Konferencja pokojowa rozpoczęła się oficjalnie 18 stycznia 1919 roku, lecz poważne rozmowy zaczęły się na długo przedtem, po przybyciu prezydenta Wilsona w połowie grudnia 1918 roku. Prezydent Poincaré powitał delegatów wskazując, że 48 lat wcześniej, w tym samym dniu, ogłoszono zaraz po klęsce Francji powstanie cesarstwa niemieckiego. Zadaniem obecnej konferencji miało być „naprawienie zła, jakie ono [cesarstwo] wyrządziło, i uniknięcie powtórzenia się go w przyszłości”[1].
W obradach brało udział 27 państw koalicji antyniemieckiej, w tym 5 mocarstw: Anglia, Francja, USA, Włochy i Japonia. Państwa zwyciężone: Niemcy, Austrię, Węgry, Bułgarię i Turcję dopuszczono do udziału w obradach dopiero po przygotowaniu projektów traktatów. Interesy Polski reprezentowali: J. Paderewski, R. Dmowski, W. Grabski.
Ze względu na zawarcie przez bolszewików separatystycznego brzeskiego traktatu pokojowego z Niemcami (3 marca 1918 r.) i nierozstrzygnięty wynik toczącej się wojny domowej, od udziału w konferencji odsunięto Rosję Radziecką. Obradowano na rzadko zwoływanych posiedzeniach plenarnych, decyzje zapadały na posiedzeniach Rady Najwyższej[2].
Paryska Konferencja Pokojowa rozpoczęła oficjalne obrady 18 stycznia 1919 roku, jednak przygotowania do uregulowania sytuacji powojennej trwały już wcześniej. Najważniejsi politycy państw zwycięskiej koalicji przybywali do Francji w grudniu 1918 roku, a szczególne znaczenie miało pojawienie się w Europie prezydenta Stanów Zjednoczonych Woodrowa Wilsona. Przybył on do Francji 13 grudnia 1918 roku i został przyjęty z ogromnym entuzjazmem. Dla europejskiej opinii publicznej był symbolem nadziei na stworzenie nowego systemu stosunków międzynarodowych, opartego nie tylko na tradycyjnej równowadze sił, lecz również na zasadzie samostanowienia narodów i zbiorowego bezpieczeństwa.
Data oficjalnego rozpoczęcia konferencji miała wymiar symboliczny. Dokładnie 18 stycznia 1871 roku w Sali Lustrzanej pałacu wersalskiego, po klęsce Francji w wojnie francusko-pruskiej, proklamowano powstanie Cesarstwa Niemieckiego. Francuski prezydent Raymond Poincaré, otwierając konferencję w 1919 roku, przypominał ten fakt, podkreślając, że zwycięskie mocarstwa mają obecnie stworzyć taki porządek międzynarodowy, który uniemożliwi powtórzenie tragedii zakończonej właśnie wojny.
Konferencja paryska nie zajmowała się wyłącznie problemem Niemiec. Jej zadaniem było uregulowanie konsekwencji rozpadu czterech wielkich imperiów: niemieckiego, austro-węgierskiego, rosyjskiego i osmańskiego. Należało wyznaczyć nowe granice, określić status nowych państw, rozwiązać kwestie kolonialne, ustalić zasady reparacji wojennych oraz stworzyć system bezpieczeństwa, który miał zapobiegać kolejnym konfliktom.
W Paryżu reprezentowane były państwa zwycięskiej koalicji oraz państwa stowarzyszone. Liczba uczestniczących delegacji była większa niż tradycyjnie podawane 27 państw, ponieważ w różnych zestawieniach uwzględnia się również dominia brytyjskie i inne podmioty posiadające odrębne delegacje. W praktyce najważniejsze znaczenie miało jednak pięć mocarstw: Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Francja, Włochy i Japonia.
Państwa pokonane nie zostały dopuszczone do udziału w zasadniczych negocjacjach. Niemcy, Austria, Węgry, Bułgaria oraz Imperium Osmańskie otrzymały projekty traktatów dopiero po ich opracowaniu przez zwycięzców. Mogły zgłaszać uwagi i protesty, ale nie uczestniczyły w tworzeniu podstawowych warunków pokoju na równych zasadach.
Rozwiązanie to miało ogromne znaczenie dla późniejszej oceny systemu wersalskiego. Niemcy szybko zaczęły określać traktat jako Diktat, podkreślając, że nie był rezultatem rzeczywistych negocjacji między zwycięzcami i pokonanymi, lecz narzuconym porozumieniem. Taka interpretacja stała się później jednym z ważnych elementów niemieckiego rewizjonizmu.
Z konferencji wyłączono również Rosję Radziecką. Sytuacja Rosji różniła się jednak zasadniczo od sytuacji Niemiec. Bolszewicy przejęli władzę w wyniku rewolucji październikowej i 3 marca 1918 roku zawarli w Brześciu Litewskim separatystyczny pokój z państwami centralnymi. Tym samym wycofali Rosję z wojny przeciwko Niemcom przed ostatecznym zwycięstwem Ententy.
Ponadto na terenie dawnego Imperium Rosyjskiego trwała wojna domowa pomiędzy bolszewikami a różnymi ugrupowaniami „białych”. Państwa Ententy wspierały część przeciwników bolszewików i nie uznawały jeszcze jednoznacznie rządu w Moskwie za prawowitego reprezentanta całej Rosji. Nie było więc nawet jasne, która delegacja powinna reprezentować państwo rosyjskie.
Podjęto próby rozwiązania problemu rosyjskiego poza główną konferencją. Rozważano między innymi możliwość zwołania spotkania różnych rosyjskich ugrupowań na Wyspach Książęcych na Morzu Marmara. Projekt nie przyniósł jednak rezultatów. Rosja pozostała poza systemem paryskim.
Była to jedna z poważniejszych słabości budowanego ładu. Jedno z największych państw europejskich zostało wyłączone z procesu ustalania powojennych granic. W przyszłości zarówno Niemcy, jak i Rosja Radziecka znalazły się początkowo poza głównym systemem wersalskim, co sprzyjało ich okresowemu zbliżeniu. Wyrazem tego stał się układ w Rapallo z 1922 roku.
Organizacja konferencji
Konferencja formalnie obradowała na posiedzeniach plenarnych, ale odbywały się one stosunkowo rzadko. Rzeczywiste decyzje podejmowano w znacznie węższym gronie. Początkowo głównym organem była Rada Dziesięciu, składająca się z szefów rządów i ministrów spraw zagranicznych pięciu głównych mocarstw.
W przypadku Stanów Zjednoczonych zasadniczą rolę odgrywał Woodrow Wilson, Francję reprezentował premier Georges Clemenceau, Wielką Brytanię David Lloyd George, Włochy Vittorio Emanuele Orlando, a Japonię reprezentowali między innymi Saionji Kinmochi i Makino Nobuaki.
Rozpatrywanie wszystkich szczegółów w Radzie Dziesięciu okazało się jednak mało efektywne. W marcu 1919 roku najważniejsze rozstrzygnięcia zaczęły zapadać w jeszcze węższym gronie, określanym jako Rada Czterech. Tworzyli ją Wilson, Clemenceau, Lloyd George i Orlando.
W praktyce w najważniejszych problemach europejskich szczególnie duży wpływ posiadali Wilson, Clemenceau i Lloyd George, dlatego mówi się także o Wielkiej Trójce konferencji paryskiej. Włochy pozostawały ważnym mocarstwem, ale ich możliwości oddziaływania były mniejsze, szczególnie gdy włoskie roszczenia terytorialne spotykały się ze sprzeciwem pozostałych partnerów.
Japonia koncentrowała się natomiast głównie na kwestiach Dalekiego Wschodu i dawnych niemieckich posiadłości kolonialnych na Pacyfiku.
Oprócz głównych organów działały dziesiątki komisji zajmujących się problemami szczegółowymi. Analizowano granice, kwestie gospodarcze, reparacje, sprawy wojskowe, międzynarodowe prawo pracy, odpowiedzialność za zbrodnie wojenne, żeglugę rzeczną, porty, koleje oraz status poszczególnych terytoriów.
Konferencja była więc ogromnym przedsięwzięciem dyplomatycznym. Do Paryża przybyły tysiące dyplomatów, ekspertów, wojskowych, prawników, ekonomistów, geografów i przedstawicieli narodów starających się o własne państwa lub korzystne granice.
Woodrow Wilson i Czternaście Punktów
Najbardziej rozpoznawalnym programem politycznym był przedstawiony jeszcze w czasie wojny plan Woodrowa Wilsona. 8 stycznia 1918 roku prezydent wygłosił przed Kongresem orędzie zawierające Czternaście Punktów.
Wilson postulował między innymi jawność dyplomacji, swobodę żeglugi, ograniczenie barier gospodarczych, redukcję zbrojeń oraz stworzenie sprawiedliwszych zasad rozwiązywania sporów terytorialnych. Szczególne znaczenie posiadała zasada samostanowienia narodów, choć nie została sformułowana jako jedno uniwersalne prawo stosowane automatycznie wobec wszystkich społeczności.
Trzynasty punkt dotyczył Polski. Wilson postulował utworzenie niepodległego państwa polskiego obejmującego ziemie zamieszkane przez ludność bezspornie polską oraz posiadającego swobodny i bezpieczny dostęp do morza.
Czternasty punkt przewidywał powstanie powszechnego związku państw, którego zadaniem miało być zapewnienie wzajemnych gwarancji niepodległości politycznej i integralności terytorialnej. Z tej koncepcji wyrosła Liga Narodów.
Wilson wierzył, że tradycyjny system tajnych sojuszy i równowagi sił przyczynił się do katastrofy 1914 roku. Nowy porządek powinien być oparty na międzynarodowej współpracy oraz zbiorowym przeciwdziałaniu agresji.
Problem polegał na tym, że europejscy sojusznicy Stanów Zjednoczonych posiadali własne interesy i zobowiązania. Francja przede wszystkim chciała zabezpieczyć się przed ponownym atakiem niemieckim. Wielka Brytania dążyła do utrzymania przewagi morskiej i kolonialnej. Włochy domagały się ziem obiecanych im w 1915 roku, a Japonia chciała przejąć niemieckie posiadłości w Azji i na Pacyfiku.
Idealistyczna retoryka Wilsona musiała więc zostać skonfrontowana z tradycyjną polityką mocarstw.
Francja – bezpieczeństwo przed Niemcami
Francuskie stanowisko było w znacznym stopniu wynikiem doświadczeń wojny. Francja poniosła ogromne straty. Walki frontu zachodniego przez ponad cztery lata toczyły się w dużej mierze na jej terytorium. Zniszczono miasta, wsie, kopalnie, fabryki, linie kolejowe i pola uprawne.
Do tego dochodziła pamięć klęski z 1870–1871 roku i utraty Alzacji oraz Lotaryngii.
Clemenceau uważał więc, że podstawowym celem konferencji powinno być trwałe osłabienie Niemiec. Francuzi chcieli wysokich reparacji, ograniczenia niemieckiej armii, odzyskania Alzacji i Lotaryngii oraz odpowiedniego zabezpieczenia granicy na Renie.
Pojawiały się nawet koncepcje oddzielenia Nadrenii od Niemiec lub stworzenia z niej politycznego bufora pod francuską kontrolą. Wielka Brytania i Stany Zjednoczone nie chciały jednak doprowadzić do tak głębokiego rozbicia państwa niemieckiego.
Francja była również zainteresowana budową systemu silnych państw w Europie Środkowo-Wschodniej. Polska, Czechosłowacja, Rumunia i później Jugosławia mogły być traktowane jako element zapory zarówno przeciw Niemcom, jak i bolszewickiej Rosji.
Dlatego Francja była stosunkowo przychylnie nastawiona do polskich postulatów, szczególnie dotyczących granicy zachodniej.
Wielka Brytania
David Lloyd George reprezentował stanowisko bardziej umiarkowane wobec Niemiec. Nie oznaczało to brytyjskiej sympatii do pokonanego przeciwnika. Wielka Brytania chciała zniszczyć niemieckie możliwości militarne, odebrać mu flotę i kolonie oraz zabezpieczyć własną dominację na morzach.
Londyn nie chciał jednak całkowicie zniszczyć niemieckiej gospodarki. Niemcy były ważnym elementem europejskiego systemu ekonomicznego i potencjalnym odbiorcą brytyjskich towarów.
Ponadto nadmierne osłabienie Niemiec mogło spowodować dominację Francji na kontynencie, czego Wielka Brytania tradycyjnie starała się unikać.
Po rewolucji bolszewickiej pojawił się jeszcze jeden argument. Niemcy mogły stać się barierą ograniczającą rozprzestrzenianie się komunizmu na zachód Europy.
Te różnice miały znaczenie także dla Polski. Londyn popierał samo istnienie niepodległego państwa polskiego, ale nie zawsze zgadzał się z jego maksymalnymi żądaniami terytorialnymi. Szczególne kontrowersje dotyczyły Górnego Śląska oraz Gdańska.
Włochy
Włochy przystąpiły do wojny po stronie Ententy w 1915 roku na podstawie tajnego traktatu londyńskiego. Obiecano im znaczne nabytki kosztem Austro-Węgier.
Po wojnie delegacja włoska domagała się realizacji tych zobowiązań, w tym przyłączenia części wybrzeża Adriatyku. Problem polegał na tym, że wiele żądanych terenów było zamieszkanych przez ludność słowiańską.
Powodowało to konflikt z zasadą samostanowienia, której bronił Wilson, oraz z interesami powstającego Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców.
Szczególnie ostry był konflikt o Fiume, czyli Rijekę. Włosi twierdzili, że miasto ma charakter włoski, podczas gdy jego otoczenie zamieszkiwała przede wszystkim ludność słowiańska.
Rozczarowanie efektami konferencji doprowadziło we Włoszech do powstania mitu „okaleczonego zwycięstwa”. W następnych latach mit ten został wykorzystany przez nacjonalistów i faszystów.
Reprezentacja Polski
Odrodzona Polska znalazła się podczas konferencji w skomplikowanej sytuacji. Jej granice nie były jeszcze ustalone, na wielu obszarach trwały konflikty zbrojne, a państwo dopiero tworzyło własne instytucje.
Najważniejszymi przedstawicielami Polski byli Roman Dmowski i Ignacy Jan Paderewski. To oni podpisali później traktat wersalski w imieniu Rzeczypospolitej.
Dmowski od wielu lat prowadził działalność dyplomatyczną na Zachodzie jako przywódca Komitetu Narodowego Polskiego. Znał doskonale zagadnienia narodowościowe i przygotował bardzo rozbudowany program granic przyszłej Polski.
Paderewski cieszył się natomiast ogromnym międzynarodowym prestiżem jako pianista i działacz polityczny. Posiadał szerokie kontakty, szczególnie w Stanach Zjednoczonych. Od stycznia 1919 roku był premierem oraz ministrem spraw zagranicznych Polski.
W pracach delegacji uczestniczył również Władysław Grabski i wielu innych ekspertów. Nie należy jednak stawiać Grabskiego na dokładnie tym samym poziomie formalnego przedstawicielstwa co Dmowski i Paderewski, będący najważniejszymi polskimi pełnomocnikami.
Delegacja polska przedstawiła szeroki program terytorialny. Szczególnie ważne były ziemie dawnego zaboru pruskiego, Pomorze, Gdańsk, Górny Śląsk, Warmia i Mazury.
Roman Dmowski osobiście przedstawiał przed najwyższymi przedstawicielami mocarstw polskie argumenty. Według znanych relacji przemawiał przez wiele godzin po francusku, a następnie sam tłumaczył swoje wystąpienie na angielski, ponieważ nie był zadowolony z pracy tłumacza.
Polska delegacja argumentowała, że silne państwo polskie będzie nie tylko realizacją zasady narodowościowej, lecz także ważnym elementem europejskiego systemu bezpieczeństwa pomiędzy Niemcami i Rosją.
Problem granic
Jednym z najtrudniejszych problemów konferencji było przełożenie zasady samostanowienia narodów na konkretną mapę Europy.
W teorii rozwiązanie wydawało się proste: każdy naród powinien posiadać własne państwo. W praktyce ludność Europy Środkowej i Wschodniej była bardzo przemieszana.
Niemcy, Polacy, Czesi, Słowacy, Ukraińcy, Węgrzy, Rumuni, Serbowie, Chorwaci, Słoweńcy i inne narody często mieszkali na tych samych obszarach. Granice etniczne nie pokrywały się z gospodarczymi, historycznymi i strategicznymi.
Przykładem był Gdańsk. Samo miasto posiadało zdecydowaną większość niemieckojęzyczną, ale Polska potrzebowała dostępu do Bałtyku i portu dla swojego handlu zagranicznego.
Rozwiązaniem kompromisowym było utworzenie Wolnego Miasta Gdańska pozostającego pod ochroną Ligi Narodów, przy jednoczesnym zapewnieniu Polsce określonych praw gospodarczych i komunikacyjnych.
Podobny problem dotyczył Górnego Śląska. Region miał ogromne znaczenie gospodarcze ze względu na przemysł ciężki i kopalnie. Ludność była mieszana, a identyfikacje narodowe nie zawsze były jednoznaczne.
Ostatecznie zdecydowano o przeprowadzeniu plebiscytu, który odbył się dopiero w 1921 roku.
Komisje i eksperci
Konferencja paryska była także momentem niezwykłego wzrostu znaczenia ekspertów w dyplomacji. Granice nie były wyznaczane wyłącznie na podstawie decyzji monarchów czy ministrów. Korzystano z map etnograficznych, danych spisowych, analiz gospodarczych, informacji o sieci kolejowej, kopalniach, rzekach i portach.
Problem polegał jednak na tym, że nawet dane statystyczne mogły być interpretowane na różne sposoby.
Narodowość można było określać według języka, religii, deklarowanej świadomości narodowej albo pochodzenia. Poszczególne delegacje przedstawiały więc mapy i dane korzystne dla własnych roszczeń.
Na konferencji trwała przez to prawdziwa walka propagandowa. Delegacje publikowały memoriały, broszury, mapy i opracowania historyczne mające przekonać mocarstwa do ich stanowiska.
Liga Narodów
Jednym z pierwszych wielkich problemów konferencji była organizacja przyszłej Ligi Narodów. Wilson uważał ją za fundament całego systemu.
Statut Ligi został ostatecznie włączony do traktatów pokojowych. Organizacja miała zapewniać współpracę pomiędzy państwami, umożliwiać pokojowe rozstrzyganie sporów i tworzyć mechanizm zbiorowego bezpieczeństwa.
Jeżeli jedno państwo dopuściłoby się agresji, pozostałe miały wspólnie wystąpić przeciwko niemu poprzez sankcje gospodarcze, polityczne, a w szczególnych okolicznościach także działania wojskowe.
System miał więc zastąpić lub przynajmniej ograniczyć tradycyjną politykę wzajemnie zwalczających się sojuszy.
Już podczas konferencji widoczne były jednak jego słabości. Państwa nie chciały przekazać Lidze zbyt szerokich kompetencji. Nie powstała również własna armia międzynarodowa.
Największy cios przyszedł jednak później ze Stanów Zjednoczonych. Amerykański Senat nie ratyfikował traktatu wersalskiego, w rezultacie czego USA nie przystąpiły do organizacji stworzonej z inicjatywy własnego prezydenta.
System mandatowy
Konferencja musiała również rozstrzygnąć los niemieckich kolonii oraz części ziem Imperium Osmańskiego.
Wilson sprzeciwiał się prostemu podziałowi terytoriów pomiędzy zwycięskie mocarstwa. Ostatecznie powstał system mandatowy Ligi Narodów.
Oficjalnie zwycięskie mocarstwa nie stawały się właścicielami tych ziem, lecz administratorami sprawującymi opiekę w imieniu Ligi do czasu, gdy miejscowa ludność będzie gotowa do samodzielnego rządzenia.
W praktyce system często niewiele różnił się od tradycyjnego kolonializmu. Wielka Brytania, Francja, Japonia i dominia brytyjskie uzyskały kontrolę nad rozległymi terytoriami.
Francja otrzymała między innymi mandaty w Syrii i Libanie, Wielka Brytania w Iraku i Palestynie. W Afryce podzielono dawne niemieckie kolonie pomiędzy kilka państw zwycięskich.
Pokój nie był jednym traktatem
Warto podkreślić, że „pokój wersalski” był w rzeczywistości całym systemem traktatów, a nie jednym dokumentem dotyczącym wszystkich państw pokonanych.
Z Niemcami podpisano traktat wersalski 28 czerwca 1919 roku.
Z Austrią zawarto traktat w Saint-Germain-en-Laye 10 września 1919 roku.
Z Bułgarią podpisano traktat w Neuilly-sur-Seine 27 listopada 1919 roku.
Z Węgrami zawarto traktat w Trianon 4 czerwca 1920 roku.
Z Imperium Osmańskim podpisano traktat w Sèvres w 1920 roku, który z powodu zwycięstwa tureckiego ruchu narodowego nie wszedł w pełni w życie i został zastąpiony traktatem lozańskim w 1923 roku.
Cały ten zespół porozumień stworzył system wersalski.
Znaczenie konferencji
Konferencja paryska zmieniła mapę Europy w stopniu niewidzianym od kongresu wiedeńskiego.
Odrodziła się Polska, powstała Czechosłowacja, utworzono Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców, utrwaliła się niepodległość Finlandii oraz państw bałtyckich. Austria i Węgry stały się niewielkimi państwami powstałymi na gruzach monarchii habsburskiej.
Jednocześnie nie wszystkie narody otrzymały własne państwa. Miliony ludzi znalazły się w granicach państw, z którymi nie utożsamiały się narodowo. Szczególnie silne poczucie krzywdy powstało wśród Niemców i Węgrów.
Sam system nie był więc realizacją czystej zasady narodowościowej. Granice były rezultatem kompromisu pomiędzy kryteriami etnicznymi, historycznymi, strategicznymi i gospodarczymi.
Konferencja próbowała również stworzyć podstawy nowego modelu polityki międzynarodowej. Liga Narodów, traktaty mniejszościowe, system mandatowy i międzynarodowe komisje były próbami podporządkowania stosunków między państwami bardziej rozbudowanym normom prawnym.
Jednocześnie nadal decydowała polityka wielkich mocarstw. Mniejsze państwa mogły przedstawiać swoje postulaty, lecz ostateczne rozstrzygnięcia zapadały przede wszystkim podczas rozmów Wilsona, Clemenceau i Lloyda George’a.
Największą sprzecznością konferencji był więc konflikt pomiędzy deklarowanym nowym porządkiem a starymi metodami polityki. Głoszono zasadę samostanowienia narodów, ale stosowano ją wybiórczo. Krytykowano tradycyjny imperializm, jednocześnie zachowując system kolonialny w zmodyfikowanej postaci. Tworzono Ligę Narodów, ale najważniejsze decyzje podejmowano poza nią.
Mimo tych ograniczeń konferencja paryska była jednym z najważniejszych wydarzeń politycznych XX wieku. Stworzyła porządek międzynarodowy, który – mimo licznych kryzysów – określał europejskie stosunki przez następne dwadzieścia lat. Dla Polski miała znaczenie szczególne, ponieważ po ponad stu latach rozbiorów państwo polskie po raz pierwszy uczestniczyło w wielkiej konferencji pokojowej jako uznany podmiot stosunków międzynarodowych i mogło zabiegać o formalne potwierdzenie swojej niepodległości oraz granic.
[1] M. Kitchen, dz. cyt., s. 7-9.
[2] Internetowa Encyklopedia „WIEM”