na nasze czasy. Kiedy zmarł w jego monologu w gazecie “Le Monde” znalazło się stwierdzenie: “ ani jeden francuski intelektualista XX w., ani laureat Nagrody Nobla nie okazał tak głębokiego, długo trwającego i wszechobejmującego wpływu, jak Sartre”. “Niestety” – skomentował pewien emigrant polski w Paryżu.

MICHAIŁ SZOŁOCHOW – ur. 24 maja 1905 r. Stanica Wieszenska, zm. 2 lutego 1984 r. Stanica Wieszenska.

Powieściopisarz rosyjski.

Zadebiutował w 1924 r. na łamach gazety opowiadaniem Znamię. W 1925 r. w Moskwie ukazał się zbiór Opowiadania znad Donu, a rok później Laurowy step. W latach 1926-40, jak twierdzą oficjalni biografowie Szołochowa, pisarz pracował nad swoim największym dziełem, powieścią Cichy Don , której kolejne tomy ukazywały się w latach: I i II – 1928, III – 1932, IV – 1940. Utwór ten to wielka epopeja kozactwa, obejmująca lata 1912-1922. Cichy Don, ukazując w panoramicznej perspektywie społeczność dońskich Kozaków w przełomowym i krytycznym momencie historii, poruszał także problemy fizyczno – moralne, zogniskowane w losie pojedynczego człowieka. Na początku lat 30 – tych w trakcie pracy nad Cichym Donem – Szołochow napisał powieść Zaorany ugór, opisującą przemiany na wsi rosyjskiej. Pierwszy tom Zaoranego ugoru ukazał się w 1932 r., drugi, nad którym prace trwały wiele lat, dopiero w 1960 r. Podczas II wojny światowej na łamach “ Prawdy” opublikował agitacyjne opowiadanie Nauka nienawiści (1942), wzywające do boju z faszystami, a w latach 1943-44 początek powieści Oni walczyli o Ojczyznę, którą zaplanował jako wielką trylogię. Ostatecznie książka ukazała się w jednym tomie. Jedynym powojennym utworem, jaki zdobył popularność, było opowiadanie Los człowieka (1957), przedstawiające dramat żołnierza radzieckiego w niewoli niemieckiej podczas II wojny światowej. Szołochow trzykrotnie odznaczony był Orderem Lenina, a jego książki osiągały milionowe nakłady. Na zachodzie jego twórczość była oceniana przez wielu krytyków jako komunistyczna propaganda, za wyjątkiem jednej powieści Cichego Donu. Amerykański literaturoznawca rosyjskiego pochodzenia Mark Słonim postawił ją w jednym rzędzie z “Wojną i pokojem” Tołstoja, a inny krytyk Ernest Simmons, w swojej pracy Rosyjska fikcja i sowiecka ideologia nazwał ją “ jedyną prawdziwą powieścią miłosną w literaturze radzieckiej”.

W 1965 r. rosyjski pisarz wyróżniony został literacką Nagrodą Nobla za siłę artystyczną i prawdziwość epopei o dońskim Kozactwie w przełomowych dla Rosji czasach. W odczycie noblowskim zatytułowanym “ Żywa siła realizmu” Szołochow współczesnym prądom literackim przeciwstawił realizm socjalistyczny – wzywający do walki o postęp ludzkości, pozwalający osiągnąć cele bliskie milionom ludzi, oświecić ich drogę walki”.

SAMUEL JOSEF AGNON – ur. 17 lipca 1888 r. Galicja, zm. 17 lutego 1970 r. Jerozolima.

Prozaik hebrajski.

W 1909 r. opublikował w języku hebrajskim pierwszą powieść Porzucone żony, co po hebrajsku brzmi Aqunot. W debiucie prozatorskim autor koncentrował się na wątkach religijnych, które wplótł w codzienne życie biednych Żydów galicyjskich. W 1912 r. wspólnie z Martinem Buberem założył czasopismo “Jude”, i rozpoczął zbieranie opowieści chasydów. W 1915 r. pisarz zawarł “kontrakt życia” z żydowskim działaczem Salmanem Szokenem, który w przyszłości miał pozostać “dobrym duchem” Agnona. Szoken zaproponował mu pięcioletnie stypendium, pod jednym wszakże warunkiem: Agnon wyda antologię literatury żydowskiej. Szoken założył w Berlinie wydawnictwo, w którym przez następne dwanaście lat pisarz mógł publikować swoje utwory. W 1931 r. Szoken wydał Pełen zbiór opowiadań Agnona. W tym samym roku ukazało się najsłynniejsze dzieło pisarza, powieść Szukanie narzeczonej, w którym przedstawia z gorzką ironią przygody biednego Chasyda w poszukiwaniu odpowiedniej partii dla swoich dzieci. W następnym roku Agnon odwiedził Polskę a przeżycia z tej podróży zawarł w powieści Nocny gość z 1937 r., w której bohater wraca po latach do rodzinnej wioski, lecz jej już nie poznaje. Popularność w społeczności żydowskiej przyniosła mu powieść Prosta historia z 1935 r. Jej akcja rozgrywa się w galicyjskim miasteczku z początków naszego stulecia, samotny, romantyczny bohater przeciwstawiony jest burżuazyjnej społeczności z jej praktycyzmem i hipokryzją.

W 1966 r. Agnon uzyskał wyróżnienie literackiej Nagrody Nobla – wspólnie z niemiecką poetką Nelly Sachs – za głęboko oryginalną sztukę prozatorską, przenikniętą żydowskimi motywami ludowymi. W werdykcie jury szczególnie pochwalono powieści Szukanie narzeczonej i Nocny gość. W swoim odczycie noblowskim Agnon podkreślił ogromny wpływ Talmudu i religijnych pism żydowskich mistrzów na kształtowanie jego osobowości twórczej. W ostatnich latach życia zażywał sławy najwybitniejszego twórcy literatury w Izraelu. Jeden z biografów wspomina, że kiedy w pobliżu domu pisarza trwały roboty budowlane, mer miasta polecił ustawić wokół tablice ostrzegawcze z napisem: “Zachować ciszę! Agnon pracuje”.

NELLY SACHS – ur. 10 grudnia 1981 r. Berlin, zm. 12 maja 1970 r. Sztokholm.

Poetka niemiecka.

W wieku 15 lat przeczytała sagę szwedzkiej pisarki Selmy Lagerlöf: “Gösta Berling”. Pod wrażeniem lektury napisała list do autorki i tak rozpoczęła się trwająca 35 lat korespondencja między dwoma przyszłymi laureatkami Nagrody Nobla. Pierwsze wiersze nastoletniej Nelly Sachs utrzymane były w nastroju romantycznym, odbiegającym od popularnych wówczas prądów awangardowych i modernistycznych. Niektóre publikowane były w czasopismach literackich lub gazetach np. w “Berliner Tagesblat”. Nelly Sachs zadebiutowała w 1921 r. zbiorem poetyckim Legendy i opowieści, ale nie uważała siebie za poetkę ani wówczas, ani przez następne 25 lat. W okresie międzywojennym opublikowała jeszcze tylko garść wierszy. Będąc w Szwecji narodziła się na nowo jako poetka. Swoje utwory wydała w czterech kolejnych zbiorach: W mieszkaniach śmierci (1946), Ciemnienie gwiazd (1949), I nikt nie wie co dalej (1957), Ucieczka i przemiana (1959). Jak napisał Stephen Spender: “jej wiersze są różnorodne, a jednocześnie wszystko, co pisze, to jeden i ten sam wiersz”. W religijnych, apokaliptycznych hymnach Nelly Sachs pojawiają się postacie biblijne oraz Bóg, który “nie jest jednak pojęciem związanym z konkretną religią, lecz czymś na nowo stworzonym jako suma tęsknoty wszystkich nieszczęśliwych”. W swych najbardziej mistycznych wierszach poetka wyraża pragnienie przemian doczesnego Świata w niewidzialny kosmos, gdzie nie byłoby różnicy między życiem a śmiercią. Wiersze przyniosły twórczyni światową sławę. W 1961 r. władze Dortmundu ufundowały Nelly Sachs coroczną pensję. Poza wierszami pisała również sztuki teatralne, które zebrała w zbiorze Znaki z piasku z 1962 r. Jej napisaną w 1951 r. sztukę Misteria o cierpieniach Izraela szwedzki kompozytor przerobił na operę. Z czasem jej wiersze – zawarte w tomach: Podróż z bezpył (1961), Śmierć jeszcze cieszy się życiem (1961) i Poszukiwanie żywych (1971) – staną się coraz bardziej urocze, lakoniczne, wieloznaczne i trudne do odczytania.

W 1966 r. Nelly Sachs wspólnie z izraelskim pisarzem Samuelem Josefem Agnonem uhonorowana zostaje literacką Nagrodą Nobla za wybitne utwory liryczne i dramatyczne, analizujące los narodu żydowskiego.

MIGUEL ASTURIAS – ur. 19 października 1899 r. Gwatemala, zm. 9 czerwca 1974 r. Madryt.

Pisarz i poeta gwatemalski.

Efektem fascynacji kulturą latynoamerykańską były wydane w 1930 r. Legendy gwatemalskie; poetycka interpretacja mitologii Majów. Legendy gwatemalskie uznano za utwór, który zapoczątkował w literaturze latynoamerykańskiej zjawisko zwane “realizmem magicznym”. Pierwszą powieść pt. Pan prezydent Asturias napisał na początku lat trzydziestych w Paryżu, ale z przyczyn politycznych wydał ją dopiero w 1946 r. W powieści połączył realizm magiczny z innym – zaangażowanym społecznie nurtem własnej twórczości. W 1928 r. pisarz podróżował po Kubie i Gwatemali z wykładami, które zebrał w książce Stworzenie nowego życia. Na placówce w Buenos – Aires napisał powieść, którą wielu krytyków uważa za jego największe osiągnięcie literackie – Ludzi z kukurydzy. Asturias przeciwstawił w niej wartościom kultury łacińskiej wartości półfantastycznego świata Majów. W latach 1950-60 wydał tzw. Bananową trylogię, na którą składały się powieści: Huragan (1950), Zielony papież (1954) i Oczy pogrzebanych (1960). W opinii wielu krytyków Asturias poświęcił w tych utworach sztukę na ołtarzu polityki, odchodząc od “realizmu magicznego”, zaangażował się w protest przeciw dominacji Stanów Zjednoczonych w Ameryce Łacińskiej. W odpowiedzi na te zarzuty pisał: “Uważam, że funkcja naszej literatury zasadza się zawsze na tym, by opowiedzieć o cierpieniach ludu. Wydaje mi się że literatura tego typu nie może być czystą literaturą, przynoszącą tylko zadowolenie i poprzestającą na pięknie”. W latach 1963 i 1969 napisał dwie powieści historyczne, mówiące o starciu się kultury indiańskiej z europejską: Pewna Mulatka i Zły złodziej. W 1965 r. opublikował swój najgłośniejszy cykl wierszy, poświęcony życiu Majów: Wigilia święta wiosennego światła.

W 1967 r. uhonorowany został literacką Nagrodą Nobla za wybitne osiągnięcia twórcze, u podłoża których leży zainteresowanie obyczajami i tradycją Indian Ameryki Łacińskiej. W wykładzie noblowskim Asturias mówił o różnicy kultur: “Nasze powieści wydają się Europejczykom pozbawione logiki i zdrowego rozsądku. Jednak są one straszne wcale nie dlatego, że chcemy straszyć czytelnika. Są one straszne, ponieważ z nami dzieją się rzeczy straszne.

YASUNARI KAWABATA – ur. 11 czerwca 1899 r. Osaka, zm. 16 kwietnia 1972 r. Zushi.

Prozaik i poeta japoński.

W wieku 15 lat rozpoczął pisanie autobiograficznego opowiadania wydanego w 1925 r. jako Dziennik szesnastolatka. Będąc na studiach pisał opowiadania, pamiętniki oraz wiersze, najczęściej utrzymane w rodzimej tradycji tanka i haiku. Yasunari Kawabata debiutuje w 1925 r. opowiadaniem Tancerka z Izu, a wykorzystany w nim wątek pary bohaterów – chłopca zakochanego w dziewczynie – przewijać się będzie w całej późniejszej twórczości pisarza. W 1926 r. Kawabata wydał pierwszy zbiór miniatur Ozdoby emocjonalne i rozpoczął współpracę z wytwórnią filmową. W 1931 r. wydał Kryształową fontannę, a rok później Pieśń liryczną. Obydwie książki powstały pod wpływem prądów i technik zachodnio – europejskich oraz amerykańskich. Po śmierci kilku wybitnych pisarzy japońskich, takich jak Ryunosuke Akutagawa, Katjii Motojiro czy Takehisa Yumeji, opublikował głośny esej Oczy w chwili śmierci (1932). Zwrot w kierunku tradycji japońskiej nastąpił w roku 1933, kiedy to Kawabata wydał powieść Ptaki i zwierzęta przedstawiającą losy malarza, który po ucieczce od cywilizacji wybiera życie wśród zwierząt. W 1934 r. rozpoczął pracę nad swym najgłośniejszym dziełem Kraina śniegu. W utrzymanej w poetyce haiku i pozbawionej zwartej narracji powieści dał wyraz przekonaniu, że największą wartością w nietrwałym i zmienionym świecie jest miłość. W kolejnych powieściach i opowiadaniach Kawabata wyraża tęsknotę do rodzinnych tradycji, dawnych japońskich rytuałów i form życia, wypieranych w XX w. Przez europeizację i amerykanizację. Ten wątek będzie się przewijał w takich powieściach jak: Tysiąc żurawi (1949), gdzie główną osią narracji jest japoński ceremoniał parzenia herbaty; Głos góry (1949-54), Jezioro (1954), Piękno i smutek (1961-63) i Stara stolica (1961). W 1961 r. Kawabata opublikował przejmującą powieść Śpiące piękności, opowiadającą o staruszku, który w porywie skrajnej rozpaczy udał się do domu publicznego, ale nie został nawet zauważony przez odurzone narkotykami prostytutki. Krytycy nazwali ten utwór przypowieścią o ludzkiej samotności.

W 1968 r. Yasunari Kawabata otrzymał literacką Nagrodę Nobla za mistrzostwo pisarskie, które oddaje istotę japońskiej świadomości. Warto dodać, że jury w werdykcie było niejednomyślne i Japończyk zaledwie jednym głosem wyprzedził Witolda Gombrowicza.

SAMUEL BECKETT – ur. 13 kwietnia 1906 r. Dublin, zm. 22 grudnia 1989 r. Paryż.

Dramaturg, prozaik i eseista irlandzki piszący po angielsku i francusku.

W 1930 r. zadebiutował wydanym w formie druku bibliofilskiego poematu pod tytułem Whorscope, będącym monologiem Kartezjusza – filozofa, którego Beckett cenił i wnikliwie studiował. W 1938 r. wydaje swoją pierwszą powieść pt. Murphy, po której uznany zostaje za kontynuatora powieści eksperymentalnej. Podczas II wojny św. pisarz uczestniczy w Ruchu Oporu, za co otrzymuje Złoty Krzyż Wojenny. W czasie okupacji pisze w języku francuskim powieść Watt, która ukazała się w 1953 r. W latach 1951–1953 Beckett wydaje powieściową trylogię, na którą składają się: Molloy (1951), Malone umiera (1951) oraz Nienazywalne (1953). Pisarz odchodzi od podstawowych cech powieści tradycyjnej, takich jak: tożsamość bohatera i jego cechy indywidualne. U Becketta wszystko zostaje zatarte; w ostatniej części trylogii dochodzi do takiego rozmycia, że bohater jest tylko świadomością, czystą jaźnią; podmiotem, który nie może mieć istnienia ani cech przestrzennych, gdyż nadałoby mu to cech przedmiotu. Człowiek zostaje więc w powieściach Becketta zredukowany jedynie do form czystej negacji i cierpienia. W 1949 r. napisał najgłośniejszą sztukę Czekając na Godota. Data jej premiery w Paryżu – 5 stycznia 1953 r. – uważana jest za przełomową w historii teatru. Narodził się wówczas teatr absurdu, którego czołowymi przedstawicielami obok Becketta są m.in. Eugene Jonesco i Sławomir Mrożek. Sztuka ta pokazuje, że sprawy transcendentne są złudzeniami, a ludzie nie potrafią rzeczywistości, która jest im dana wypełnić inaczej niż absurdem. W 1957 r. dramaturg wydaje jeszcze bardziej statystyczną i hermetyczną jednoaktówkę Końcówka , której bohater, ślepy paralityk wraz z rodziną i służbą siedzi w zamkniętym pokoju i czeka na koniec świata. Ogromną sławę przyniosła twórcy kolejna jednoaktówka Ostatnia taśma Krappa z 1959 r., w której stary, samotny bohater słucha na taśmie magnetofonowej swoich młodzieńczych monologów sprzed trzydziestu lat i komentuje je z pozycji rozgoryczonego i zawiedzionego życiem starca. Z optymistyczną koncepcją Pascala, który przedstawił człowieka jako “trzcinę myślącą”, polemizuje Beckett w swej dwuaktowej sztuce Szczęśliwe dni z 1961 r. Równie pesymistyczne w swojej wymowie i utrzymane w konwencji teatru absurdu są inne sztuki Becketta: m. in. Komedia (1964), Oddech (1970), Nie ja (1973), Kroki (1976)

W 1969 r. w uznaniu za to, że w nowych dla dramatu i prozy formach ukazuje wzniosłość człowieka w jego skrajnym opuszczeniu Samuel Beckett otrzymał literacką Nagrodę Nobla.

lata 1930-1949

LEWIS HARRY SINCLAIR– ur. 7 lutego 1885 r. Sauk Center (Minnesota) , zm. 10 stycznia 1951 r. Rzym.

Powieściopisarz i nowelista amerykański.

Pierwszą książkę wydał pod pseudonimem Tom Graham w 1912 r., była to książeczka dla dzieci i nosiła tytuł Przejażdżka samolotem. W latach 1914-19 wydał pięć powieści, jedną gorszą od drugiej a były to: Nasz Mr. Warren; Szlakiem sokoła; Stanowisko; Niewinni i Na swobodzie. W 1920 r. wydał powieść Ulica główna, która przyniosła mu sławę nie tylko w Stanach Zjednoczonych, ale i na świecie. W 1922 r. ukazała się kolejna powieść Babbitt. Jej tytułowy bohater stał się symbolem ucieleśniającym typowe cechy amerykańskiego drobnomieszczaństwa. Następna powieść pisarza wydana w 1925 r. pt. Arrowsmith, utrzymana była w podobnej tonacji, lecz tym razem opętane szaleństwem było środowisko naukowców. Książkę tę uznano za najwybitniejszą w dorobku pisarza i wyróżniono ją rok później Nagrodą Pulitzera. Odmówił jednak przyjęcia tego wyróżnienia, gdyż uważał Arrowsmith za swój najgorszy utwór. Kolejne cztery powieści: Mantrap; Elmer Gantry; Człowiek, który znał prezydenta Coolige’a; Samuel Dodsworth również zawierały krytykę amerykańskiego sposobu życia.

Sława pisarza nieustannie rosła, by w osiągnąć swoje apogeum w roku 1930. Wówczas Lewis Harry Sinclair został uhonorowany literacką Nagrodą Nobla. Przyznano mu ją za potężną i wyrazistą sztukę prozatorską oraz rzadką umiejętność tworzenia za pomocą satyry i humoru nowych typów i charakterów. W ciągu 30 – letniej historii Nagrody Nobla, Lewis był pierwszym pisarzem amerykańskim, który ją otrzymał. Zwrócił na to uwagę członek jury, Erik Karlfeldt, który powiedział: “ Nowa literatura amerykańska zaczęła się od samokrytyki. To oznaka zdrowia. Sinclair Lewis posiada charakter pierwszych osadników. Jest prawdziwym amerykańskim pionierem”. W swoim odczycie Noblowski zatytułowanym Strach amerykanów przed literaturą laureat skrytykował nurt rodzinnego pisarstwa, którego przedstawicielami byli “nieudolni naśladowcy Europejczyków” – Emersona, Longfellow, Lorell – i przeciwstawił im prozę Hamlina Garlanda, który “pisze prawdę o amerykańskiej rzeczywistości”.

ERIK KARLFELDT– ur. 20 lipca 1864 r. Telvmansgarden (Dalarna), zm. 8 kwietnia 1931 r. Sztokholm.

Poeta szwedzki.

Pierwszy ze swoich sześciu tomików poetyckich wydał w 1895 r. Były to Pieśni puszczańskie i miłosne, w których z romantycznym liryzmem opisał życie chłopów w Dalarnie. Następne dwa zbiory wierszy: Pieśni Fridolina (1898) oraz Wesoły ogród Fridolina (1901) również czerpią obficie z folkloru ludowego Dalarny. Tytułowy bohater obu tomów, będąc porte parole autora, to pół – poeta, pół – chłop z “chłopami porozumiewającymi się językiem prostego ludu, a z wykształconymi ludźmi po łacinie”. Na uwagę zasługuje zwłaszcza cykl Ścienne malarstwo Dalarny z Wesołego ogrodu Fridolina. Poeta opisuje w nim tradycyjne rysunki ludowe oparte na motywach biblijnych i mitologicznych, zdobiące ściany chłopskich domów. Zawarte w obu zbiorach wiersze miłosne uważone są przez krytyków za jedne z najwybitniejszych erotyków w literaturze skandynawskiej. Utwory poetyckie przynoszą Karlfeldtowi uznanie w ojczyźnie i w 1904 r. wybrany zostaje do Akademii Szwedzkiej. Od 1907r. zasiadał w jury literackiej Nagrody Nobla, którego jest sekretarzem w latach 1912-1931. Kilkakrotnie odrzuca propozycję przyznania mu Nagrody Nobla, wskazując na swoją funkcję w Akademii oraz fakt, że poza Szwecją jest niemal nieznany. Karlfeldt miał już wówczas za sobą najwybitniejsze dzieła poetyckie, zebrane w tomach: Flora i Pomona (1906) oraz Flora i Bellona (1918). Powracają w nich stałe motywy jego twórczości – miłość i przyroda – opisane w bardzo dojrzały, refleksyjny sposób. Od poprzednich nastrojem odbiega ostatni zbiór wierszy Róg jesienny a 1927 r. poeta przechodzi w nim od zachwytów nad życiem ku zadumie nad śmiercią.

Erik Karfeldt zmarł wiosną 1931 r., a kilka miesięcy później przyznano mu pośmiertnie literacką Nagrodę Nobla. Decyzja ta wywołała wiele protestów wobec czego jury ogłosiło, że pośmiertne nadanie Nagrody Nobla możliwe jest tylko wtedy, gdy kandydatura laureata pojawiła się po raz pierwszy jeszcze za jego życia.

W swojej przemowie noblowskiej jeden z członków Akademii powiedział: W epoce, kiedy przedmioty ręcznej roboty są rzadkością, w mistrzowsko wycyzelowanym języku karfeldtowych wierszy jest jakaś szczególna, jeśli sobie życzycie, wysoce moralna znaczność. Szczególnie zjednuje nas poeta tym, że jest śmiałym nowatorem, podczas gdy moderniści nierzadko zadowalają się jedynie przechodzącą modą językową.

GALSWORTHY JOHN – ur. 14 sierpnia 1867 r. Combe (Surrey), zm. 31 stycznia 1933 r. Londyn.

Powieściopisarz i dramaturg angielski

Działalność literacką rozpoczął od utworów wzorowanych na powieściach podróżniczych i środowiskowych, zanim w 1906 r. osiągnął w pełni własny top artystyczny w powieści Posiadacz, pisarz wykorzystał motyw nieudanego małżeństwa Artura i Ady, opisując związek pary bohaterów: Soamesa i Ireny Forsyet’ów. Soames owładnięty instynktem posiadania i ubogi duchowo jest całkowitym przeciwieństwem Ireny – uosobienia piękna i miłości. Powieść przyniosła Galsworth’emu ogromną sławę, i rozpoczęła cykl Sagi rodu Forsyte’ów. Ukończony w 1922 r. i przedstawiający dzieje trzech pokoleń typowego zamożnego rodu i epoki wiktoriańskiej, zasklepionego w swym egoizmie. Na cykl, który zyskał wielkie uznanie krytyki i niezwykłą popularność w wielu krajach, składają się , obok wymienionej, powieści: W matni (1920) i Do wynajęcia (1921). Pisarz przedstawia w nich dzieje reprezentatywnej dla wszystkich warstw mieszczaństwa angielskiego rodziny, w której wartością nadrzędną jest pieniądz, brakuje natomiast jakichkolwiek zainteresowań intelektualnych. Zachęcany sukcesem Sagi podjął pracę nad kolejnym cyklem, tetralogią Nowoczesna komedia (1924-28), który nie dorównuje już jednak poprzedniczce; nawiązywały zaś do jej bohaterów nowele z tomu Na giełdzie Forsyte’ów (1930). Jako dramaturg upamiętnił się trzema przede wszystkim sztukami o ostrej wymowie krytycznej: Srebrna papierośnica (1906), Walka (1909), Sprawiedliwość (1910). Znacznie więcej sentymentalizmu odnaleźć można w kolejnej powieściowej trylogii Koniec rozdziału, poświęconej tym razem rodzinie Cherwellów. Składają się na nią powieści: Dziewczyna Czeka (1930), Kwiat na pustyni (1932) oraz Za rzeką (1933). W utworach tych powstałych w ostatnich latach życia autora , Galsworthy idealizuje czasy i ludzi, którym przedtem nie szczędził krytyki.

W 1932 r. za wielką sztukę prozatorską, której szczytem jest Saga rodu Forsyte’ów John Galsworthy otrzymuje literacką Nagrodę Nobla. Całe swoje honorarium przeznacza na działalność PEN – klubu, którego był w 1921 r. założycielem i pierwszym prezesem.

IWAN BUNIN– ur. 22 października 1870 r. Woroneż, zm. 8 listopada 1953 r. Paryż.

Poeta i nowelista rosyjski.

Debiutował tomem wierszy (1891) i pisał je niemal przez całe życie, ale okazał się mistrzem noweli, kontynuującym tradycje Antonina Czechowa i wywierającym duży wpływ na nowelistykę radziecką. Był też zasłużonym tłumaczem poezji, między innymi Byrona i Mickiewicza (“Sonety Krymskie”). W przeciwieństwie do wierszy już pierwszy tom opowiadań Bunina Na koniec świata odznaczał się oryginalnością i formą, poświęcone były m.in. głodowi z roku 1891, epidemii cholery 1892 r., czy zsyłkach chłopów na Sybir. W 1898 r. wydał zbiór wierszy Pod otwartym niebem, w którym udowodnił po raz kolejny, że obce mu są poszukiwania formalne i wierny pozostaje tradycji klasycznej. Podobnym kryterium kierował się wybierając do tłumaczenia na język rosyjski utwory poetów zagranicznych. Przełożył na rosyjski m.in. Tennysona, Byrona, Longfellowa czy Mickiewicza. Kolejne tomy opowiadań Antonówki (1900), Nowy rok (1902), Pustelnia (1903) otrzymały wspólny nadtytuł: Księga epitafiów. Pisarz jawi się w nich jako piewca ginącej Rosji ziemiańskiej i patriarchalnej wsi rosyjskiej. W noweli Nowa droga (1901) symbolem przemian, które niszczą stare formy społecznego życia, Bunin czyni kolej żelazną. Upadek wsi ziemiańskiej opisał Bunin w nader realistycznej opowieści Wieś (1910), w której portretuje zacofaną, chłopską Ruś. Zanikowi dawnych wartości i więzi społecznych poświęca swoją opowieść Suchodoły z 1911 r., a tematykę wiejską kontynuuje w kolejnych opowiadaniach, które opatrza mottem z Aksakowa: Nie minęła jeszcze stara Ruś. Nastrój nieszczęśliwej miłości i motywy śmierci przynoszą dzieła emigracyjne Miłość Miti (1925), Sprawa Korneta Jełagina (1927), Cierniste aleje (1943) i inne. Z tego okresu najciekawszym utworem Bunina jest po części autobiograficzna powieść Życie Arseniewa (1930).

W 1933 r. uhonorowany został literacką Nagrodą Nobla za surowe mistrzostwo, z których rozwija on tradycje klasycznej literatury rosyjskiej.

LUIGI PIRANDELLO– ur. 28 czerwca 1867 r. Agrygent (Sycylia), zm. 10 grudnia 1936 r. Rzym.

Dramaturg, powieściopisarz i nowelista włoski.

W 1889 r. opublikował pierwszy zbiór wierszy pt. Radosny ból, zawierający utwory pisane od 16 roku życia. Poezje jego przesycone były pesymizmem. Wzorując się na “Elegiach rzymskich” Goethego napisał własne Elegie nadreńskie. Zadebiutował jednak jako prozaik powieścią Wykluczona (1893). Rok później opublikował zbiór nowel Romanse bez miłości i poemat Pier Gudro. W 1903 r. rozpoczął pracę nad powieścią Nieboszczyk Maciej Pascal, której niemiecki przekład w 1905 r. przyniósł mu międzynarodową sławę. Ta ironiczna opowieść o człowieku, który upozorował własną śmierć, aby wyrwać się społecznym konwencjom, była pierwszym utworem, w którym ujawniły się cechy tzw. “pirandellizmu”. Naczelnym jego problemem była sprawa osobowości. Człowiek nie zna sam siebie i nie znają go inni – twierdzi Pirandello. Każdy z nas jest inny w różnych momentach swojego życia i każdy widzi go inaczej. W 1909 r. Pirandello wydał powieść Starzy i młodzi, a rok później za namową dyrektora “Teatro minimo”, zabrał się poważnie za działalność dramatopisarską i 9 grudnia 1910 r. zadebiutował w rzymskim teatrze jednoaktówką Lumie di Sicilia oraz dramatem Kleszcze. W latach następnych publikował sporo nowel, powieści i dramatów. Kiedy te ostatnie nie odniosły spodziewanych sukcesów, postanowił w 1916 r. zrezygnować z pracy dla teatru. Jednak rok później powróciwszy do pracy w teatrze jego spektakle otrzymały wiele pozytywnych recenzji i pisarz ze zdwojoną energią zabrał się do pracy, często przerabiając swoje utwory prozaiczne na sceniczne. W 1922 r. odbyła się w Mediolanie premiera dramatu Henryk IV, którą wielu krytyków uznało za najwybitniejsze dzieło sceniczne Pirandello. Z dnia na dzień dramaturg stał się coraz bardziej popularny i grywany niemal na całym świecie. W 1924 r. napisał swoją ostatnią powieść Jeden, nikt i sto tysięcy.

W 1934 r. literacka Nagroda Nobla przyznana została dramaturgowi za twórczą śmiałość i wynalazczość w odrodzeniu sztuki dramaturgicznej i scenicznej.

EUGENE GLADSTONE O’NEIL– ur. 16 października 1888 r. Nowy Jork, zm. 27 listopada 1953 r. Boston.

Dramaturg amerykański.

Zadebiutował zbiorem jednoaktówek nazywanych “morskimi” ze względu na tematykę Pragnienie i inne jednoaktówki. W 1916 r. po raz pierwszy utwór O’Neilla pojawił się na scenie. Zespół The Provincetown Players wystawił jego krótki melodramat romantyczny Na wschód od Cardiff. Z wspomnianą właśnie grupą O’Neill związał swoje losy i wystawił kilka jednoaktówek o tematyce marynistycznej, osnutych na motywach własnych przygód. W 1920 r. O’Neill przedstawił swój pierwszy dramat pełnospektaklowy Poza horyzontem, za który otrzymuje pierwszą ze swoich czterech nagród Pulitzera. O’Neill napisał około sto utworów scenicznych, z których zdecydowana większość cieszyła się niezmienną popularnością wśród widzów. Utwory O’Neilla wywarły ogromny wpływ na dalszy rozwój literatury amerykańskiej. Według krytyków, największą zasługą O’Neilla było łączenie tradycyjnego realistycznego obrazowania z ekspresjonistycznym, pełnym skrótów i symboli scenicznych. Jednak nawet w tych utworach, w których proporcje między realizmem a ekspresjonizmem były zachwiane O’Neill pozostawał wzorem dla zwolenników albo jednego, albo drugiego nurtu. Na przykład Pożądanie w cieniu wiązów uważane jest za jeden z najbardziej inspirujących utworów dla amerykańskiego teatru naturalistycznego, natomiast Cesarz Jones okrzyknięty został “manifestacją artystyczną ekspresjonizmu w teatrze amerykańskim”. Do najgłośniejszych utworów scenicznych O’Neilla należą m.in. Złoto; Słoma; Owłosiona małpa; Pierwszy człowiek; Irlandzka róża Abie’go; Zespoleni; Fontanna; Marco Polo; Ach, pustynio!; Dni bez końca; oraz dwie sztuki za które dostał Nagrodę Pulitzera w 1922 r. i w 1928 r.- Anna Christie i Dziwne preludium.

W 1936 r. O’Neill został uhonorowany literacką Nagrodą Nobla m.in. za prawdziwość i głębię utworów dramatycznych, traktujących w nowy sposób gatunek tragedii.

ROGER MARTIN DU GARD– ur. 23 marca 1881 r. Neuillysur – Seine k. Paryża, zm. 22 sierpnia 1958 Paryż.

Pisarz francuski.

W 1906 r. napisał Stawianie się – opowieść o młodzieńcu, który chce być literatem, ale mu się to nie udaje. Utwór ten przyniósł mu uznanie wśród twórców zgrupowanych wokół czasopisma “Nouvelle Revne Française” oraz przyjaźń André Gide’a, z którym łączył Martina du Garda bunt wobec norm moralnych, narzucanych przez francuskie społeczeństwo mieszczańskie.

W 1913 r. wielki sukces odniosła powieść Martina du Garda pt. Jean Barois, która posługując się nowatorską formą łączenia dialogów i dokumentów historycznych, przedstawia młodość rozdartego między racjonalizmem a religią pokolenia Francuzów.

Podczas I wojny światowej Martin du Gard służył w armii francuskiej na froncie zachodnim. Zdemobilizowany w 1919 r. pracował przez jakiś czas w teatrze, gdzie za namową Jacquesa Copeau napisał farsę sceniczną Testament ojca Leleu (1920), będąca wnikliwym studium psychologicznym chłopskiej chciwości. W 1920 r. wyjechał z Paryża do majątku rodzinnego w środkowej Francji i rozpoczął pracę nad swym największym dziełem – sagą powieściową Rodzina Thibault, która składała się z następujących tomów: Szary zeszyt (1922), Pokuta (1922), Piękny czas (1923), Dzień przyjęć doktora Thibault (1929), Lato 1914 (1936) oraz Epilog (1940). Ten ośmioczęściowy utwór utrzymany w stylu “roman fleure” – powieść rzeka – opowiadał o upadku przedwojennego społeczeństwa francuskiego, pokazanego na przykładzie dwóch rodzin, które dzielą poglądy religijne i polityczne. Podczas pracy nad sagą o rodzinie Thibault Martin pisał także inne utwory. W 1931 r. opublikował opowiadanie Zwierzenie afrykańskie, a w roku następnym poświęconą problemowi homoseksualizmu sztukę psychologiczną Milczek. W 1933 r. wydał powieść obyczajową Stara Francja, w której złośliwie i cynicznie opisywał francuski katolicyzm.

Po skończeniu cyklu Rodziny Thibault twórca przez wiele lat pracował nad powieścią Wspomnienia pułkownika Maumorta, której główny bohater jest homoseksualistą.

W 1937 r. Roger Martin du Gard wyróżniony został literacką Nagrodą Nobla za siłę artystyczną i prawdę w przedstawieniu człowieka, a także najbardziej odczuwalnych problemów współczesnego życia. W swojej mowie noblowskiej pisarz wystąpił przeciw dogmatyzmowi, który jest cechą charakterystyczną życia i myślenia XX w.

PEARL BUCK– ur. 26 czerwca 1892 r. Hillsboro (zach. Virginia), zm. 6 marca 1973 r. Danby (Vermont).

Powieściopisarka i nowelistka amerykańska.

W 1930 r. ukazała się jej książka pt. Wiatr wschodni, wiatr zachodni. W powieści tej, odznaczającej się bogactwem obserwacji i przeżyć, pisarka odmalowała chiński konflikt pokoleń między “ojcami” – tradycjonalistami a ich “synami”. Rok później wyszło drukiem najwybitniejsze dzieło Pearl Buck Ziemia błogosławiona. Przyniosła ona autorce Nagrodę Pulitzera i światowy rozgłos. Jest to pierwsza część powieściowej trylogii o tematyce chińskiej, której kolejne części: Synowie i Ludzie w rozterce ukazały się w latach 1932 i 1935 . Napisana prostym, niemal biblijnym stylem, Ziemia błogosławiona przez krytyków nazwana została “przypowieścią o życiu ludzkim”. Łącząc chińskie tradycje literackie z angielskimi, Buck poszukuje wspólnoty losów ludzi Wschodu i Zachodu. Jak żaden z mistrzów pióra od czasów Marco Polo przybliżył zachodnim czytelnikom kulturę i tradycję “milczącego kolosa” – Chin. Równie wielką popularność wśród czytelników cieszyły się wydane w 1934 r. zbeletryzowane biografie – matki pisarki Wygnanka i jej ojca Walczący anioł. Od 1934 r. Pearl Buck pisała powieści o tematyce amerykańskiej, z których największym powodzeniem cieszyła się napisana w 1938 r. To dumne serce. Tekstom jej zarzucano dydaktyzm i sentymentalizm. Pisała bardzo dużo (ogółem przez prawie czterdzieści lat wydała ponad osiemdziesiąt utworów), ale jej książki – nawet autobiografia Moje światy – przechodziły bez większego echa. Napisane przez nią w latach czterdziestych powieści chińskie mają dziś wartość historyczną.

W 1938 r. Pearl Buck otrzymuje literacką Nagrodę Nobla za wspaniały epicki opis życia chińskich chłopów i za biograficzne arcydzieła. Jeden z członków jury uważał, że jej utwory “układają drogę dla wzajemnego poznania się ludzi, na przekór wszelkim rasowym barierom”. Do dziś większość krytyków uważa, że twórczość Buck, chociaż oryginalna i zajmująca, nie była wystarczająco wybitna dla uzyskania prestiżowego lauru jak Nagroda Nobla.

FRANS SILLANAPÄÄ– ur. 16 września 1888 r. Hämeenkyrö (Häme), zm. 3 czerwca 1964 r. Helsinki.

Powieściopisarz i nowelista fiński.

Pierwsza jego powieść Słońce życia ukazała się w 1916 r. i choć pełna była młodzieńczego uniesienia i liryzmu zebrała dosyć przychylne recenzje. W 1917 r. Sillanapää publikuje tom nowel Ludzie w korowodzie życia, zaś dwa lata później powieść Nabożna nędza, która przyniosła mu wielki rozgłos. Bohaterem powieści uczynił biednego człowieka, wciągniętego nagle w wir wojennych wydarzeń. Skazany na śmierć bohater, stojąc przed plutonem egzekucyjnym zupełnie nie rozumie, dlaczego ma umrzeć i o co toczy się wojna. W latach 20 – tych Sillanapää napisał sześć zbiorów nowel, które sprawiły, że stał się pisarzem poczytnym nie tylko w Finlandii, ale również w Skandynawii. Tematem jego utworów były głównie rodzinne okolice prowincji Häme, bohaterami zaś prości mieszkańcy wsi, odmalowani przez niego z sympatią i zrozumieniem. Opisani są językiem rzeczowym, pozornie beznamiętnym i szalenie skrupulatnym, choć nie brakuje u pisarza poetyckości, zwłaszcza w opisach przyrody. Rozgłos w Europie przyniosła mu wydana w 1931 r. powieść Zasnęła za młodu, w której przedstawia dzieje upadku fikuśnego rodu chłopskiego. Równie wielką popularnością cieszyła się w roku następnym jego kolejna powieść Droga człowieka. W 1934 r. ukazało się najświetniejsze dzieło pisarza – powieść Ludzie w noc letnią, w której związek człowieka z przyrodą jest zaakcentowany jeszcze mocniej. Jak pisze jeden z krytyków: “Tajemniczy urok letniej nocy łączy na kilka godzin różnych ludzi i ich odmienne losy, nadając błahym zdarzeniom głębszy ładunek filozoficzny”. W 1941 i 1945 r. wydaje dwie powieści – Sierpień oraz Dole i niedole człowieczego życia – których bohaterami są nieszczęśliwi literaci, cierpiący na twórczą impotencję i uważających się za zupełnych nieudaczników. W latach 1953-56 wydał trylogię wspomnieniową, na którą złożyły się książki: Chłopiec żył własnym życiem; Opowiadam i wyobrażam oraz Główne zdarzenie dnia.

W 1939 r. uhonorowany został literacką Nagrodą Nobla za głębokie przeniknięcie w życie fińskich chłopów i wyborne opisanie ich obyczajów i więzi z przyrodą.

JOHANNES JENSEN– ur. 20 stycznia 1873 r. Farso (Jutlandia), zm. 25 listopada 1950 r. Kopenhaga.

Prozaik i poeta duński

W 1896 r. publikuje swą pierwszą opartą na wątkach autobiograficznych powieść Duńczycy, której bohater , młody człowiek zafascynowany teorią ewolucji Darwina, odchodzi od religii chrześcijańskiej. Pierwszym utworem, który przynosi Jensenowi uznanie krytyki i czytelników, jest wydany w 1898 r. zbiór opowiadań Ludzie z Himmerlandii. Jensen w sposób realistyczny opowiada w nich o życiu jutlandzkich chłopów. Zakochany w przyrodzie oddaje urok lokalnego krajobrazu, unikając jak ognia sentymentalizmu. Ten nurt w jego twórczości, nazywany realizmem jutlandzkim kontynuował będzie w kolejnych opowiadaniach, wydanych w dwóch tomach: Nowe historie z Himmerlandu (1904), oraz Historie z Himmerlandu. Tom trzeci. (1910). W 1901 r. sięgnął do tematyki historycznej opublikował powieść Upadek króla, opowiadającą o losach XVI – wiecznego władcy duńskiego Christiana II. W tym samym roku wydaje też programową rozprawę Gotycki renesans, napisaną pod wpływem dzieł Nietschego i Kiplinga, a przede wszystkim teorii ewolucji Darwina. W latach 1922-24 ukazuje się drukiem dzieło życia Jensena: sześciotomowy cykl powieściowy Długa podróż , do której pisze rodzaj teoretycznego komentarza Estetyka i rozwój (1923), zapoczątkowującego jednocześnie całą serię rozpraw mających udowodnić zasadność opcji darwinizmu w analizie zachowań ludzi i zwierząt m.in. Ewolucja i moralność (1925), Ewolucja zwierząt (1927), Sfery ducha (1928). W 1906 r. wydał swój pierwszy tomik poezji Wiersze, urzekający świetnością metafor, zwięzłością obrazowania, sensualizmem i umiejętnością kondensacji nastroju. Do najwybitniejszych dzieł Jensena zalicza się gatunkowo niejednorodne Mity (1907-1944), czternaście wydawanych zbiorków prozy poetyckiej, esejów, wspomnień z podróży, osobistych refleksji.

W 1944 r. za rzadko spotykaną siłę i bogactwo poetyckiej wyobraźni połączone z duchowym umiłowaniem nauki i odrębnością stylu twórczego otrzymuje literacką Nagrodę Nobla.

GABRIELA MISTRAL– ur. 7 kwietnia 1889 r. Vicunka (Andy), zm. 10 stycznia 1957 r. Nowy Jork.

Poetka chilijska.

Zadebiutowała słynnymi Sonetami śmierci, nagrodzonymi w 1914 r. w konkursie literackim w Santiago de Chile, które napisała pod wpływem wstrząsu, jakim była śmierć ukochanego. Bojąc się, że miłosna tematyka wierszy może zaszkodzić jej karierze pedagogicznej Gabriela opublikowała swój tomik pod innym nazwiskiem. W 1921 r. wydała zbiór wierszy Niepocieszeni, po którym zyskała miano “poetki wszelkich odcieni rozpaczy”. O tomiku tym angielski krytyk Mildreao Adams napisał: “Niepocieszeni to cierpienie i tragedia, samobójstwo ukochanego, męki kobiety, która sprzeczała się z nim i straciła go. To nie spełnione pragnienie posiadania dziecka z ukochanym mężczyzną. Zgryzota, boleść i rozpacz łączą się z miłością do wiejskiego krajobrazu i wiejskich dzieci, ze zrozumieniem wiejskiej misji nauczyciela w społeczeństwie. Język poetycki jest prosty, niemal prymitywny”. W 1924 r. opublikowała kolejny tomik wierszy Czułość, w którym znacznie poszerzyła przeżycia i ekspresje, oraz dała wyraz swej głęboko chrześcijańskiej wizji świata. Zbiór ten wywarł wielkie wrażenie na twórcach francuskich, takich jak m.in. Roger Caillois czy Paul Valéry, który zauważył, że “nie ma ani jednego wiersza Gabrieli Mistral, w jakim nie czułoby się namacalnej obecności rzeczy i zjawisk natury, takich jak chleb, woda, sól, powietrze, góry, ziemia, owoce”. W 1938 r. wydała zbiór poezji Karczowanie, napisany pod wpływem wojny domowej w Hiszpanii i mający antyfaszystowską wymowę. W 1954 r, otrzymała tytuł doktora honoris causa uniwersytetów Santiago i Columbia. W tym samym roku wydała ostatni zbiór poezji Tłocznia, napisany pod wpływem samobójstwa Zweigów i Juana Miquela.

W 1945 r. Gabriela Mistral jako pierwsza przedstawicielka Ameryki Południowej uhonorowana została literacką Nagrodą Nobla za poezję prawdziwego uczucia, czyniąc jej imię symbolem, idealistycznych dążeń do całej Ameryki Łacińskiej. Podczas ceremonii wręczenia nagrody członek jury, Hjalmar Gulberg powiedział: “Oddając cześć bogatej literaturze latynoamerykańskiej, witamy jej królową, twórczynię Niepocieszenia, która stała się piewczynią żałoby i macierzyństwa”.

HERMAN HESSE– ur. 2 lipca 1877 r. Calus (Wirtembergia), zm. 8 sierpnia 1962 r. Montagnolia (Szwajcaria).

Prozaik i eseista niemiecki.

Debiutował jako autor melancholijnych, wysmakowanych formalnie wierszy utrzymanych w duchu neoromantyzmu Pieśni romantyczne (1899). Rozgłos przyniosła mu “powieść rozwojowa” Peter Camenzind (1904), ukazująca harmonijny, zgodny z prawdami natury rozwój osobowości młodego człowieka z ludu. Podobny, choć bardziej dramatyczny charakter ma powieść szkolna Pod kołami (1906). Odebrane w trzech tomach: Po tej stronie (1907), Sąsiedzi (1908) i Drogi okrężne (1912), impresjonistyczne opowiadania o przeżyciach młodych ludzi, pierwszych doświadczeniach miłości i śmierci odznaczają się unikalnym klimatem i autentyzmem w przedstawianiu zarówno wewnętrznych doznań bohaterów, jak i zdarzeń i urody otaczającego ich świata. W 1919 r. Hesse napisał utwór Demain, w którym wgląd w wewnętrzny świat symboli umożliwia bohaterom poznanie samego siebie w odzyskanie psychicznej równowagi. Ta niewielka, oparta na motywach autobiograficznych powieść zyskała wśród młodzieży w okresie bezpośrednio po I wojnie światowej rangę niemal podręcznika psychicznej autoterapii. W 1927 r. zrodziła się jego największa i najbardziej znana w świecie powieść Wilk stepowy, ukazuje ona próbę scalenia na nowo osobowości rozbitej na tysiące części i zasypania przepaści między jednostką a światem. W autokomentarzu tej powieści, szkicu Noc pracy pisarz wyznał: “Niemal wszystkie utwory prozatorskie, które napisałem są biografiami duszy; w nich nie chodzi o historię, intrygi i napięcia, w gruncie rzeczy są to monologi, których jedna osoba, właśnie owa mityczna postać rozpatrywana jest w jej związkach ze światem i z własnym < ja > ”. W następnej “biografii duchowej, powieści Narcyz i Złotousty (1930) autor przezwyciężył dręczące go antymonie poprzez harmonię sprzecznych żywiołów w przyjaźni dwojga uzupełniających się towarzyszy. Ostatnim z jego wielkich utworów prozatorskich, a jednocześnie podsumowaniem dorobku całego życia jest powieść Gra szklanych paciorków ukazująca misję utopijnej republiki uczonych, krainy ducha i sztuki, przeciwstawionej anarchii, chaosowi i barbarzyństwu współczesności.

W 1946 r. Herman Hesse uhonorowany został literacką Nagrodą Nobla za natchnioną twórczość, w której we wszystkim z wielką oczywistością ujawniają się klasyczne ideały humanizmu, a także błyskotliwy styl.

ANDRÉ GIDE– ur. 22 listopada 1896 r. Paryż, zm. 19luty 1951 r. Paryż.

Prozaik francuski.

W 1895 r. napisał Błota – satyryczny obraz paryskich salonów literackich, w których ze złośliwością odmalował symbolistów. Dwa lata później ukazała się jego pierwsza głośna książka Ziemskie pokarmy – utwór pisany wierszem i prozą, w którym pisarz odnalazł rozwiązanie dręczącej go antynomii ciało-duch w jedności, osiągniętej poprzez wyzwolenie człowieka z wszelkich pęt rodzinnych, społecznych czy moralnych oraz kierowanie się w dążeniu do zadowolenia i radości jedynie odruchami instynktownymi. Gide pisał wiele prac krytycznych, które opublikował m.in. w tomach Preteksty (1903) i Nowe preteksty (1911), wiele tłumaczył, próbował także swoich sił w twórczości dramatycznej, ale z nie najlepszym skutkiem – jego sztuka Saul z 1896 roku wystawiona została dopiero w 1912 r. W tym czasie największą sławę przyniosły mu opowieści: Amoralista(1902) i Ciasna brama (1909).Oba utwory wywołały wiele kontrowersji, ale było to ledwie preludium do dyskusji, jaka rozgorzała po opublikowaniu w 1914 r. Lochów Watykanu, w których Gide, z natury religijny dał upust swoim antyreligijnym poglądom. Wielkim powodzeniem cieszyła się też opowieść Symfonia pastoralna z 1919 r. przedstawiająca losy niewidomej dziewczynki, która popełniła samobójstwo, gdy po odzyskaniu wzroku rozczarowuje się do świata. W latach 20 – tych coraz częściej pod adresem pisarza padały zarzuty demoralizowania młodzieży. Odpowiedzią Gide’a było opublikowanie w 1924 r. Korydona – apologii homoseksualizmu. Wywołało to atak gazet niemal wszystkich orientacji, Gide stał się wrogiem publicznym numer jeden. Aby przeczekać tę burzę wyjechał w długą podróż do Afryki. Pod jego nieobecność wyszły tymczasem w 1926 r. trzy jego głośne utwory: Skąd ty… – dziennik duchowy twórcy, opisujący jego kryzys religijny, Jeżeli nie umiera ziarno – autobiograficzna spowiedź, wspominająca m.in. o pierwszych doświadczeniach homoseksualnych, powieść Fałszerze – zwaną również “autotematyczną antyopowieść”, która przyniosła pisarzowi międzynarodową sławę. Po powrocie z Afryki zaangażował się w działalność publicystyczno – społeczną. W książkach Podróż do Konga (1927) oraz Powrót z Czadu (1928) ostro krytykował francuską politykę kolonialną.

W 1947 r. André Gide uhonorowany został literacką Nagrodą Nobla za głębokie i znakomite artystycznie utwory, w których ludzkie problemy przedstawione są z nieustraszonym umiłowaniem prawdy i głęboką przenikliwością psychologiczną.

THOMAS STEARNS ELIOT– ur. 26 kwietnia 1888 r. St. Louis, zm. 4 stycznia 1965 r. Londyn.

Poeta dramaturg i eseista

Pierwsze dwa zbiory wierszy Eliot wydał w 1917 r. i w 1919 r. Były to: Prufrock i inne spostrzeżenia oraz Wiersze. Oby dwa tomiki przyniosły mu ogromną sławę. Od 1919 r. redagował on “Times Literary Supplement” , zaś w 1922 r. zakłada kwartalnik literacki “The Criterion”, który ukazując się do 1939 r. odegrał wielką rolę w angielskim życiu poetyckim. Eliot pisze wówczas eseje o takich twórcach jak Szekspir, Dante, John Donne, George Herbert. Zebrane i wydane w 1920 r. w tomie Święty gaj. Takie książki jak Hołd Johnowi Dryderowi czy Eseje wybrane, były utworami programowymi dla tego nurtu krytyki, który stał się później znany jako szkoła cambridge’owska , a następnie w USA jako “nowa krytyka”. W 1922 r. Eliot opublikował swój najwybitniejszy poemat Ziemia jałowa, uważany za jedno z najwybitniejszych osiągnięć poetyckich XIX wieku. Jest to parafraza średniowiecznej legendy o Parsifalu i poszukiwaniu świętego Graala. Lata 20-te przyniosły kolejne zbiory wierszy, które ugruntowują sławę poetycką Eliota. Są to: Wiersze 1909-1925 (1925), Podróż Trzech Króli (1927), Pieśń dla Symeona (1928) i Animula (1925). Autor coraz częściej wyraża w nich przekonanie, że jedynym ratunkiem dla współczesnego świata – i dla każdego człowieka – jest powrót do zagubionych wartości religijnych. W 1930 r. wydał kolejny wielki poemat, który na trwałe zapisuje się w historii literatury: Popielec. Daje w nim wyraz swoim przekonaniom religijnym, które z czasem ewoluować będą w kierunku mistyki. Ślady jego metafizycznych przewartościowań odnaleźć można także w kolejnych zbiorach poetyckich: Marina (1930), Marsz triumfalny (1931), Wiersze zebrane z lat 1909-1935 (1936). Eliot nie zadawalał się jedynie twórczością poetycką. Dokonał kilka przekładów na język angielski autorów obcych, choć sam twierdził przecież, że “poezja jest tym, co ginie w przekładach”. Tłumaczył m.in. “Anabazę” Saint-Johna Pearse’a, popularyzując twórczość tego poety wśród publiczności brytyjskiej. Ze wszystkich jego sztuk teatralnych największą popularnością cieszył się dramat poetycki napisany białym wierszem i nawiązujący do tradycji teatru elżbietańskiego Morderstwo w katedrze. Opowiadał on o autentycznej historii zabójstwa prymasa Anglii, Thomasa Becketa na rozkaz króla Henryka II.

W 1948 r. uhonorowany został literacką Nagrodą Nobla za wydatny wkład nowatorski we współczesną poezję.

WILLIAM FAULKNER– ur. 25 września 1897 r. New Albany (Missisipi), zm. 6 sierpnia 1962 r. Oxford (Missisipi).

Powieściopisarz, nowelista i poeta amerykański.

W 1919 r. debiutuje wierszem Dzienny sen fauna, opublikowany w czasopiśmie “New Republik”. W 1924 r. Faulkner wydaje zbiór wierszy Marmurowy faun, który przechodzi jednak nie zauważony. W 1926 r. ukazuje się powieść Moskity – satyrę na nowoorleańską cyganerię artystyczną. W 1929 r. publikuje powieść Satoris – pierwszy z jego piętnastu, których akcja dzieje się w wymyślonej krainie Yoknapatawapha, i których bohaterami jest grono tych samych osób. Głównymi ogniwami sagi o Yoknapatawapha są: powieść Światłość w sierpniu (1932), zbiory opowiadań Niepokonane (1938) i Wielki las (1955), a przede wszystkim trylogia powieściowa – Zaścianek (1940), Miasto (1957) i Rezydencja (1959). Pierwszą z wielkich powieści Faulknera była wydana w 1929 r. Wściekłość i wrzask. Dokonała ona przewrotu w światowym powieściopisarstwie, zrywając z tradycyjną wszechwiedzą narratora na korzyść całkowicie zsubiektywizowanej wizji świata. W narracji znalazło się nawet miejsce na pozbawiony sensu i składu bełkot cierpiącego na delirium tremeus degenerata. Książka wywarła wielki wpływ nie tylko na wielu pisarzy, ale i na całe kierunki literackie np. egzystencjalizm. Podstawową zasadę twórczą prozy Faulknera krytycy nazwali “podwójnym widzeniem”. W opublikowanej w 1930 r. Kiedy umieram jest to nawet widzenie “popięćdziesięciodziewięciokrotne”, bowiem książka składa się z 59 monologów wewnętrznych, opowiadających o drodze biednej rodziny, wiozącej na cmentarz ciało zmarłej panny. W ciągu zaledwie trzech tygodni 1931 r. Faulkner pisze “od której straszniejszej nie wymyślisz “ – czyli powieść Azyl, gdzie bohaterka, młoda dziewczyna zgwałcona przez gangstera trafia do domu publicznego w stolicy Yoknapatawaphy, Memphis. Po raz pierwszy utwór Faulknera staje się bestsellerem w USA, chociaż konstrukcja narracyjna powieści, posługująca się obficie monologiem wewnętrznym bohaterki jest niesłychanie powikłana. Oprócz powieści, opowiadań i nowe, które cieszą się do dziś ogromną popularnością, Faulkner pisał scenariusze filmowe dla Hollywood. Dzięki niemu powstały m.in. takie filmy jak: Droga do sławy (1936), Gunga Din (1939), Mieć i nie mieć (1945) czy Wielki sen (1946). W 1933 r. opublikował również zbiór wierszy Zielona gałąź.

1949 r. uhonorowany został literacką Nagrodą Nobla za znaczny i unikalny z artystycznego punktu widzenia wkład w rozwój współczesnej powieści amerykańskiej.