pisanie prac magisterskich, licencjackich, zaliczeniowych

Profesjonalne pisanie prac magisterskich, licencjackich, zaliczeniowych i innych- z każdej dziedziny

Nobliści XX wieku c.d.

lata 1920-1929

KNUT HAMSUN– ur. 4 sierpnia 1859 r. Lom, zm. 19 lutego 1952 r. Nirholm.

Prozaik norweski.

Swoje pierwsze opowiadanie pt. Zagadkowy człowiek opublikował w wieku 18 lat, by rok później powieść Björger (1878). W 1889 r. opublikował cykl artykułów pod tytułem Z życia duchowego nowoczesnej Ameryki, które w 1890 r. zostały wydane w formie książkowej Głód . Dzięki tej powieści zyskuje miano wielkiego pisarza. Wkrótce po opublikowaniu Głodu Hamsun wygłosił szereg odczytów na temat swoje koncepcji pisarstwa, które zamieścił następnie w książce Nieświadome życie duszy (1891). Występował w nich przeciw powieści z tezą o tematyce społecznej i proponował literatom zająć się raczej “sekretnymi poruszeniami duszy, dziejącymi się w najbardziej oddalonych głębinach podświadomości”. Manifestem tak pojmowanego indywidualizmu były jego dwie powieści: Misteria (1892) oraz Pan (1894). W 1893 r. opublikował swoje dwie najsłabsze powieści – Redaktora Lynge i Nowiznę. Natomiast wielkim powodzeniem cieszyła się wydana w 1893 r. Wiktoria. W latach 1895-97 twórca poświęcił się działalności dramaturgicznej, czego efektem była trylogia o życiu filozofa: U bram państwa (1895). Gra życia (1896) i Zorza wieczorna (1897). W 1898 r. Hamsun otrzymał wysokie stypendium, umożliwiające mu podróże po Europie, z których wrażenia zawarł w tomie wspomnień i impresji W krainie przyrody (1903) oraz dramacie erotycznym Księżniczka Tamara (1903). Pisał również bardzo dużo wierszy, ale większość z nich niszczył. Te, które ocalały umieścił w zbiorze Dziki chór z 1904 r. Okres subiektywistyczno-psychologiczny w swojej twórczości zamknął powieścią Marzyciele (1904), by w następnych utworach skłaniać się ku obiektywizmowi i realizmowi. W kolejnych książkach, w których dawał wyraz swej pogardzie dla cywilizacji wiejskiej, rozwoju techniki i ustroju demokratycznego, Hamsun wracał nieustannie do motywu bohatera – włóczęgi, sprzeciwiającego się tym wartościom, których nienawidził sam autor. Najlepiej ilustruje to jego trylogia powieściowa : Pod jesienną gwiazdą (1906), Wędrowiec grający na niemych strunach (1909) i Ostatnia radość (1912). W następnym utworze – dylogii powieściowej: Benoni (1908) i Rota (1908) – pojawiły się elementy krytyki ustroju kapitalistycznego, co jeszcze pełniej objawiło się w jego kolejnych powieściach: Dzieci swego czasu (1913) i Miasto Segelfoss (1917).

W 1920 r. przyznano Knutowi Hamsunowi literacką Nagrodę Nobla za jego powieść Błogosławieństwo ziemi.

ANATOL FRANCE

ur. 16 kwietnia 1844r. Paryż, zm. 12 października 1924r. Saint Cyrsur – Loire.

Powieściopisarz i krytyk francuski

W 1880r. Ukazał się jego debiutancki zbiorek poetycki Złocone poematy. W 1879 wydał swoje pierwsze opowiadania – Jokasta i Chudy kot -a dwa lata później powieść Zbrodnia Sylwestra Bonnard, która przyniosła mu sławę i nagrodę Akademii Francuskiej. W 1885r.opublikował Pamiętniki mojego przyjaciela . Wielką popularność zdobyła pełna sarkazmu i ironii powieść France’a o fanatyku religijnym pt. Tais (1890) . Pisał w tym czasie również nowele, z których najbardziej znaną jest Prokurator Judei, wydał je w 1892 r. W zbiorze Szkatułka z masy perłowej .Jeszcze większym powodzeniem cieszyła się opublikowana w roku następnym Gospoda pod Królową Gęsią Nóżką, powieść wzorowana na libertyńskich i satyrycznych powiastkach XVII-wiecznych i wyśmiewająca konwenanse obyczajowe oraz religie współczesnej Francji. W tym samym roku ukazała się satyryczna książka Poglądy księdza Hieronima Coignard. W 1897 r. rozpoczął pracę nad teatrologią powieściową Historia współczesna składającą się z wydanych kolejno tomów: W cieniu wiązów (1896), Manekin trzcinowy (1897), Pierścień z ametystem (1899) oraz Pan Bergeret w Paryżu (1901). W 1908 r. wydał dwie książki ,z których pierwsze Życie Joanny d’Arc krytycznie oceniająca postać i rolę bohaterki narodowej zgromiona została przez historyków i środowiska katolickie, natomiast druga- Wyspa pingwinów , będąca sparodiowaną historią Francji-przyjęta została z entuzjazmem. Wiele kontrowersji wywołało ukazanie się w 1912 r. powieści historycznej Bogowie łakną krwi, poświęconej rewolucji francuskiej i krytykującej politykę jakobinów z ich fanatyzmem „religii rozumu” . Nie mniej rozgłosu przyniosła też France’owi wydana w 1914r. powiastka filozoficzna Bunt aniołów, nie pozbawiona elementów antyreligijnych.

W 1921r. uhonorowany został literacką Nagrodą Nobla za błyskotliwe osiągnięcia literackie wyróżniające się wykwintnością stylu , głębokim humanizmem i prawdziwie galijskim temperamentem.

JACINTO BENAVENTE Y MARTINEZ– ur. 12 sierpnia 1866 r. Madryt, zm. 14 lipca 1954 r. Madryt.

Dramaturg hiszpański

Jacinto zadebiutował w 1892 r. zbiorem krótkich dramatycznych dialogów pt. Teatr fantastyczny. Rok później wydał tom wierszy Versos oraz Listy kobiet – prozatorską próbę przeniknięcia kobiecej psychiki. Pierwsza jego sztuka teatralna Cudze gniazdo (1894) przeszła bez echa, w odróżnieniu od drugiej – Sławni ludzie (1896), która cieszyła się w Hiszpanii sporą popularnością. Benavente y Martinez był przedstawicielem generacji literackiej, która pod duchowym przewodnictwem pisarza i myśliciela Miguela de Unamuno, przeszła do historii literatury hiszpańskiej pod nazwą Pokolenia 1898. Młody dramaturg stał się wkrótce redaktorem “Vida literatia” – pisma programowego grupy. Polemizował z najpopularniejszym wówczas autorem sztuk teatralnych na Półwyspie Iberyjskim, Jose Echegarayem y Eysaguirre, zarzucając mu sentymentalizm i anachronizm, przeciwstawiając romantyzmowi satyrę i ironię. Zamiast na intrygę główny nacisk kładł na pełną aluzji grę słów i przedstawienie psychologii charakterów. Tak uczynił m.in. w sztukach Gubernatorowa z 1901 r., Sobotnia noc z 1903 r. czy Księżniczka Bebe z 1906 r.

Benavente y Martinez był nie tylko bardzo płodnym autorem utworów scenicznych (ogółem napisał ich w życiu ponad 170), ale również szalenie różnorodnym – tworzył nie tylko dramaty, tragedie i komedie, także wodewile, libretta dla operetek, baki dla dzieci czy utrzymane w stylu włoskim maski jak np. słynna Gra interesów z 1907 r., w której madryckiej inscenizacji odgrywał główną rolę. W latach 1908-12 redagował stałą rubrykę tygodniową w gazecie “Imparcial”. W 1920 r. został głównym reżyserem w narodowym teatrze Hiszpanii “Espanol”. Lata 1920-24 to kryzys w twórczości dramaturga; nie opublikował wówczas ani jednego utworu.

W 1922 r. zostaje uhonorowany literacką Nagrodą Nobla za błyskotliwe mistrzostwo, z jakim kontynuuje tradycję hiszpańskiego dramatu. Jak stwierdził jeden z członków jury, celem dzieł Jacinto jest oddać bogactwo: pełnię życia, pokazać grę charakterów i walkę umysłów z maksymalną prawdziwością.

WILLIAM BUTLER YEATS– ur. 13 czerwca 1865 r. Sandymount k. Dublina, zm. 28 stycznia 1939 r. Rogvebrune (Francja).

Poeta i dramaturg irlandzki.

Najwybitniejszy poeta irlandzki piszący – podobnie jak Joyce i Beckett – po angielsku, czołowy przywódca literackiego ruchu odrodzenia narodowego w Irlandii. W początkach lat dziewięćdziesiątych XIX w. wraz z innymi młodymi poetami założył w Londynie Thymes Club i opublikował tom szkiców Półmrok celtycki (1893). Wespół z patronującą mu lady Gregory założył Irish Literary Theatre w 1899 r., a od 1904 r. był dyrektorem Abbey Theatre w Dublinie. Wśród około trzydziestu sztuk, które wówczas napisał najbardziej znaną jest poetycka Księżniczka Kasia (1899) i bardziej realistyczna Catheleen, córka Houlinana (1902). Dramaty Yetsa nawiązują przeważnie do starych irlandzkich legend i podań ludowych, wzbogaconych o aktualne treści patriotyczne. Dzięki dramatom, zwłaszcza utworom poetyckim, które z czasem stają się coraz bardziej nasycone wizjonerstwem, ezoteryką i bogatą metaforyką, Yeats zdobywa ogromną popularność zwłaszcza w krajach anglojęzycznych. Młody poeta Ezra Pound poczytuje sobie za zaszczyt sekretarzować mu. W jego bogatym i różnorodnym dorobku zainteresowanie magią i spirytyzmem zaowocowało osobliwym systemem filozoficzno-metafizycznym wyłożonym w książce Wizja (1925). Pisał też szkice o charakterze autobiograficznym, zebrane w takich tomach jak: Drżenie zasłony (1922) i Autobiografia W.B. Yetsa (1938) oraz opowieści oparte na podaniach gminnych takich jak Tajemnicza róża (1897). Najważniejsze miejsce zajmuje jednak poezja. Po prostych w treści i formie wierszach pierwszych tomów Wędrówki Osjana (1889) i Poems (1895), w zbiorze Wiatr w trzcinach (1899) mamy już do czynienia z wizjonerstwem i symboliką, którymi odznaczają się kolejne jego tomy: Zielony hełm i inne wiersze (1910), Dzikie łabędzie w Colle (1919), Wieża (1928), Kręte schody (1933) i Nowe wiersze (1938).

W 1923 r. William Butler Yeats otrzymuje literacką Nagrodę Nobla za uduchowioną twórczość poetycką, oddającą w najwyższej formie artystycznego ducha narodowego. W swym odczycie Noblowski Yeats podkreślił, że źródłem natchnienia był dla niego zawsze świat irlandzkiego chłopca: “Nagle odkrył się przed nami stary świat ze swoją niedościgłą fantazją i zamiłowaniem do zajmujących historii, silnych mężczyzn i pięknych kobiet”.

WŁADYSŁAW STANISŁAW REYMONT – ur. 6 maja 1867 r. Kobiele, zm. 5 grudnia 1925 r. Warszawa.

Powieściopisarz i nowelista polski.

W 1892 r. Władysław Reymont opublikował swoją pierwszą nowelę Wigilia Bożego Narodzenia. Z wydaniem pierwszych nowel miał problemy, dopiero jego reportaż Pielgrzymka do Jasnej Góry, napisany w 1894 r. za radą Antoniego Swiętochowskiego i wydrukowany w “Tygodniku Ilustrowanym” otworzył przed nim drogę do literackiej kariery. Wkrótce potem Reymont otrzymał pierwsze zamówienia na książki i w 1896 r. została wydana powieść Komediantka, w której wykorzystał swoje doświadczenia z pracy autorskiej. Rok później dopisał do niej ciąg dalszy – powieść Fermenty.

W 1899 r. Reymont wydał powieść, która przyniosła mu z czasem olbrzymią popularność – Ziemia obiecana. Odszedł w niej od naturalizmu i symbolizmu, by w sposób realistyczny przedstawić szeroką panoramę robotniczą miasta w okresie rewolucji przemysłowej i dzikiego kapitalizmu. Późniejsze lata Reymont spędzał na przemian w Polsce, we Włoszech i we Francji, pisząc swoje największe dzieło, powieść Chłopi, którego kolejne cztery tomy wydał w latach 1902-1909. Kolejne utwory, napisane po 1905 r., nie dorównały już artystycznie Chłopom. Do najbardziej udanych należą powieści: Marzyciel (1910) i Wampir (1911) – gotycka powieść, wykonująca spirytystyczne doświadczenia pisarza. Podczas I wojny światowej Reymont przebywał w Warszawie, gdzie pełnił dość wysokie funkcje, pisząc jednocześnie trylogię historyczną pt. Rok 1794 poświęconą insurekcji kościuszkowskiej. Oprócz powieści, które stanowią niemal połowę jego dorobku, Reymont tworzył również nowele, które wydał w kilkunastu tomach. W wielu z nich dał się poznać jako wnikliwy psycholog czego zawsze brakowało jego powieściom. Pisał również reportaże, z których sporą popularnością cieszył się utwór Z ziemi chełmskiej, opublikowany pierwotnie w 1909 r. w “Tygodniku Ilustrowanym” i wydanym kilkakrotnie w okresie międzywojennym, opowiadający o prześladowaniu przez władze carskie greko katolika na Chełmszczyźnie

W 1924 r. Władysław Stanisław Reymont wyróżniony został literacką Nagrodą Nobla za wybitny epos narodowy, powieść Chłopi.

GEORGE BERNARD SHAW– ur. 26 lipca 1856 r. Dublin, zm. 3 listopada 1950 r. Ayot St. Lawrence.

Dramaturg i prozaik angielski pochodzenia irlandzkiego.

Działalność pisarską rozpoczął jako krytyk i powieściopisarz. Wczesne jego powieści – poza może Miłością wśród artystów (1900) – nie zyskały sobie przychylności krytyki ani odbiorców. Książka zatytułowana Kwintesencja ibsenizmu (1891) torowała drogę nowemu realistycznemu teatrowi w Anglii, a studia o muzyce Wagnera i malarstwie Whistlera – nowej wrażliwości estetycznej. Prawdopodobnie powołanie pisarskie odnalazł G.B. Shaw w dramaturgii, pierwszym jego sukcesem stał się Szczygli zaułek (1892). W sumie napisał Shaw ponad pięćdziesiąt sztuk realizujących koncepcję dramaturgii intelektualnej. W 1898 r. wychodzi drukiem jego dwutomowy zbiór: Sztuki przyjemne i nieprzyjemne. Za Sztuki nieprzyjemne uważa te, które “mają zmienić widzów do spojrzenia na fakty nieprzyjemne”. Z kolei Sztuki przyjemne dotyczyły spraw obyczajowych, wykładały idee autora w sposób ironiczny i przetworny. Do jego najcenniejszych i ciągle wystawianych sztuk zwykło się zaliczać następujące: Żołnierz i bohater (1894), Profesje pani Warren (1898), Człowieka na rozdrożu (1906), Pigmaliona (1913), przerobionego później na musical My Fair Lady i sfilmowanego, oraz programowy cykl dramaturgiczny Z powrotem do Matuzalema (1912). W 1920 r. po kanonizacji Joanny d’Arc rozpoczyna pracę nad swą jedyną tragedią Święta Joanna, którą wydał w 1924 r. W najdojrzalszej formie przedstawia w niej swoją wizję nadczłowieczeństwa, której już wcześniej dawał wyraz w swoich sztukach.

W 1925 r, George Bernard Shaw otrzymuje za twórczość naznaczoną idealizmem i humanizmem, za przenikliwą satyrę, która często łączy się z wyjątkowym pięknem poetyckim literacką Nagrodę Nobla. Za otrzymane pieniądze George Bernard Shaw stworzył angielsko – skandynawski fundusz literacki przeznaczony przede wszystkim dla tłumaczy dzieł Augusta Strinberga.

GRAZIA DELEDDA– ur. 27 września 1871 r. Nuoro (Sardynia), zm. 16 sierpnia 1936 r. Rzym.

Powieściopisarka i nowelistka włoska.

Jej twórczość wiąże się z Sardynią, już w wieku ośmiu lat napisała pierwsze wiersze i opowiadania, wykorzystując motywy sardyńskich bajek i legend. Gdy miała 15 lat jej opowiadanie Sardyńska krew wydrukowane zostało na łamach pisma rzymskiego. W 1892 r. wydała swoją pierwszą powieść Kwiatek Sardynii. Młodziutka pisarka szybko zdobyła sobie przychylność krytyków, którzy poradzili jej zająć się poważną lekturą. Deledda posłuchała tej rady i w następnych dwóch powieściach: Poczciwe dusze (1895) i Na grzesznej drodze (1896) jej pełen grozy romantyzm ustąpił miejsca stonowanej analizie psychologicznej. Swoją pierwszą, długą serię powieści: Elias Portolu (1903), Popiół (1904), L’edera (1909), Trzciny na wietrze(1913), Tajemnica samotnego człowieka (1921) poświęciła mieszkańcom rodzinnej wyspy. Autorkę pociągało i fascynowało w psychice człowieka to, co jest skomplikowane, tajemnicze, trudne do uchwycenia. Opisy krajobrazów Sardynii zestraja Deledda ze stanami duszy bohaterów, przydając im baśniowego uroku, co nie oznacza, że oddziela ich autentyzm. Grazia Delleda była pisarką bardzo płodną. Pisała średnio jedną powieść w roku. Ogółem pozostawiła ich po sobie około 30, nie licząc kilkunastu zbiorów nowel. Większość jej utworów wiąże się tematycznie z Sardynią i życiem najbiedniejszych mieszkańców wyspy. Jej utwory są swoistym deterministycznym podejściem do życia oraz preferowaniem bohaterów z warstw upośledzonych, bliskie są naturalizmowi. Odróżnia je jednak od tego kierunku urokliwa poetyckość języka oraz brak elementów krytyki społecznej.

W 1927 r. przyznano Nagrodę Nobla za rok 1926 i uhonorowano nią właśnie włoską pisarkę za – jak napisano w werdykcie – poetyckie dzieła, w których z jaskrawą plastycznością opisuje życie jej ojczystej wyspy, a także za głębię w podejściu do ludzkich problemów. W całości o jej utworach jeden z członków jury powiedział, że są często smutne, ale nie pesymistyczne. O jej powieściach włoski krytyk Giuseppe Raveniali pisał, że “jest w nich coś z Biblii . . . wieje patriarchalną wielkością Starego Testamentu”.

HENRI BERGSON– ur. 18 października 1858 r. Paryż, zm. 4 stycznia 1941 r. Paryż.

Filozof francuski.

W 1881 r. Henri Bergson napisał pracę doktorską: O bezpośrednich danych świadomości. Za dysertację oraz za studium w języku łacińskim na temat Arystotelesa – otrzymał na Sorbonie w 1889 r. tytuł doktora filozofii. O bezpośrednich danych świadomości jest wykładem podstawowych zasad teorii filozoficznej Bergsona, zwanej od jego nazwiska bergsonizmem, które rozwinął i pogłębił w swoich następnych pracach. Jego zdaniem intelekt ludzki nie jest zdolny do poznania rzeczywistości i rolę tę spełnić może jedynie intuicja, pozwalająca na bezpośrednie wniknięcie nie tylko w psychikę człowieka, lecz również w istotę wszelkich zjawisk na świecie. W 1900 r. Bergson opublikował esej pt. Śmiech – studium o naturze komunizmu i jego pozytywnym znaczeniu w życiu człowieka. Trzy lata później wydał pracę Wstęp do metafizyki, w której ustalił różnicę między naukami przyrodniczymi i filozofią. W 1907 r. ukazało się najgłośniejsze dzieło Bergsona Ewolucja twórcza, która podejmowała poruszane wcześniej wątki jego filozofii, koncentrując się na élan vital. W 1914 r. został wybrany członkiem Akademii Francuskiej. Podczas I wojny światowej Bergson wydał dwie polemiczne prace – Znaczenie wojny i Ewolucja niemieckiego imperializmu – w których określił wojnę jako konflikt pomiędzy samoistną siłą życia a mechanizmem samozniszczenia. W czasie wojny filozof jeździł z misjami dyplomatycznymi do Hiszpanii i Stanów Zjednoczonych. W 1919 r. wydał pełną optymizmu pracę Energia duchowa. A ostatnią jego książką była wydana w 1932 r. praca Dwa źródła moralności i religii, w której pisał m.in.: “Funkcja wszechświata polega na tym, aby być maszyną do produkowania bogów”. Z czasem filozof wybrał jednak jednego Boga, gdyż ostatnie lata życia poświęcił mistyce chrześcijańskiej i przyjął wiarę katolicką.

W 1927 r. Henri Bregson otrzymał literacką Nagrodę Nobla jako znak uznania dla jego jaskrawych i podtrzymujących wiarę w życie idei, a także dla wyjątkowego mistrzostwa, z jakim te idee były wcielane.

UNDSET SIGRID– ur. 20 maja 1882 r. Kolundborg (Dania), zm. 10 czerwca 1949 r. Lillechammer (Norwegia).

Powieściopisarka i nowelistka norweska.

Pisać zaczęła na początku naszego wieku. W 1905 r. jedno z wydawnictw zwróciło jej rękopis powieści historycznej z uwagą: “Proszę nie pisać więcej powieści historycznych. Proszę spróbować napisać coś współczesnego”. Undset posłuchała tej rady i zadebiutowała w 1907 roku powieścią Pani Marta Onlie przedstawiającą w formie dziennika historię z życia kobiety uwikłanej w zmysłowy świat miłości, stawiającej pytania o granice wierności i zdrady. W jednoaktówce Przed świtem (1908) obiektem jej zainteresowania staje się niewierny mężczyzna. W nowelach z tomu Szczęśliwy wiek (1908) wraca do penetracji psychiki kobiecej, która rozpatruje w kategoriach racjonalnych, zgodnie z wyznacznikami nowego realizmu, którego staje się czołową reprezentantką. Za utwór w jej twórczości przełomowy, choć przez krytykę uznany za kontrowersyjny, uchodzi Jenny (1911), powieść artystycznie dojrzała, wnikliwie rejestrująca przemiany świadomościowe bohaterki, kobiety uczuciowo wyzwolonej, którą zawiedziona miłość popycha do samobójstwa. Konieczność ustępstw w małżeństwie nabiera w powieści Wiosna (1914) cechy misji życiowej, decydującej o szczęściu człowieka. Undset stopniowo dochodzi do wniosku, że nieodzownym warunkiem spełnionej miłości jest głęboko pojmowana wiara. Poświęca jej tom esejów Trzy siostry (1917) i cykl artykułów Kobiecy punkt widzenia (1919), które koncentrują się wokół moralnej odpowiedzialności jednostki i miłości pojmowanej w duchu katolicyzmu. Krystyna, córka Lawranca (1920-22) oraz Olaf, syn Anduna (1925) i Olaf, syn Anduna i jego dzieci (1927) łączą rozmach epicki, współtworzony przez bogatą demonstrację epoki średniowiecza, z realizmem psychologicznym. Podobne przesłanie dominuje w kolejnych powieściach o tematyce współczesnej Gymnaderia (1929), Krzak gorejący (1930), Ida Elizabeth (1932). Na uwagę zasługują takie zbiory esejów jak: Etapy (1929,1933) poświęcony wizerunkom kobiet, wspomnienia z dzieciństwa Jedenaście lat (1934) i obszerna biografia świętej Katarzyny ze Sieny (1951).

W 1928 r. Singrid Undset otrzymuje literacką Nagrodę Nobla za niezapomniany opis skandynawskiego średniowiecza. Zrezygnowała z wygłoszenia noblowskiego, twierdząc: “Lżej mi pisać niż mówić, tym bardziej mówić o sobie”.

THOMAS MANN– ur. 6 czerwca 1875 r. Lubeka, zm. 12 sierpnia 1955 r. Zurych.

Prozaik niemiecki.

W 1901 r. ukazała się pierwsza powieść 26 – letniego Manna pt. Buddenbrokowie, która przyniosła mu ogromną popularność. Pisarz wykorzystując własne doświadczenia opisał dzieje kupieckiej rodziny, wskazując na zmierzch XIX – wiecznego patrycjatu niemieckiego. Drugim stałym tematem jego twórczości – obok zmierzchu dawnego świata i dekadencji epoki – był problem wyobcowania artysty ze społeczeństwa, które nie ma zrozumienia dla sztuki i kultury. Temat ten poruszył pisarz w powieści Królewska Wysokość (1902) oraz w takich nowelach jak: Tonio Kröger (1903), Tristan (1903) czy U proroka (1904). Największy sukces odniosła nowela o Tonio Krögerze, w której jedynym ratunkiem dla hamletycznego bohatera okazuje się miłość.

Temat homoseksualizmu oraz artystycznego geniusza – a więc podwójnej samotności – pojawił się w jego głośnej noweli z 1913 r. Śmierć w Wenecji. Nie po raz pierwszy przedstawił w niej amoralność sztuki i jej niszczycielski wpływ na ludzką psychikę. Podczas I wojny światowej Mann napisał ponad 600-stronnicową księgę pt. Rozważania człowieka apolitycznego (1918), w której z pozycji nacjonalistycznych krytykował “cywilizacyjne barbarzyństwo” demokracji i bronił niemieckiego ducha narodowego. W 1924 r. wydał powieść Czarodziejska góra, w której alpejskie sanatorium dla gruźlików staje się metaforą chorej Europy. W 1930 r. wygłosił w Berlinie antynazistowską mowę pt. Apel do rozumu oraz napisał alegoryczną nowelę Mario i czarownik.

Najdłużej, bo prawie 13 lat Mann pracował nad swoją teatrologią Józef i jego bracia, składająca się z wychodzących kolejno tomów: Historie Jakubowe (1933), Młody Józef (1934), Józef w Egipcie (1936) oraz Józef Żywiciel (1934). W 1939 r. Mann opublikował powieść Lotta w Weimane, w której nawiązał do głośnego romansu Goethego z Charlottą Buff. W 1947 r. ukazała się kolejna wielka głośna powieść Manna Doktor Faustus. Ubocznym produktem dzieła był wydany w 1949 r. autokomentarz pt. Jak powstał Doktor Faustus. Powieść o powieści. Dwa lata później pojawił się Wybraniec, kolejna powieść Manna oparta na średniowiecznym poemacie epickim, którego bohaterem jest fikcyjny papież Grzegorz.

W 1929 r. Mann uhonorowany został literacką Nagrodą Nobla przede wszystkim za powieść Buddenbrookowie, która stała się klasyką współczesnej literatury, i której popularność nieustannie rośnie.

Oceń tę pracę

Władza i opozycja w Czechosłowacji latach 1968-1989

pierwszy rozdział pracy magisterskiej

Publicysta Jiří Rak zastanawiając się nad fenomenem „aksamitnej rewolucji” – przewrotu, który – jak zauważa – nie miał swojego odpowiednika w historii ludzkości, gdyż odbył się bez przelania jednej kropli krwi, a nawet bez stłuczenia jednego okna[1], poszukiwał korzeni tego procesu w historii swojego kraju, skupiając się szczególnie na epoce czeskiego odrodzenia narodowego. Duchowi przywódcy tego ruchu, jak np. F. Palacký, konstruowali wtedy wizerunek Czecha, który brzydzi się przemocą i gwałtem, a jest zwolennikiem pokojowego postępu i szerzycielem kultury: „Ideał nieagresji jest w ogóle konstytutywną częścią naszego narodowego autostereotypu.”[2] – konstatuje J. Rak.

Pozostaje w sferze pytań o charakterze publicystycznym, na ile stereotyp Czecha unikającego przelewania krwi, ukształtowany w XIX wieku, w celu odnalezienia narodowej tożsamości narodu czeskiego (wyraźnie różniącej się, według F. Palackiego, od niemieckiego: narodu agresorów i zdobywców), mógł wpłynąć na taki, a nie inny przebieg wydarzeń anni mairabilis 1989 w Czechosłowacji; niemniej, aby lepiej zrozumieć mechanizmy, które doprowadziły do utraty władzy przez komunistów, warto cofnąć się do zdarzeń określanych jako „Praska Wiosna”, i do będącego ich bezpośrednim następstwem procesu „normalizacji”. Jak napisał Bohumil Hrabal w książce „Ogłoszenie o domu, w którym nie chcę już mieszkać”: „Każdy okres historyczny nosi w swym brzuchu dziecię, którego istnienia należy się nie tylko domyślać, lecz z którym należy już żyć.”[3]. Dziecię, któremu na imię „aksamitna rewolucja”, zostało poczęte na długo przed 17 listopada 1989, gdzieś podczas budzących się nadziei w roku 1968 i zostało wynoszone i wykarmione przez wiele lat trwania „normalizacji”. Jak pisał o swych rodakach znany socjolog Ivo Możný: „Jeszcze odczekaliśmy z typową, czeską ostrożnością na przesiadkę, aż historia odjechała opustoszałym i goniącym w ślepy zaułek pociągiem socjalizmu i zawołała: ‘Proszę wysiadać, dalej nie jedziemy’”[4].

[1] Rak, J.: Historický rodokmen sametové revoluce, „Přitomnost”, R. 1, nr 1(1990), s. 18-19.

[2] Ibidem.

[3] Cytowane za Możný, I.: Proč tak snadno…: Nékteré rodinné důvody sametové revoluce: Sociologický esej, Praha, Socjologické nakladatelství 1991, s. 8.

[4] Ibidem.

Oceń tę pracę

Nobliści XX wieku

lata 1910-1919

PAUL VON HEYSE

ur. 15 marca 1830 r. Berlin, zm. 2 kwietnia 1914 r. Monachium.

Poeta, powieściopisarz, dramaturg i nowelista niemiecki.

Jako młody chłopak zafascynowany twórczością Boccaccia, Dantego i Leopardiego zaczął pisać swoje pierwsze wiersze, sztuki i opowiadania. Zdaniem niektórych badaczy literatury do pisania namówili Heyse’go literaci z grupy “Tunnel über der spree” oraz jego przyjaciel, poeta Emanuel Giebel. Przełomowym momentem w życiu Paula Von Heysa okazał się rok 1854, kiedy to król Maksymilian II zaprosił Heyse’go na swój dwór do Monachium i wyznaczył mu roczną pensję. Razem z Geiblem stał się on szybko duchowym przywódcą koła poetów w tym mieście. Zaprzyjaźnił się i korespondował z takimi mistrzami języka niemieckiego, jak: Theodor Storm, Gottfried Keller czy Herman Kurz.

W 1855 r. Heyse opublikował nowelę Arrabiata, romantyczną historię miłości młodej rybaczki z Sorrento. Cechą charakterystyczną tego – jak i większości jego utworów – jest to, że akcja dzieje się we Włoszech, główną osią zdarzeń są perypetie miłosne, a rzeczywistość jest wyidealizowana. Do takich nowel należą m.in. Dziewczyna z Treppi (1858), Andrea Delfin (1862), Beatrice (1867) i Wesele na Capri (1893). Ogółem wiodąc spokojne życie w Monachium, Heyse napisał 60 sztuk teatralnych ( za tragedię Sabinki z 1858 r. otrzymał nagrodę im. Schillera ), 6 powieści, 24 tomy nowel i 9 zbiorów poezji. Swego czasu dużą popularnością cieszyła się jego powieść Dzieci tego świata (1873), będąca apoteozą życia opartego na światopoglądzie areligijnym, jednakże największą sławę Heyse zdobył jako nowelista. Był nawet teoretykiem tego gatunku literackiego i opracował tzw. Falkentheorie – czyli “teorię sokoła”. Powołując się na nowelę Boccaccia pt. “Sokół”. Pod koniec XIX wieku toczył zażarte polemiki z naturalistami i zwolennikami filozofii Nietschego, którzy zarzucali jego romantycznym utworom mdłość i sentymentalizm.

Kiedy w 1910 r. jako pierwszy pisarz niemiecki wyróżniony został literacką Nagrodą Nobla, szczyt popularności ma już dawno za sobą. Nie przeszkadza to jednemu z jurorów stwierdzić, że jest on najciekawszym poetą współczesnych Niemiec, a nawet twórcą współczesnej noweli psychologicznej. Heyse uhonorowany został – jak napisano w werdykcie – za artyzm i idealizm, które demonstrował na przestrzeni całej swojej długiej i płodnej twórczo drogi jako poeta liryczny, dramaturg, powieściopisarz i autor znanych na całym świecie nowel.

MAURICE MAETERLINCK

ur. 29 sierpnia 1862 r. Grandawa, zm. 6 maja 1949 r. Orlamonde.

Poeta, dramaturg i eseista.

Zadebiutował w 1886 r. nowelą Zabójstwo niewinnych drukowaną w paryskim miesięczniku “La Plade”. W 1889 r. wydał zbiór poezji Cieplarnie, a w następnym roku ukazała się jego sztuka teatralna Księżniczka Malena. W latach 1890-91 opublikował dwa głośne dramaty: Intruz i Ślepcy – pierwsze z wielu, które przyniosą mu miano najwybitniejszego dramaturga epoki symbolizmu. W roku 1894 dramaturg napisał aż trzy utwory sceniczne, przeznaczone dla marionetek: Alladyna i Palomides, Wnętrze oraz Śmierć Tantagila. Uważał bowiem, że lalki , całkowicie bezwolne i manipulowane dłońmi aktorów, lepiej nadają się do odgrywania symboli i archetypów. Marionetki z kolei wpisywały się idealnie w konwencję bajkową, więc Maeterlinck coraz częściej pisał swoje sztuki teatralne w formie bajek. Takim utworem jest np. Siedem królewien (1891), gdzie bohater – piękny królewicz – budzi pocałunkiem sześć śpiących królewien, a siódmej, tej jedynej, w której jest zakochany, uratować nie może.

Z czasem w utworach Maeterlincka coraz więcej będzie apoteozy życia, nad którym co prawda dalej ciążyć ma nieokreślone Fatum, ale które można ułożyć sobie szczęśliwie dzięki wewnętrznemu spokojowi i harmonii ducha. Te radosne wątki pojawiają się m.in. w sztukach: Aglawene i Selizeta (1869), Ariana i Niebieska Broda (1901) czy Monna Vanna (1902). W 1896 r. opublikował pierwszy z serii głośnych zbiorów eseistycznych Skarb ubogich. Następny – Mądrość i przeznaczenie (1898) – uznany został za biblię stoicyzmu. Największą sławę przyniosło mu jednak opublikowanie w 1901 r. Życie pszczół – traktatu, w którym z plastyczną poetyckością porównał ul od społeczności ludzkiej. Twórca, chociaż sam był eseistą nigdy nie opuszczały zainteresowania mistyczne, dał im wyraz w takich sztukach jak Siostra Beatrysk (1900), Joyzella (1903), a przede wszystkim Niebieski ptak (1908).

W 1911 r. za wielostronną działalność literacką, a w szczególności za utwory dramatyczne, wyróżniające się bogactwem wyobraźni i poetycką fantazją Maurice Maeterlinck uhonorowany został literacką Nagrodą Nobla.

GERHART HAUPTMAN

ur. 15 listopada 1862 r. Szczewno, zm. 6 czerwca 1949 r. Jagniątkowo.

Dramaturg, prozaik i poeta niemiecki.

W ciągu swojego życia Hauptman napisał 42 dramaty. Ponieważ był osobą bardzo łatwo ulegającą wpływom, jego twórczość zapala różne tradycje: realistyczne, neoromantyczne, symboliczne, nawet ekspresjonistyczne, a pod koniec życia klasyczne. Jednak do historii literatury przeszedł przede wszystkim jako autor naturalistyczny. Do najbardziej znanych utworów z tego nurtu należą m.in. Tkacze (1893) – dramat opowiadający o strajku, gdzie bohaterem zbiorowym jest tłum robotników; Futro bobrowe (1893) – komedia ośmieszająca policję, która zamiast przestępstwami zajmuje się sprawami politycznymi; Florian Geyer (1896) – dramat historyczny o wojnie chłopskiej (1524-25). Jednocześnie Hauptman potrafił zaskakiwać swoich zwolenników takimi utworami jak Wniebowstąpienie Hanusi (1894), gdzie obrazy naturalistyczne przeplatają się z symbolicznymi wizjami religijno-romantycznymi, czy też Piękny dzwon (1897), w którym obok świata rzeczywistego autor za pomocą naiwnych symboli konstruuje czarodziejski świat baśni. Ponieważ jego następne sztuki nie cieszyły się popularnością sfrustrowany Hauptman ruszył w 1907 r. ruszył do Grecji, czego efektem było opublikowanie Greckiej wiosny (1908) – utworu, w którym pisarz wahał się między swoim przywiązaniem do chrześcijaństwa a zachwytem nad kulturą pogańską. Świadectwem jego religii była także powieść Szaleniec boży Emmanuel Quint (1910), w której ujawnił on swoje poglądy mistyczne. Nie był to jedyny utwór prozatorski Hauptmana, jednak jego dorobek epicki jest o wiele mniej znany niż dramaturgiczny. Za najwybitniejsze jego osiągnięcie na tym polu krytycy uważają jego nowelę psychologiczną Drożnik Tniel (1888) oraz opowiadanie Kacem z Soany (1918).Jego ostatnim dziełem była pisana w latach 1914-46 teatrologia dramatyczna Antrydnia, w której twórca połączył pełne okrucieństwa obrazy mitów greckich z koszarami II wojny światowej.

W 1912 r. Gerhartowi Hauptmanowi przyznano literacką Nagrodę Nobla przede wszystkim w uznaniu jego płodnej, różnorodnej i wybitnej działalności w dziedzinie sztuki dramatycznej. W swoim wykładzie noblowskim ten zdeklarowany pacyfista wystąpił w obronie pokoju.

RABINDRANĀTH TAGORE

ur. 6 maja 1861 r. Kalkuta, zm. 7 sierpnia 1941 r. Kalkuta.

Poeta, prozaik indyjski, piszący w języku Bengalii.

Wiersze pisał od ósmego roku życia pod wpływem rodzinnych tradycji, początkowo starych tekstów “Wed i Upaniszadów”, potem religijnej mistyki Kabira i Rajdasa. Wielkie wrażenie wywarły na nim zwłaszcza odbywane z ojcem pielgrzymki na północ Indii, gdzie opublikował poemat epicki Historia poety. Jego pierwsze wydane zbiory to: Wieczorne pieśni (1881) i Poranne pieśni (1883). Od 1890 r. zawiadywał rodzinnym majątkiem we Wschodniej Bengalii, gdzie powstały m.in. jego sławne tomiki: Złota łódź (1893) i Przemijanie (1899). Obrazy tytułowej Złotej łodzi, będącej metaforą życia ludzkiego w strumieniu czasu, powróci jeszcze niejednokrotnie w jego twórczości. Pisał również podręczniki szkolne, książki historyczne i artykuły na temat pedagogii. W 1902 r. napisał wiersze wydane w tomie Pamięć.

Po Pieśniach ofiarnych, bo taki tytuł nosił pierwszy opublikowany tom, przyszły następne przekłady, które przyniosły poecie popularność, zwłaszcza w krajach anglojęzycznych. Aż pięciokrotnie przyznano mu tytuł doktora honoris causa; otrzymał też w 1915 r. tytuł szlachecki, ale zrzekł się go cztery lata później po masakrze pokojowej demonstracji indyjskiej przez wojsko angielskie. Pozostawił po sobie olbrzymi dorobek literacki. Największą sławę osiągnął jako poeta, ale uprawiał niemal wszystkie gatunki literackie. Napisał m.in. prawie pięćdziesiąt dramatów i osiem powieści, z których największym powodzeniem cieszył się oparty na motywach autobiograficznych Dom i świat (1915-16). W rodzinnych stronach poety najbardziej znane są jednak jego pieśni, do których często sam komponował muzykę. Zostawił ich po sobie około trzech tysięcy i nawet dziś śpiewają je wieśniacy przy ognisku, nie mając często pojęcia, kto jest ich autorem.

W 1913 r. Rabindranath Tagore – jako pierwszy twórca spoza kręgu euroamerykańskiego – wyróżniony został literacką Nagrodą Nobla za pełne głębokiego przeczucia, oryginalne i przepiękne wiersze, w których z wyjątkowym mistrzostwem wyraziło się jego myślenie poetyckie, będące, według jego własnych słów, częścią literatury Zachodu.

ROMAIN ROLLAND

ur. 29 stycznia 1866 r. Clamecy, zm. 30 grudnia 1914 r. Vezeley.

Powieściopisarz, biograf i dramaturg francuski.

Od najwcześniejszych lat twórczości pisarz przejawiał zamiłowanie w formie – do monumentalnych cykli, a w treści – do moralizatorstwa i dydaktyki. Obydwie te cechy połączyły się w jego trylogii dramatycznej Tragedia wiary, składającej się ze sztuk: Święty Ludwik (1897), Aert (1898) i Triumf rozumu (1899). Napisał ją by dodać Francuzom wiary, męstwa i nadziei, czyli cnot, których – jego zdaniem – brakowało rodakom. Utwory te przeszły jednak bez echa, podobnie jak napisany pod wpływem Ibsena dramat społeczny Zwyciężeni (1897) w swoim manifeście programowym Teatr ludowy, szkic o estetyce teatru nowego (1903). Przeciwstawił się w nim modnym wówczas nurtom dekadenckim i materialistycznym, proponując w zamian stworzenie teatru, stawiającego sobie za cel wychowanie widza, najlepiej w oparciu o przykłady zaczerpnięte z historii. Ucieleśnieniem tych idei, miał być zaplanowany z rozmachem cykl dramatów historycznych Teatr rewolucji, nazywany przez Rollanda Iliadą narodu francuskiego. Do tej serii należą m.in. takie dramaty jak: Wilki (1898), Danton (1900) czy 14 lipca (1902). Z pobudek wychowawczych, aby pokazać ludziom wzory godne naśladowania rozpoczął też pisanie swojego kolejnego wielkiego cyklu, tym razem biograficznego: Żywot sławnych mężów. Zapoczątkował go wydanym w 1903 r. Życiem Beethovena. Następnie przez niego sportretowani bohaterowie to: Michał Anioł (1905), Heandel (1910), Lew Tołstoj (1911), Gandhi (1924), Ramakrishna (1929), Viverkananda (1930) i Charles Rčquy (1944).

Po zakończeniu pracy nad biografiami, rozpoczął pracę nad swą powieścią – rzeką Jan Krzysztof, której 10 tomów (Świt, Poranek, Młodzieniec, Bunt, Targowisko, Antonino, Dom, Przyjaciółki, Krzak gorejący, Nowy dzień ) ukazywało się kolejno w latach 1904-12. Utwór ten będący historią życia genialnego muzyka, którego wizerunek jest zdaniem krytyków syntezą Rollanda i Beethovena, przyniósł autorowi niezwykłą popularność, a w ślad za nią prestiżowe wyróżnienia: w 1913 r. Wielką Nagrodę Akademii Francuskiej.

W 1915 r. literacką Nagrodę Nobla Romain Rolland otrzymał za wielki idealizm utworów, za współczucie i za nurtowanie prawdy, z którą opisuje on różne charaktery ludzkie. Z powodu trwania I wojny światowej, podczas której Rolland przebywał w Szwajcarii, ceremonia wręczenia nagród nie odbyła się.

VERNER VON HEIDENSTAM

ur. 6 lipca 1859 r. Olshammar, zm. 20 maja 1940 r. Sztokholm.

Poeta i prozaik szwedzki.

Po raz pierwszy zadebiutował w 1888 r. zbiorem wierszy Pielgrzymki i lata wędrówki. Rok później opublikował powieść Eudymion, w której opiewał piękno i kulturę świata śródziemnomorskiego manifestu literackiego. Krytykując w niej koncepcje naturalistyczne, wezwał do stworzenia nowej estetyki, korzeniami sięgającej włoskiego Odrodzenia i opartej na poczuciu piękna i bogatej wyobraźni, fantastyce i poczuciu humoru. Realizacją tych postulatów miała być opublikowana w 1892 r. autobiograficzna powieść z partiami wierszowanymi Hans Alienus, opowiadająca o szukaniu sensu istnienia. Wydane w 1895 r. Wiersze znamionują odwrót poety od tematyki egzotycznej i zagłębienie się w rodzimej problematyce. Twórca głosi pochwałę dworu i życia ziemiańskiego, oddając przy tym hołd bohaterskim dziejom Szwecji. Do przeszłości zwraca się też w swym najsłynniejszym utworze, cyklu opowiadań Karolińczycy, w którym gloryfikuje czasy minione, przedstawia heroizm żołnierzy służących w armii króla szwedzkiego Karola XII. Dzieło to przyniosło pisarzowi miano wieszcza narodowego, które potwierdził kolejnymi powieściami historycznymi: Pielgrzymka świętej Brygitty (1901) i Ród Folkungów (1905-1907). W kręgach nacjonalistycznych ogromną popularność przyniosła polemika, jaką w 1905 r. w związku z kryzysem unii szwedzko – norweskiej toczył z norweskim literatem Björnstjerne Björnsonem. W latach 1908-10 wydał przepojony patriotyzmem dwutomowy poemat epicki Szwedzi i ich wodzowie, w którym sportretował najwybitniejsze postacie w historii swego kraju. W 1912 r, wybrany został członkiem Akademii Szwedzkiej. Dwa lata później wydał zbiorek Nowe wiersze.

W 1916 r. wyróżniony został literacką Nagrodą Nobla jako najbardziej widoczny przedstawiciel nowej ery w literaturze światowej. Od chwili przyznania mu nagrody, aż do śmierci, która nastąpiła dwadzieścia cztery lata później, Verner von Heidenstam nie opublikował ani jednego utworu. Dopiero w 1941 r. – rok po zgonie poety – wydano zbiór jego wierszy Kiedy kwitły kasztany. Za życia von Heidenstam był uważany za najwybitniejszego, obok Strindberga, poetę szwedzkiego. Wkrótce po śmierci jego sława zgasła, a dziś został niemal całkowicie zapomniany.

KARL GJELLERUP

ur. 2 czerwca 1857 r. Roholte, zm. 11 października 1919 r. Klotzshe.

Powieściopisarz i dramaturg duński.

W 1878 r. debiutuje naturalistyczną opowieścią pt. Idealista, w której przedstawia losy młodego inteligenta biorącego rozbrat z religią i Kościołem. O kryzysie wiary młodego człowieka traktuje też kolejny utwór, opublikowany w 1882 r. Uczeń Germanów. Następne dwie nowele Gjellerupa to wydane w 1883 r. Romulus oraz G-Dur . W tym czasie pisarz wiele podróżuje po Europie. Efektem tych peregrynacji są dwie książki: Klasyczny miesiąc (1884) oraz Rok wędrówek (1885). Pierwszym ważnym utworem, który zwraca na niego uwagę publiczności jest oparta na motywach sag nordyckich i starogermańskich tragedia Bruhilda, opublikowana w 1884 r. Kolejne jego sztuki to: w 1887 r. Tamayra oraz w 1888 r. Hagbarda i Signa. W następnym roku publikuje on psychologiczną powieść o nieszczęśliwym małżeństwie młodej Drezdenki i kopenhaskiego malarza pt. Minna, która zyskuje sobie uznanie krytyków. W 1889 r. wydaje swój tomik poetycki Księga mojej miłości. Z czasem Gjellerup odchodzi od tragedii heroicznej i zaczyna pisać dramaty. W 1891 r. publikuje Hermana Vandela, w 1893 r. Wuthorna, a w 1895 r. Hansa Excellence.

W 1894 r. pisze paszkwil na protestanckiego pastora, powieść Pastors Mors, a dwa lata późnij swój najsłynniejszy utwór, również powieść Młyn na wzgórzu. Gjellerup przedstawia w niej w sposób kliniczny, jak narastająca namiętność i zazdrość prowadzą do morderstwa. Pod wpływem filozofii Schopenhauera i buddyzmu pisze sztukę o uczuciu Buddy pt. Płomienie ofiarne (1903) oraz powieści: Pielgrzym Komanita (1906) i Wędrowcy świata (1910) r. Do problematyki chrześcijańskiej wrócił w 1917 r. w powieści Złota gałąź.

Akademia Szwedzka W 1917 r. wyróżniła aż dwóch duńskich pisarzy; obok Gjellerup także Henri Pontopidana. Gjellerupa uhonorowana za różnorodną twórczość poetycką i wzniosłe ideały. Werdykt ten wywołał jednak większy entuzjazm w Niemczech niż w Danii, gdzie pisarz był już od dawna uważany za pisarza niemieckiego.

HENRIK PONTOPPIDAN

ur. 24 lipca 1857 r. Fredericia, zm. 21 sierpnia 1943 r. Kopenhaga.

Powieściopisarz i dramaturg duński.

W 1882 r. opublikował tomik nowel Podcięte skrzydła, a rok później Obrazki wiejskie, w których poddał krytyce stosunki społeczne panujące na duńskiej prowincji. W 1883 r. ukazała się pierwsza wybitna powieść Pontoppidana Gmina w Sandinge, w której rozprawił się “opacznie z realizowanymi ideałami oświaty ludowej”, problemem, który znał najlepiej z autopsji jako wiejski nauczyciel. W noweli Orli lot z roku 1894 polemizuje on z Janem Christianem Andersenem i jego “Brzydkim kaczątkiem”. Sprzeciw Pontoppidana budzi andersenowska koncepcja osobowości, zgodnie z którą natura artysty zawsze odnosi zwycięstwo. W jego noweli orzełek z podciętymi skrzydłami nie jest w stanie wyfrunąć i po wielu nieudanych próbach rezygnuje, gdyż “nieważne jest, że wykluł się z orlego jajka, ważne jest, że wyrósł na kaczym podwórzu”. Dziełem życia Pontoppidana stał się opublikowany w latach 1898-1904 ośmiotomowy cykl powieściowy Lykke – Per, przetłumaczony na język polski jako W czepku urodzony. Oparty częściowo na motywach autobiograficznych stanowi metaforyczny portret przeciętnego Duńczyka z przełomu wieków. Nazywany także “wielkim freskiem epickim” stanowi sumę doświadczeń i przemyśleń autora. Na początku XX w. napisał jeszcze kilka powieści, by w latach 1912-16 wydać kolejny wielki cykl powieściowy, tym razem składający się z pięciu tomów. Nosi tytuł: Królestwo umarłych i nie miał swojego jednostkowego bohatera – bohaterem zbiorowym była Dania. W ciągu następnych 25 lat pisarz opublikował jeszcze wiele utworów, z których największą popularnością cieszyła się jego pięciotomowa epopeja, publikowana w latach 1933-43. Stale jednak rosło w nim – ugruntowane po I wojnie światowej – zwątpienie w humanistyczne ideały mieszczańskiego porządku świata. Najpełniejszy jego wyraz dał w napisanej w 1927 r. pod wpływem Nietzschego powieści Królestwo niebiańskiego mężczyzny.

W 1917 r. wraz ze swym rodakiem Gjellerupem Henrik Pontoppidan otrzymuje literacką Nagrodę Nobla. Przyznano mu ją za prawdziwe opisanie życia współczesnego w Danii.

CARL SPITTELER

ur. 24 kwietnia 1845, Liestal, zm. 28 grudnia 1924 r. Lucerna.

Epik i liryk szwajcarski, piszący po niemiecku.

W 1883 r. wydał poemat pisany białym wierszem Extramunda, w którym zastąpić próbował popularny wówczas dekadentyzm i naturalizm nowymi ideami “kosmicznymi”. Powstałymi na wskutek zmodyfikowania i połączenia wartości antycznych oraz biblijnych. Publikował także liryki, wiersze satyryczne, powieści oraz eseje. Jego utwory spotykały się z uznaniem niemieckiego filozofa Friedricha Nietzschego, który rekomendował ich autora na stanowisko redaktora jednego z monachijskich czasopism kulturalnych. Ciekawe, że gdy po latach Spitteler wydał swój debiutancki epos Prometeusz i Epimeteusz oskarżony został o plagiat Tako rzecze Zaratrusta i musiał udowodnić, że jego utwór powstał znacznie wcześniej niż dzieło Nietzschego Na temat swoich poglądów na idee niemieckiego filozofa opublikował w 1908 r. broszurę pt. Moje stosunki z Nietzschem. W 1906 r. ukazuje się powieść Spittelera Imago, oparta na motywach autobiograficznych i zawierająca wizję dwoistej natury twórcy. Utwór ten wywarł znaczny wpływ na formowanie się teorii psychoanalizy Freuda, który nawet nazwał “Imago” wydawane przez siebie czasopisma. Największą sławę przyniósł Spittelerowi jednakże wydany w odcinkach w latach 1900-1905, a opublikowany w całości w 1910 r. epos w pięciu księgach Wiosna olimpijska pisany heksametrem jambicznym i wykorzystujący motywy z mitologii greckiej. Utwór ten uważany jest za opus magnum szwajcarskiego poety, którego największym marzeniem było zawsze napisanie epopei. Przeciwstawiał się on rozpowszechnionym wówczas poglądom, że ten gatunek literacki charakterystyczny jest jedynie dla narodów we wczesnej fazie ich rozwoju.

W 1919 r. Carl Spitteler otrzymał literacką Nagrodę Nobla za niezrównany epos Wiosna olimpijska. Ze względu na stan zdrowia nie mógł odebrać nagrody osobiście. Zmarł w 1924 r., a po jego śmierci inny laureat Nagrody Nobla, Romain Rolland, napisał nekrolog, w którym nazwał Spittelera “naszym Homerem, największym poetą niemieckojęzycznym od czasów Goethego, jednym mistrzem epickiego gatunku po śmierci Miltona, postacią mającą we współczesnej sztuce swe odrębne miejsce”.

 

Oceń tę pracę

Wstęp pracy magisterskiej

Tematem niniejszej pracy jest osoba ostatniego cara Wszechrusi Mikołaja II, ukazana w świetle osiągnięć polskiej literatury historycznej. Przedmiotem mojego zainteresowania są zarówno pozycje napisane przez rodzinnych autorów, jak i publikacje zagraniczne przetłumaczone na język polski. Rozpoczniemy od przeglądu literatury pamiętnikarskiej, by później zająć się książkami, których autorzy szukali jedynie sensacji, przytaczali plotki, niesprawdzone opinie – nie przywiązując zupełnie uwagi do realiów i faktów. Będą wśród nich jednak publikacje stojące na wysokim poziomie i napisane przez rzetelnych i kompetentnych badaczy, którzy jako główny cel postawili sobie ujawnienie prawdy i opisanie stanu faktycznego, bez upiększania lub idealizowania rzeczywistości.

W rozdziale pierwszym omówione zostały te z polskich pamiętników, których autorzy z różnych względów wspominają w jakiś sposób o Mikołaju II. Oczywiście są to tylko najważniejsze pozycje, a nie przegląd całościowy – to bowiem wymagałoby samodzielnych badań i oddzielnej publikacji.

Dalej scharakteryzowanych zostało kilka pozycji sensacyjnych, które ukazały się w okresie międzywojennym. Takie podejście piszących do tematu, wynikało z braku perspektywy i zapotrzebowania na rynku czytelniczym oraz przez prawa rynku.

Lata drugiej wojny światowej – z wiadomych względów – były czasem, który „nie sprzyjał” aktywności intelektualnej. Co oczywiście nie znaczy, że zupełnie jej zaprzestano. Jednak postać ostatniego cara Rosji nie stanowiła w owym czasie przedmiotu zainteresowania badaczy. Zaczęto o nim pisać dopiero po roku 1945. Przeszkodą w obiektywnym i rzetelnym ukazaniu Mikołaja II, były jednak względy ideologiczne. Wiązało się to z tym, iż Polska pozostawała wówczas w orbicie wpływów ZSRR. Przywódcy Związku Radzieckiego byli zaś, spadkobiercami ludzi, którzy wydali rozkaz bestialskiego zamordowania ostatniego Romanowa. I aby udowodnić, że w ten sposób spotkała go zasłużona kara, starali się wszelkimi dostępnymi środkami zohydzić i wypaczyć prawdę o carze. Taki punkt widzenia starali się narzucić w krajach im podporządkowanym. Dlatego słowa podziękowania należą się profesorowi Ludwikowi Bazylowowi, który pomimo to w swych trzech monografiach o tym okresie starał się, na ile to było możliwe obiektywnie opisać postać i dokonania Mikołaja II.

Ostatni, czwarty rozdział, poświęcony został omówieniu prac o ostatnim carze rosyjskim, które ukazały się po 1986 roku. Wybór tej daty, związany jest z początkiem wielkich zmian we wszystkich dziedzinach w Związku Radzieckim, którym początek dał ówczesny I sekretarz generalny KPZR Michaił Gorbaczow, a które ostatecznie doprowadziły do jego rozpadu i powstania Rosji i Wspólnoty Niepodległych Państw. Pozwoliło to również na rozpoczęcie rzetelnych badań nad osobą i działalnością

Mikołaja II, zarówno w samej Rosji jak i w Polsce. Zaowocowało to wydaniem wielu prac, co prawda o różnym poziomie, ale część z nich wiele wnosi do stanu naszej wiedzy o tym niezwykłym i kontrowersyjnym monarsze.

Warto w tym miejscu postawić sobie pytanie: Kim właściwie był car Mikołaj II? W „Słowniku władców Europy nowożytnej i najnowszej” pod redakcją Macieja Serwańskiego i Józefa Dobosza tak o nim m.in. napisano: „Mikołaj otrzymał staranną edukację domową, biegle opanował język francuski, angielski, niemiecki, dobrze znał historię, świetnie tańczył, jeździł konno i celnie strzelał. Przystojny i czarujący, mógł być ozdobą każdego balu i najlepszego towarzystwa, ale o umiejętnościach niezbędnych do sprawowania władzy nie miał większego pojęcia”[1] [2] [3]. I dalej „Cesarz, od którego pogarszające się położenie wewnętrzne i międzynarodowe Rosji wymagało stałego zaangażowania, poświęcał się głównie rodzinie” . Kim więc był naprawdę człowiek, który panował nad jedną szóstą kuli ziemskiej, a zginął bestialsko zamordowany wraz z rodziną, w piwnicy Domu Ipatiewa? Mam nadzieję, że poniższa praca pozwoli choć w części dać odpowiedź na to pytanie. Tym bardziej, że kontrowersji wokół jego osoby nie ucichły do dziś .

Na koniec chciałbym wyrazić swoją szczególną wdzięczność profesorowi Arturowi Kijasowi, który gorąco zachęcał mnie do podjęcia tej pracy i zawsze chętnie służył mi radą i pomocą oraz wsparciem.

[1]  Słownik władców Europy nowożytnej i najnowszej, pod red. M. Serwańskiego i J. Dobosza, Poznań 1998, s. 317.

[2] Tamże, s. 318

[3]  Dowodem niech będą echa tych sporów, które znalazły odbicie w polskiej prasie np.:

  1. Laskawski, Taniec na kościach, „Wprost”, 1998, nr 30, s. 70-71
  2. Turski, Car w mogile, „Polityka”, 1998, nr 30, s. 48-50.
  3. Jendroszczyk, Pogrzeb ostatniego cara, „Rzeczpospolita”, 1998, nr 166 (5026), s. 5.
  4. Butejkis, Mord sprzed 80 lat, „Rzeczpospolita”, 1998, nr 166 (5026), s. 5.
  5. Buter, Płacz Rusi, „Życie”, 1998, nr 166 (535), s.10.
  6. Pilawski, Jelcyn pogrzebie cara, „Trybuna”, 1998, nr 166 (2552), s. 6
Oceń tę pracę

Zainteresowanie osobowością i dokonaniami Mikołaja II badaczy po 1986 roku

początek rozdziału pracy magisterskiej

Na wstępie rozdziału chciałbym wyjaśnić, dlaczego jako umowną cenzurę czasową, przyjąłem rok 1986. Data ta jest bardziej znacząca w historii ówczesnego Związku Radzieckiego. Wiąże się ona z objęciem funkcji sekretarza generalnego KC KPZR, przez Michaiła Gorbaczowa. Rozpoczął on realizację „rewolucyjnych” jak na Rosję radziecką, reform zarówno politycznych oraz gospodarczych. Jego sztandarowymi hasłami były głasnost (jawność) i pierestrojka (przebudowa gospodarki). W jakim stopniu udało się Gorbaczowowi zrealizować swoje plany – potwierdzić mogą badania naukowe. Dla nas najważniejsze jest to, że w wyniku prowadzonego demontażu ustroju, którego jednym z trybów była również Polska, nastąpiła liberalizacja cenzury. Dzięki czemu zarówno w ZSRR jak i u nas zaczęło się pojawiać coraz więcej wartościowych pozycji dotyczących osoby ostatniego cara Rosji. Na naszym rynku wydawniczym były to jednak w większości tłumaczenia bądź z języka rosyjskiego, albo któregoś z języków zachodnich. Wartość naukowa i poznawcza wielu z nich jest wprawdzie często problematyczna, ale każdy rzetelny i uczciwy badacz nie może ignorować ich istnienia. Autorzy tych publikacji różnie podchodzą do tematu. Niektórzy formułują tezę już na samym początku starając się ją później udowodnić, inni obiektywnie przedstawiają problem pozostawiając czytelnikowi pewien margines interpretacyjny. Inni jednak traktują problem z całą powagą i starają się na ile to możliwe, obiektywnie go zanalizować i przedstawić czytelnikowi, aby ten sam wyciągnął wnioski i sformułował odpowiednie pytania.

Na kolejnych stronach rozdziału postaram się na podstawie zebranej literatury zaprezentować stopniową ewolucję poglądów badaczy na osobowość i dokonania cara Mikołaja II. Moim zdaniem taka analiza stanowi dowód na to, że prawda i rzetelność w nauce, wcześniej czy później, znajdą sobie drogę i potrafią się przebić oraz zweryfikować kaganiec ideologiczny, aby dać wiarygodne świadectwo przewagi, niezłomności ducha i wiary we własne przekonania i poglądy.

Jedną z publikacji, którą napisano wysuwając na wstępie tezę jest książka autorstwa Feliksa Beringa, pt. „Przekleństwo tronu Romanowów”. Należy zauważyć, że zupełnie brak w niej aparatu naukowego i czyta się ją raczej jak kronikę kryminalną niż dzieło naukowe. Przyjęte przez autora założenia, najlepiej oddają następujące słowa: „Historia zapoczątkowana skrytobójczym zamordowaniem Pawła I znalazła swój epilog w bestialskim mordzie latem 1918 roku cara Mikołaja II i jego rodziny, dokonanym przez bolszewików. Tak spełniło się przekleństwo cara Pawła I, wypowiedziane w chwili, gdy konał dławiony rękami swych dworaków i synów”[1] [2] [3]. Autor nie oszczędził czytelnikowi kolejnych krwawych opisów zamachów na carów oraz ich urzędników, na przestrzeni całego XIX i początku XX wieku, aż po wspomniany wyżej mord na ostatnim z Romanowów i jego rodzinie. Dość szczegółowo ukazana została także działalność największego prowokatora tego okresu (była o nim mowa w poprzednim rozdziale) Jewno Azefa. Bering opisał również kilka nieudanych zresztą prób zamachów na samego Mikołaja II. Zresztą większość z nich to prowokacja ochrany, które miały na celu wykazanie się czujnością przed monarchą. Nie pozbawił nas autor oczywiście możliwości przeczytania jego jakże plastycznych i dosadnych opisów zamordowania Rasputina oraz kresu drogi ostatniego cara. Niezwykła wydaje się – pomimo „lekkiego” charakteru książki – intuicja pisarza, która zawarta została w ostatnich zdaniach książki, stanowiących jakoby formy częściowej rehabilitacji dynastii Romanowów: „Tak zamknęło się koło historii. Pod kulami bolszewickich oprawców padł ostatni car – imperator, ale imperium, tym razem czerwone, już bez dwugłowych orłów miało się wkrótce odradzać w jeszcze bardziej nieludzkiej i groźnej dla świata formie” .

Inną pozycją, tłumaczoną z języka rosyjskiego jest książka rosyjskich dziennikarzy Jurija Buranowa i Władimira Chrustalowa „Zagłada dynastii Romanowów (1917­1919). Jak zaznacza sam wydawca jest to również opracowanie popularne. Autorzy postawili sobie w niej jednak bardzo ambitne zadanie, a mianowicie zrekonstruowanie losu ostatniego cara Mikołaja II i jego rodziny, od momentu aresztowania, aż do zamordowania ich w jekaterynburgskim domu Ipatiewa. Z dociekliwością i rzetelnością uczonych pasjonatów, prezentują bieg wydarzeń niemal co do godziny. Dzięki wykorzystaniu niezliczonych materiałów źródłowych (relacji prasy, dzienników samych Romanowów, dokumentów archiwalnych), które udało się im odnaleźć, wiemy, że wbrew podjętej przez bolszewików akcji dezinformacyjnej, która: „Towarzyszyła całej akcji zgładzenia Romanowów, czy to w Permie, czy w Jekaterynburgu, czy też w Ałapajewsku. Głównym jej celem było wypaczenie istoty tego, co się dzieje oraz ukrycie zbrodni” , o wszystkim wiedziała centrala w Moskwie i sam Lenin. Wyjaśniona została również sprawa prowokacji ze strony Czeki, w wyniku której śmierć ponieśli krewni ostatniego cara. Autorzy publikacji tak tłumaczą sens jej powstania: „Od zagłady dynastii Romanowów minęło 70 lat. Dziś Rosja znów znajduje się w przełomowym momencie historii (reformy Gorbaczowa, upadek ZSRR – przyp. aut.). Trwa proces przewartościowywania, reinterpretacji „legendarnego” okresu rewolucji i wojny domowej”.

„W ciągu całej historii ZSRR ostatni imperator Rosji przedstawiony był tendencyjnie, w negatywnym świetle, jako Mikołaj Krwawy – człowiek okrutny i przewrotny. Dokumenty zaś świadczą o tym, że „jedynowładca”, jak każdy śmiertelnik, miał cechy dobre i złe. Trzeba przyznać, że potrafił okazać silną wolę, rozwagę i szczery patriotyzm. Każdy czytelnik poznając te dramatyczne karty historii Rosji ma prawo dostrzec głównie to, co jest mu bliskie, co chciałby zobaczyć. My zaś staraliśmy się pokazać wydarzenia tak, jak były one postrzegane przez każdą z walczących stron, przy czym szczególnie interesował nas punkt widzenia członków rodziny carskiej, a nasze najważniejsze zadanie polegało na zrelacjonowaniu faktów na podstawie zachowanych dokumentów i relacji świadków”.

Zdaniem obu dziennikarzy, bezpodstawność wysuwanych wobec cara i jego małżonki zarzutów, wykazało śledztwo powołanej przez Rząd Tymczasowy komisji nadzwyczajnej, a poza tym: „Zrzucanie całej odpowiedzialności na Mikołaja II po jego odsunięciu stawało się z upływem czasu coraz mniej zasadne, skoro nastanie nowej władzy nie poprawiło, mówiąc delikatnie, sytuacji w kraju. Romanowów zepchnięto na margines, ale wykorzystywano ich w momentach największych napięć politycznych”[4].

Zaś : „Ze strony władz sowieckich od pierwszych dni czyniono wszystko, aby definitywnie zdyskredytować nawet pamięć o Romanowach. Do tego celu zmierzała, między innymi, wydana w 1922 r. w Twerze broszura Ostatnie dni ostatniego cara (Zgładzenie dynastii Romanowów). W rozdziale Romanowowie zgładzeni ostatecznie czytamy: „W oficjalnych źródłach radzieckich nie podano w swoim czasie do wiadomości pełnego tekstu rezolucji o rozstrzelaniu członków rodziny Romanowów. Okoliczność ta pozwoliła monarchistom mówić o ucieczce niektórych członków rodziny Romanowów, o pojawieniu się ich za granicą itd  Wszystko to, oczywiście, są brednie i kłamstwa. W lipcu 1918 roku robotnicy uralscy, wypełniając wolę całego proletariatu i chłopstwa Rosji, dostatecznie głęboko wbili osikowy kołek w trumnę ostatnich potomków romanowowskiej tyranii”[5].

Warto także przytoczyć dwa następujące cytaty, które dobrze oddają sens wydania omawianej publikacji: „W historii nie ma miejsca na gdybanie, nie sposób jej zawrócić wstecz i rozegrać od nowa. Wszystko dokonuje się raz na zawsze. Inną sprawą jest stosunek współczesnych i potomnych do wydarzeń. Z biegiem czasu ocena tych samych faktów zmienia się i bywa niejednoznaczna”[6]. „Dynastia Romanowów, uosabiająca w świadomości społecznej reakcyjne siły starego świata, pełniła rolę zakładnik politycznego w zbrojnym starciu dwóch nieprzejednanych obozów w przełomowym momencie historii Rosji. Mimo, że większość przedstawicieli domu Romanowów przystała na rolę zwykłych obywateli swojej ojczyzny, machina wojny domowej nie dała im żadnych szans. Krwawa rozprawa z dynastią i otoczeniem Romanowów w latach 1918-1919 pozostaje ciemną plamą w historii Rosji” . Jednak taka książka jak ta prezentowana pozwala mieć nadzieję, że przynajmniej szeroka opinia publiczna uzyska dostęp do rzetelnej i sprawdzonej wiedzy o minionych wydarzeniach.

Wiele napisano dotychczas o samym Mikołaju II, jego osobowości, losach o jego rodzinie, ale nikt „nie podjął do tej pory szczegółowiej losu utraconej „fortuny” Romanowów, nie starał się odpowiedzieć na pytanie, co się stało, w czyje ręce przeszły bogactwa, złoto, klejnoty oraz konta bankowe tej niegdyś najbogatszej dynastii europejskiej?” .

Lukę tę wypełnia książka londyńskiego dziennikarza i bankowca, Williama Clarke „Zagubiona fortuna carów” w przekładzie Aleksandry Misztal-Kania z przedmową Jana Sobczaka. Autor zaprezentował w niej rezultaty prowadzonego przez siebie przez ok. 20 lat „śledztwa w tej sprawie. Tekst książki często przypomina powieść detektywistyczną” . Jej zaletą jest to, że pisarz wykorzystał, np. dokumenty, listy i inne materiały z niedostępnych dotychczas archiwów rosyjskich, akt CIA, archiwów Watykanu. Dzięki temu wyjaśnił wiele zagadek dotąd nierozwiązanych, jak choćby losy „złota i klejnotów samego cara i jego najbliższej rodziny…”, „…dlaczego w brylanty i diademy cesarzowej Marii i Aleksandry, w precjoza sióstr cara, zdobi się przy uroczystych okazjach panująca dziś w Anglii rodzina królewska”. „Nowe dla szerszego odbiorcy są też informacje o opóźnionych, niestety próbach ratowania rodziny carskiej przez dwór brytyjski. Aspekty finansowe rzucają także nowe światło na samą postać ostatniego cesarza Wszechrosji, potwierdzając i od tej strony jego patriotyczną postawę podczas I wojny światowej i właściwą mu, co nie tak znów nagminnie zdarza się politykom – zgodność słów i czynów. Gdy nawoływał swych poddanych do określonej, narzuconej warunkami wojennymi dyscypliny finansowej, to starał się również i samemu postępować zgodnie ze swymi apelami”[7].

Warto podkreślić jeszcze jedno: „Autor książki nie jest historykiem profesjonalistą, wiele poruszonych mimochodem szczegółów z rosyjskiej historii wymagałoby być może uzupełniających wyjaśnień i komentarzy, niekiedy nawet sprostowań” . Tłumacz i konsultant czynili to jednak tylko wtedy, gdy było to konieczne. Pomimo to publikacja ta, wypełniając jeśli można to tak nazwać „pewien szczebel” wiedzy o pomijanej w dotychczasowych badaniach sprawie losów majątku dynastii Romanowów, stanowi ważne ogniwo na drodze do lepszego poznania i zrozumienia jej ostatniego zasiadającego na tronie Rosji członka.

Nie mniej ciekawa, choć tylko pośrednio nas interesująca, jest historia kobiety, szerzej znanej jako Anna Anderson, która podawała się za cudownie ocalałą córkę Mikołaja II – Anastazję. Oczywiście istniały inne osoby, które również podszywały się pod tę postać lub twierdziły, że są Aleksym – synem cara. Jednak ona była najbardziej znana a swym zachowaniem i wspomnieniami wzbudziła najwięcej sensacji. Liczne opisy jej losów są o tyle ważne, że niejako na marginesie całej sprawy, ich autorzy piszą o jej rzekomym ojcu carze Mikołaju . I tak na przykład w książce „Anastazja Romanowowa czy Anna Anderson? autorstwa Johna Kliera i Helen Mingay, znajdujemy następującą charakterystykę ostatniego Romanowa. „Los Aleksandry (żony cara – przyp. aut.) związany był z człowiekiem, o którym wiedziała, iż brak mu bezwzględności, jakiej wymaga autokratyczna władza…”

[1]     F. Bering, Przekleństwo tronu Romanowów, Warszawa 1998, s. 7.

[2]    Tamże, s. 320.

[3]    J. Buranow, W. Chrustalow, Zagłada dynastii Romanowów (1917-1919), Warszawa 1995, s. 219.

Tamże, s. 234.

Tamże, s. 235.

Tamże, s. 240-241. Tamże, s. 241. Tamże, s. 241-242.

Cytat powyższy podobnie jak w przypisach 10, 11, 12 pochodzi z przedmowy autorstwa Jana Sobczaka. W. Clarke, Zagubiona fortuna carów, Warszawa 1998, s. 11.

Tamże, s. 11.

Tamże, s. 12.

Tamże, s. 15.

Oceń tę pracę