Wojny Kontynentalne kalendarium

Francuzi musieli rozbić przymierze dworów cesarskich, rosyjskiego i austriackiego. W tym celu nawiązali kontakty z carewną Elżbietą, która w sojuszu ze Szwedami przejęła władzę z rąk Iwana VI.

1740 – umiera Fryderyk Wilhelm I a władzę obejmuje jego syn filozof Fryderyk II, który popiera Marię Teresę za co sam sobie wyznacza cenę w postaci Śląska. W grudniu 1740 zajmuje tą dzielnicę.

1741 /10 kwiecień – bitwa pod Małujowicami gdzie Prusacy rozbijają Austriaków. Klęska powoduje, że zaczyna słabnąć poparcie dla sankcji pragmatycznej i w obozie jej obrońców zostaje Anglia, Holandia i Hanower. Francja nie występowała oficjalnie jako sojuszniczka Prus i Bawarii.

1741 – elektor bawarski zajmuje Górną Austrię i Czechy i ogłasza cesarzem jako Karol VII. Maria Teresa zawiera sojusz z Fryderykiem II i opierając się na wojskach węgierskich pokonuje uzurpatora i zajmuje cała Bawarię. Zbliżenie prusko-austriackie potwierdzane jest pokojem we Wrocławiu (1742), na mocy którego Prusy otrzymywały Śląsk oprócz 2 księstw.

1743 – sojusz w Wormacji pomiędzy Austrią, Sardynią i Wielką Brytanią. Utworzono tzw. Armię pragmatyczną składającą się z Anglików, Hanowerczyków, Holendrów i Austriaków pod wodzą króla Anglii Jerzego II. Te wojska rozbijają Francuzów, którzy jeszcze oficjalnie nie uczestniczą w wojnie. Konflikt zaczyna się zamieniać w wojnę ogólnoeuropejską.

1743 – śmierć kardynała Fleury. Francja zawiera sojusz z Holandią, co powoduje wieszanie się jej do wojny kolonialnej, angielsko-hiszpańskiej. Francja zaczyna ponosić klęski w Europie, co powoduje wzrost wpływów Marii Teresy. To z kolei zbliża do siebie Fryderyka II i Ludwika XV. Prusy zdobywają Śląsk, łamiąc pokój wrocławski, i po bitwie pod Kotliskami także Saksonię.

1745 – na cesarza obrano Franciszka Stefana, męża Marii Teresy co było potwierdzeniem sankcji pragmatycznej

1748 – pokój w Akwizgranie; Prusy zyskiwały Śląsk w zamian za co uznawały tytuł Franciszka I

Wojny europejskie połowy XVIII wieku były przede wszystkim następstwem rywalizacji dynastycznej, walki o równowagę sił oraz wzrostu znaczenia Prus. Najważniejszym konfliktem pierwszej fazy była wojna o sukcesję austriacką, rozpoczęta po śmierci cesarza Karola VI w 1740 roku. Bezpośrednią przyczyną sporu stała się kwestia uznania praw jego córki Marii Teresy do dziedziczenia posiadłości Habsburgów. Karol VI przez wiele lat zabiegał o uznanie sankcji pragmatycznej, która miała zagwarantować niepodzielność monarchii habsburskiej oraz możliwość dziedziczenia tronu przez kobietę. Większość mocarstw europejskich formalnie dokument zaakceptowała, ale po śmierci cesarza część z nich uznała sytuację za doskonałą okazję do zdobycia habsburskich ziem.

Szczególnie niebezpieczny dla Austrii był układ sił powstały wokół Francji, Bawarii, Prus i Hiszpanii. Francja od dawna dążyła do osłabienia Habsburgów, choć w pierwszej fazie konfliktu starała się unikać otwartego występowania jako bezpośrednia strona wojny. Istotne znaczenie miała również sytuacja w Rosji. Francuska dyplomacja obawiała się trwałego związku Petersburga z Wiedniem i próbowała wpływać na sytuację rosyjską.

Po śmierci cesarzowej Anny Iwanowny w 1740 roku tron rosyjski przypadł niemowlęciu Iwanowi VI. Władzę sprawowała regencja, początkowo Ernesta Birona, a następnie matki dziecka, Anny Leopoldowny. W listopadzie 1741 roku córka Piotra Wielkiego, Elżbieta Piotrowna, przeprowadziła przewrót pałacowy i objęła władzę. Francuzi i Szwedzi rzeczywiście liczyli, że zmiana w Petersburgu osłabi rosyjskie związki z Austrią, jednak nie należy przedstawiać przewrotu wyłącznie jako rezultatu francusko-szwedzkiego spisku. Elżbieta posiadała własne zaplecze w gwardii i wykorzystywała popularność wynikającą z faktu, że była córką Piotra I.

Równocześnie Szwecja, zachęcana między innymi przez Francję i licząca na odzyskanie ziem utraconych po wielkiej wojnie północnej, rozpoczęła w 1741 roku wojnę z Rosją. Konflikt zakończył się jednak całkowitym niepowodzeniem Szwedów. Rosja zajęła Finlandię, a pokój w Åbo w 1743 roku przesunął granicę jeszcze bardziej na zachód. Pokazało to, że zmiana na tronie rosyjskim nie oznaczała rezygnacji z mocarstwowej polityki zapoczątkowanej przez Piotra Wielkiego.

Największe znaczenie dla konfliktu europejskiego miało jednak pojawienie się nowego króla Prus. W maju 1740 roku zmarł Fryderyk Wilhelm I, a władzę objął jego syn Fryderyk II. Młody monarcha interesował się filozofią, literaturą i kulturą francuską, ale zarazem okazał się niezwykle ambitnym i bezwzględnym politykiem. Po ojcu odziedziczył sprawne państwo, dobrze zorganizowaną administrację, pełny skarb i jedną z najlepiej wyszkolonych armii europejskich.

Śmierć Karola VI stworzyła Fryderykowi możliwość wykorzystania tej przewagi. Oficjalnie deklarował gotowość uznania praw Marii Teresy, ale zażądał w zamian przekazania mu Śląska. Nie czekając na zgodę Wiednia, w grudniu 1740 roku wkroczył do tej prowincji.

Śląsk był dla Prus niezwykle atrakcyjną zdobyczą. Był regionem stosunkowo bogatym, gęsto zaludnionym i rozwiniętym gospodarczo. Znajdowało się tam rozwinięte rzemiosło i przemysł tekstylny, a położenie prowincji pozwalało połączyć oraz zabezpieczyć część pruskich posiadłości. Jej zdobycie mogło więc zasadniczo zwiększyć potencjał monarchii Hohenzollernów.

10 kwietnia 1741 roku doszło do bitwy pod Małujowicami, znanej także jako bitwa pod Mollwitz. Początek starcia był dla Prusaków bardzo niebezpieczny. Austriacka kawaleria rozbiła część pruskich oddziałów, a Fryderyk II został nawet przekonany przez swoich dowódców do opuszczenia pola walki. Doskonale wyszkolona piechota pruska utrzymała jednak szyk i ostatecznie odniosła zwycięstwo.

Bitwa pod Małujowicami miała ogromne znaczenie polityczne. Pokazała innym mocarstwom, że Maria Teresa znajduje się w trudnej sytuacji i że można wystąpić przeciwko Habsburgom bez większego ryzyka. Dotychczasowe deklaracje uznania sankcji pragmatycznej zaczęły tracić znaczenie.

Do wojny przystąpił elektor bawarski Karol Albert, który sam wysuwał roszczenia do części dziedzictwa Habsburgów i korony cesarskiej. Otrzymał pomoc Francji i skierował wojska przeciw Austrii. Siły bawarskie i francuskie wkroczyły do Górnej Austrii, a następnie zwróciły się w stronę Czech. W listopadzie 1741 roku zajęto Pragę.

Karol Albert został uznany przez część czeskich stanów za króla Czech, a w styczniu 1742 roku wybrano go cesarzem Świętego Cesarstwa Rzymskiego jako Karola VII. Był pierwszym od kilku stuleci cesarzem niepochodzącym z dynastii Habsburgów. Jego wybór wydawał się oznaczać poważną klęskę polityczną Marii Teresy.

Sytuacja młodej władczyni była rzeczywiście dramatyczna. Prusy zajmowały Śląsk, Bawarczycy i Francuzi wkroczyli do Czech, a część mocarstw kwestionowała jej prawa. Maria Teresa zdołała jednak utrzymać poparcie ziem węgierskich. W 1741 roku zwróciła się do stanów węgierskich o pomoc i uzyskała znaczące wsparcie wojskowe oraz finansowe.

Węgry stały się jednym z najważniejszych zapleczy obrony monarchii. Maria Teresa zgodziła się jednocześnie potwierdzić część ich tradycyjnych praw i przywilejów. Pozwoliło to skoncentrować siły przeciwko Bawarii i Czechom.

Austriacy przeszli do kontrataku. Wojska habsburskie wkroczyły do Bawarii i zajęły Monachium. W rezultacie Karol VII znajdował się w paradoksalnej sytuacji: formalnie był cesarzem, ale jego własne dziedziczne państwo zostało opanowane przez przeciwników.

Maria Teresa potrzebowała jednak pokoju z jednym z głównych wrogów, aby skoncentrować siły przeciwko pozostałym. Już w 1741 roku prowadziła tajne rokowania z Fryderykiem II. Ostatecznie w 1742 roku zawarto pokój we Wrocławiu, potwierdzony później traktatem berlińskim.

Prusy otrzymały większość Śląska oraz ziemię kłodzką. Austria zachowała jedynie część południowo-wschodniego Śląska, później określaną jako Śląsk Austriacki, obejmującą między innymi okolice Cieszyna, Opawy i Karniowa. Dla Fryderyka był to ogromny sukces osiągnięty w bardzo krótkim czasie.

Wycofanie Prus pozwoliło Marii Teresie skoncentrować się na Francji i Bawarii. Wojska austriackie odzyskiwały kolejne obszary, a pozycja Habsburgów zaczęła się poprawiać.

W 1743 roku zawarto traktat w Wormacji między Austrią, Wielką Brytanią i Królestwem Sardynii. Wielka Brytania od początku popierała Marię Teresę, ponieważ obawiała się nadmiernego wzrostu wpływów francuskich w Europie i Niderlandach. Król brytyjski Jerzy II był równocześnie elektorem Hanoweru, co dodatkowo wiązało brytyjskie interesy z polityką Rzeszy.

Powstała tzw. Armia Pragmatyczna, złożona między innymi z oddziałów brytyjskich, hanowerskich, austriackich i holenderskich. 27 czerwca 1743 roku odniosła zwycięstwo nad Francuzami pod Dettingen. W bitwie osobiście uczestniczył Jerzy II. Był to ostatni przypadek, gdy brytyjski monarcha osobiście dowodził armią w bitwie.

Francja znajdowała się wówczas w dwuznacznej sytuacji. Jej wojska od początku wspierały przeciwników Marii Teresy, ale formalnie przez pewien czas przedstawiano działania jako pomoc udzielaną sojusznikom. Dopiero w 1744 roku Francja otwarcie wypowiedziała wojnę Wielkiej Brytanii i Austrii.

Warto również poprawić informację o sojuszu Francji z Holandią. Po śmierci kardynała Fleury w 1743 roku Francja nie zawarła z Holandią sojuszu skierowanego przeciwko Wielkiej Brytanii. Republika Zjednoczonych Prowincji znajdowała się raczej po stronie przeciwników Francji, choć początkowo starała się ograniczać własne bezpośrednie zaangażowanie.

Śmierć Fleury oznaczała zakończenie okresu stosunkowo ostrożnej francuskiej polityki zagranicznej. Ludwik XV zaczął bardziej bezpośrednio kierować sprawami państwa. Francja coraz mocniej angażowała się w wojnę, zarówno w Niemczech, jak i Niderlandach oraz Italii.

Fryderyk II z niepokojem obserwował odbudowę pozycji Marii Teresy. Gdy Austria odzyskiwała siły, pojawiła się możliwość, że po pokonaniu Francji spróbuje odebrać Prusom Śląsk. Fryderyk postanowił więc ponownie zaatakować.

W 1744 roku rozpoczęła się druga wojna śląska. Prusy wkroczyły do Czech i zajęły Pragę. Kampania szybko stała się jednak trudna. Austriacy unikali walnej bitwy, atakowali linie zaopatrzenia i zmuszali Fryderyka do odwrotu.

W następnym roku Prusy ponownie wykazały jednak swoją siłę militarną. W czerwcu 1745 roku Fryderyk pokonał Austriaków i Sasów pod Hohenfriedbergiem. We wrześniu odniósł kolejne zwycięstwo pod Soor.

Pod koniec roku armie pruskie wkroczyły również do Saksonii. W grudniu 1745 roku książę Leopold von Anhalt-Dessau pokonał wojska sasko-austriackie pod Kesselsdorfem. W przytoczonym kalendarium pojawia się określenie „bitwa pod Kotliskami”, ale chodzi właśnie przede wszystkim o serię zwycięstw pruskich, zakończoną bitwą pod Kesselsdorfem.

Po tych klęskach Austria musiała ponownie zaakceptować utratę Śląska. Pokój drezdeński z grudnia 1745 roku potwierdził wcześniejsze nabytki Fryderyka II. W zamian król pruski uznał Franciszka Stefana Lotaryńskiego za cesarza.

W tym samym roku zmarł Karol VII Bawarski. Jego syn nie zamierzał kontynuować walki o koronę cesarską i porozumiał się z Marią Teresą. We wrześniu 1745 roku mąż Marii Teresy, Franciszek Stefan Lotaryński, został wybrany cesarzem jako Franciszek I.

Nie był to jednak formalny „dowód obowiązywania sankcji pragmatycznej”. Sankcja dotyczyła przede wszystkim dziedziczenia posiadłości habsburskich, a nie korony cesarskiej, która pozostawała elekcyjna i była zastrzeżona dla mężczyzn. Maria Teresa była rzeczywistą władczynią monarchii habsburskiej, natomiast jej mąż posiadał tytuł cesarski.

Powstała w ten sposób dynastia habsbursko-lotaryńska. Franciszek I zajmował się między innymi sprawami gospodarczymi i finansowymi, ale dominującą osobowością polityczną pozostawała Maria Teresa.

Wojna nie zakończyła się jednak w 1745 roku. Walki trwały jeszcze w Niderlandach, Italii, na morzach i w koloniach. Konflikt o sukcesję austriacką stał się bowiem wojną obejmującą znaczną część świata.

We włoskiej części konfliktu Austria i Sardynia walczyły przeciwko Hiszpanii i Neapolowi. Hiszpańscy Burbonowie chcieli odzyskać wpływy i posiadłości w Italii utracone w wyniku wcześniejszych wojen europejskich. Działania toczyły się między innymi w Lombardii, Piemoncie i na obszarze Genui.

Szczególnie ważnym polem walk były Niderlandy Austriackie. Francja rozpoczęła tam ofensywę, korzystając z bardzo sprawnej armii dowodzonej przez marszałka Maurycego Saskiego. Był on nieślubnym synem Augusta II Mocnego i jednym z najwybitniejszych dowódców francuskich XVIII wieku.

W 1745 roku Francuzi pokonali wojska brytyjskie, holenderskie i hanowerskie pod Fontenoy. Bitwa była jednym z największych francuskich zwycięstw tej wojny. Kolejne kampanie przyniosły Francji zajęcie znacznej części Niderlandów Austriackich.

W 1746 roku Maurycy Saski zwyciężył pod Rocoux, a w 1747 roku pod Lauffeld. Francja znajdowała się więc pod koniec wojny w bardzo korzystnej sytuacji militarnej w Niderlandach.

Równocześnie konflikt europejski splatał się z wojną kolonialną Wielkiej Brytanii i Francji. Walki toczyły się w Ameryce Północnej, na Karaibach oraz w Indiach. W koloniach północnoamerykańskich konflikt jest znany jako wojna króla Jerzego.

W 1745 roku kolonialne oddziały brytyjskie zdobyły francuską twierdzę Louisbourg na wyspie Cape Breton. Była ona jednym z najważniejszych francuskich punktów strategicznych u wejścia do Zatoki Świętego Wawrzyńca.

Coraz większego znaczenia nabierała również rywalizacja brytyjsko-francuska w Indiach. Oba państwa posiadały tam kompanie handlowe i zaczynały wykorzystywać konflikty między miejscowymi władcami do zwiększania własnych wpływów. Wojna o sukcesję austriacką była więc jednym z etapów prowadzących do późniejszej globalnej rywalizacji kolonialnej.

Warto również pamiętać, że równocześnie Wielka Brytania od 1739 roku prowadziła wojnę z Hiszpanią, znaną jako wojna o ucho Jenkinsa. Konflikt ten po rozpoczęciu wojny o sukcesję austriacką praktycznie zlał się z szerszą rywalizacją mocarstw.

Wojna zaczęła wyczerpywać wszystkie strony. Austria nie była w stanie odzyskać Śląska, Francja ponosiła ogromne koszty utrzymania armii, a Wielka Brytania coraz bardziej skupiała uwagę na rywalizacji kolonialnej i morskiej. Żadne z mocarstw nie było zdolne do osiągnięcia całkowitego zwycięstwa.

W 1748 roku zawarto pokój w Akwizgranie. Potwierdzono prawa Marii Teresy do dziedzicznych posiadłości Habsburgów oraz uznano cesarski tytuł Franciszka I. Najważniejsza zmiana terytorialna dotyczyła jednak Prus.

Fryderyk II zachował Śląsk i ziemię kłodzką. Oznaczało to ostateczne potwierdzenie wielkiego wzrostu znaczenia Prus. Państwo Hohenzollernów znalazło się w gronie pierwszoplanowych mocarstw europejskich.

Francja zwróciła większość terenów zdobytych w Niderlandach Austriackich. Było to źródłem niezadowolenia we Francji, ponieważ armia odniosła tam znaczące sukcesy, które nie zostały wykorzystane do uzyskania trwałych korzyści terytorialnych.

W koloniach także w dużej mierze przywrócono sytuację sprzed wojny. Brytyjczycy zwrócili Francji Louisbourg, natomiast Francuzi oddali zajęty wcześniej Madras w Indiach. Oznaczało to raczej zawieszenie konfliktu kolonialnego niż jego rzeczywiste rozwiązanie.

Pokój w Akwizgranie nie usunął również najważniejszej sprzeczności w Europie Środkowej. Maria Teresa nie pogodziła się z utratą Śląska. Zdawała sobie sprawę, że państwo wymaga reform, jeśli ma być zdolne do skutecznego przeciwstawienia się Prusom.

Po 1748 roku rozpoczęła więc gruntowną przebudowę monarchii. Reformowano system podatkowy, administrację i armię. Austria próbowała stworzyć bardziej scentralizowane państwo oraz zwiększyć dochody potrzebne do utrzymywania liczniejszego wojska.

W Wiedniu stopniowo dochodzono również do przekonania, że tradycyjny sojusz z Wielką Brytanią nie zapewnia możliwości odzyskania Śląska. Brytyjczyków interesowało przede wszystkim utrzymanie równowagi europejskiej, ochrona Hanoweru oraz rywalizacja kolonialna z Francją. Nie byli gotowi rozpoczynać kolejnej wielkiej wojny wyłącznie w celu odebrania Śląska Fryderykowi.

Równocześnie Prusy zbliżały się do Wielkiej Brytanii. Londyn obawiał się, że w przypadku nowego konfliktu Francuzi mogą zaatakować Hanower. Silne Prusy mogły zapewnić temu terytorium osłonę.

Doprowadziło to w następnych latach do jednej z najbardziej niezwykłych zmian sojuszy w historii XVIII-wiecznej dyplomacji. Austria, przez dwa stulecia główny przeciwnik Francji, rozpoczęła zbliżenie z Wersalem. Francja z kolei uznała, że większym zagrożeniem niż Austria staje się Wielka Brytania oraz coraz silniejsze Prusy.

Proces ten zakończył się tzw. odwróceniem przymierzy w 1756 roku. Austria zawarła sojusz z Francją, natomiast Prusy związały się z Wielką Brytanią. Do obozu austriacko-francuskiego dołączyła następnie Rosja.

Wojna o sukcesję austriacką nie była zatem ostatecznym rozstrzygnięciem konfliktu, ale przygotowaniem do jeszcze większej wojny siedmioletniej. Najważniejszym jej skutkiem było pojawienie się Prus jako mocarstwa zdolnego rywalizować z Austrią o dominację w świecie niemieckim.

Fryderyk II zdobył Śląsk, zwiększając potencjał ludnościowy, gospodarczy i podatkowy monarchii. Maria Teresa utrzymała natomiast pozostałą część swojego dziedzictwa i udowodniła, że monarchia habsburska nie rozpadnie się mimo jednoczesnego ataku kilku przeciwników.

Francja nie osiągnęła korzyści odpowiadających poniesionym kosztom. Jej sukcesy militarne w Niderlandach zostały w dużej części zwrócone przy stole rokowań. Wielka Brytania natomiast coraz bardziej koncentrowała się na walce o dominację morską i kolonialną.

Wojna pokazała też rosnącą rolę Rosji. Choć jej udział w samych walkach o sukcesję austriacką był ograniczony i pod koniec konfliktu dopiero przygotowywano większe zaangażowanie wojsk rosyjskich, Petersburg stał się mocarstwem, którego stanowiska nie można było już ignorować przy tworzeniu europejskich koalicji.

W połowie XVIII wieku wykształcił się więc układ, w którym żadne państwo nie mogło łatwo zdobyć trwałej hegemonii. Francja, Austria, Wielka Brytania, Rosja i Prusy prowadziły nieustanną grę sojuszy, a interesy dynastyczne coraz mocniej łączyły się z gospodarką i rywalizacją kolonialną.

Pokój w Akwizgranie w 1748 roku był jedynie chwilową przerwą. Sprawa Śląska pozostała nierozwiązana z punktu widzenia Austrii, konflikt brytyjsko-francuski w koloniach narastał, a Fryderyk II wiedział, że Maria Teresa będzie próbowała odzyskać utraconą prowincję. W ciągu kilku lat wszystkie te sprzeczności doprowadziły do kolejnego wielkiego konfliktu – wojny siedmioletniej, która miała objąć nie tylko Europę, ale również Amerykę Północną, Indie, Karaiby i oceany.

5/5 - (1 vote)

Wojna północna i wojny tureckie

1689 – do władzy dochodzi Piotr I chociaż na razie rządzi regencja. Młody car zaprzyjaźnia się z cudzoziemcami zamieszkującymi pod Moskwą. Od Szkotów uczy się taktyki piechoty a od Holendrów żeglugi na razie po jeziorze

1696 – zdobycie Azowa i otwarcie Rosji na Morze Czarne

1696 – bunt strzelców daje pretekst do rozprawienia się z prawosławiem i bojarami.

1700 – po śmierci patriarchy Piotr I nie ogłasza następcy i pozostawia urząd wolnym uzależniając od siebie kościół

1699 – powstanie Ligi Północnej łączącej Saksonię, Danię, Rosję i nieco później Brandenburgię. Liga powstała w celu rozbioru posiadłości szwedzkich (królem szwedzkim był Karol XII)

1700 – wybuch wojny. Duńczycy atakują Holsztyn i go zdobywają ale szybkie kontruderzenie szwedzkie odbija dzielnicę i zagraża Kopenhadze. Duńczycy zostają zmuszeni do zawarcia pokoju. W tym samym czasie wojska saskie atakują z Kurlandii Inflanty szwedzkie. Rosjanie przekraczają granicę i oblegają Narwę. W tej sytuacji młody król Karol XII przeprawia się do Estonii.

1700 /30 listopada – bitwa pod Narwą; klęska wojsk rosyjskich

1701 – Karol XII wkracza na ziemie Rzeczypospolitej sprzymierzając się z Sapiehami

1703 – pro szwedzka konfederacja w Środzie

1704 – generalna konfederacja w Warszawie, która ogłasza bezkrólewie

1704 – na króla zostaje wybrany Stanisław Leszczyński, który podpisuje sojusz ze Szwecją

1704 – anty szwedzka konfederacja sandomierska podpisuje sojusz z Rosją

1706 – Karol XII wkracza na terytorium Saksonii

1706 – pokój w Altranstadt z Saksonią; August II zrzekał się korony polskiej i wyrzekał się sojuszu z Rosją. Szwecja staje się potęgą a o jej poparcie zabiegają kraje europy zachodniej zmagające się właśnie w wojnie o sukcesję hiszpańską.

1709 /9 lipiec – bitwa pod Połtawą i całkowita klęska Karola XII, który uchodzi do Turcji. W tej sytuacji ponownie odradza się Liga Północna. August II wraca do Polski i wypowiada w pokój w Altranstadt

1710 – wojnę Rosji wypowiada Turcja; Piotr I zdołał pozyskać sojuszników w postaci hospodara wołoskiego i mołdawskiego, zapędził się jednak w pogoni za Tatarami, i nad rzeką Prut został osaczony przez Turków

1711 – traktat prucki; Piotr I zobowiązywał się ewakuować Mołdawię, zburzyć Azow i nie mieszać się w sprawy Polski i Kozaczyzny i wypowiedzieć sojusz co ustanawiało by Polskę łatwym łupem dla Porty. Wyprawy na Polskę nie przyniosły sukcesu ale za to rozbito posiadłości weneckie na Peloponezie.

1712 – Piotr I przenosi stolicę do Petersburga

1715 – wojnę Szwecji wypowiada Hanower i Prusy i koalicja wypycha Szwedów z kontynentu. Tymczasem zarysowywują się pierwsze niesnaski pomiędzy aliantami. August II niechętnym wzrokiem patrzy na protektorat szwedzki nad Polską i jej lennem Kurlandią.

1717 – zostaje zawarty sojusz rosyjsko – francuski. Do niego miała dołączyć Szwecja.

1718 – ginie Karol XII będąc ofiarą najprawdopodobniej mordu politycznego

1719 – traktat w Wiedniu mający stanowić podstawę koalicji anty rosyjskiej; UK, Saksonia, Austria, Hanower. Plany wojenne nie zostały wprowadzone w życie ze względu na opór polskiej szlachty pozostającej coraz częściej na garnuszku Petersburga. Rosja stała się mocarstwem.

1721 – traktat w Nystad i zakończenie wojny północnej. Nic nie zyskał praktycznie tylko August II. Polska straciła Kurlandię i pozostała bez szans na odbicie Inflantów

1721 – Rosja staje się Cesarstwem Rosyjskim.

Reformy Piotra I:

  • powołanie Senatu Rządzącego
  • powołanie kolegiów rządzących
  • zlikwidowanie formacji strzelców i pospolitego ruszenia szlacheckiego w zamian czego powstałą chłopska armia z poboru
  • rozwój manufaktur i handlu oraz budowa kanałów
  • likwidacja niezależności cerkwi prawosławnej
  • rozbudowa administracji prowincjonalnej; urzędnicy otrzymywali stałą pensję
  • wprowadzenie obowiązku służby państwowej dla szlachty
  • wprowadzenie obowiązku szkolnego dla szlachty; założenie wyższych szkół wojskowych
  • reforma pisma
  • polityka merkantylistyczna zapewnia nadwyżkę w handlu zagranicznym

W europie zaczęły się kształtować 2 bloki militarne. Z jednej strony Anglia z Francją a z drugiej Rosja z Austrią.

1726 – traktat dworów cesarskich austriackiego i rosyjskiego skierowany przeciw Turcji ale i pośrednio przeciw reformom w Polsce

1732 – do traktatu dołączają się Prusy i wszystkie 3 państwa podpisują tzw., Traktat Lowenwolda zakładający, że następnym królem Polski będzie krewniak cesarski krewniak infant portugalski Emanuel. Jednocześnie gwarantowano, że królem Polski nie zostanie syn Augusta II ani Stanisław Leszczyński

Stopniowo upadał arbitraż angielsko-francuski. Powstawały dwa nowe bloki:

  • Anglia, Rosja, Austria
  • Francja, Turcja, Hiszpania, Sabaudia

W czasie elekcji w Polsce 1733 roku królem został wybrany Stanisław Leszczyński. Ale grupa posłów pod ochroną korpusu rosyjskiego wybrała królem Augusta III, który podobnie jak ojciec szybko wkroczył na terytorium Polski z wojskiem. Leszczyński uciekł najpierw do Gdańska a po jego kapitulacji do Prus. Zawiązała się konfederacja w Dzikowie, opowiadająca się za Leszczyńskim jako królem (1734)

Wybuchła wojna o sukcesję Polską. Pierwsza wojnę wypowiedziała Austrii Francja, wzmocniona sojuszem z Sabaudią i paktem familijnym z hiszpańskimi burbonami. Do walki nie włączyła się Anglia. Ostatecznie wojnę zakończył traktat pokojowy w Wiedniu (1735) zakładający dożywotne oddanie Lombardii Leszczyńskiemu i uznanie Augusta III na tronie polskim.

Przełom XVII i XVIII wieku przyniósł zasadniczą zmianę układu sił w Europie Północnej i Wschodniej. Dotychczasową dominację Szwecji nad Bałtykiem zakwestionowała Rosja Piotra I, która rozpoczęła długotrwałą modernizację państwa i armii. Jednocześnie trwała rywalizacja z Imperium Osmańskim o dostęp do Morza Czarnego oraz wpływy w Europie Południowo-Wschodniej. Wojna północna, konflikty rosyjsko-tureckie i kolejne wojny sukcesyjne doprowadziły do wzrostu znaczenia Rosji i Austrii, osłabienia Szwecji oraz coraz większego uzależnienia Rzeczypospolitej od jej sąsiadów.

Piotr I formalnie został carem już w 1682 roku, dzieląc władzę ze swoim przyrodnim bratem Iwanem V. Ponieważ obaj byli wówczas bardzo młodzi, rzeczywistą władzę sprawowała jako regentka ich siostra Zofia Aleksiejewna. Dopiero w 1689 roku Piotr odsunął ją od rządów i rozpoczął stopniowe przejmowanie pełnej kontroli nad państwem. Po śmierci Iwana V w 1696 roku pozostał jedynym carem.

Od młodości Piotr interesował się europejską techniką, wojskowością i żeglugą. Szczególne znaczenie miały kontakty z cudzoziemcami mieszkającymi w tzw. Niemieckiej Słobodzie pod Moskwą. Poznawał tam oficerów, kupców i rzemieślników pochodzących z różnych państw zachodniej Europy. Fascynowała go sztuka budowy okrętów, organizacja nowoczesnej armii i zachodnie metody prowadzenia wojny. Doświadczenia te miały później ogromne znaczenie dla reform przeprowadzanych przez niego w Rosji.

Jednym z pierwszych celów polityki zagranicznej Piotra było uzyskanie dostępu do mórz. Rosja posiadała wprawdzie port w Archangielsku nad Morzem Białym, ale jego znaczenie ograniczały trudne warunki klimatyczne. Naturalnym kierunkiem ekspansji wydawało się Morze Czarne. Dostęp do niego blokowało jednak Imperium Osmańskie oraz podporządkowany mu Chanat Krymski.

Pierwsza wyprawa przeciwko Azowowi w 1695 roku zakończyła się niepowodzeniem. Piotr wyciągnął jednak wnioski z klęski i rozpoczął budowę floty. W 1696 roku ponownie obległ twierdzę i tym razem ją zdobył. Rosja uzyskała ważną pozycję nad Morzem Azowskim, ale nie zdobyła jeszcze swobodnego dostępu do Morza Czarnego, ponieważ cieśniny i dalsza część wybrzeża znajdowały się pod kontrolą turecką.

W latach 1697–1698 Piotr odbył wielką podróż po Europie Zachodniej, znaną jako Wielkie Poselstwo. Odwiedził między innymi Niderlandy i Anglię, gdzie osobiście interesował się budownictwem okrętowym, organizacją manufaktur, fortyfikacjami oraz szkoleniem wojskowym. Podróż utwierdziła go w przekonaniu, że Rosja wymaga głębokiej modernizacji.

Powrót cara został przyspieszony przez bunt strzelców w 1698 roku. Nie doszło więc do niego w 1696 roku. Strzelcy stanowili dawną formację wojskową posiadającą liczne przywileje i wielokrotnie angażującą się w rozgrywki polityczne. Piotr przeprowadził brutalne represje, a samą formację stopniowo zlikwidował. Bunt nie był pretekstem do „rozprawienia się z prawosławiem”, lecz przede wszystkim do usunięcia starego korpusu wojskowego i przeciwników politycznych cara.

Piotr ograniczał natomiast niezależność Cerkwi. Po śmierci patriarchy Adriana w 1700 roku nie dopuścił do wyboru następcy. Przez następne lata administracją kościelną kierował zastępca patriarchy. Ostatecznie w 1721 roku utworzono Świątobliwy Synod Rządzący, całkowicie podporządkowany władzy państwowej. Car uzyskał dzięki temu zdecydowanie większą kontrolę nad Cerkwią.

W tym samym czasie przygotowywano konflikt, który miał przesądzić o przyszłym układzie sił nad Bałtykiem. Szwecja była wówczas jednym z największych mocarstw europejskich. Posiadała Finlandię, Estonię, Inflanty i szereg posiadłości w północnych Niemczech. Kontrolowała znaczną część wybrzeży Bałtyku, co określano czasami mianem szwedzkiego dominium maris Baltici.

Młody wiek szwedzkiego króla Karola XII zachęcił przeciwników do wystąpienia przeciw niemu. Pod koniec 1699 i na początku 1700 roku ukształtowała się koalicja obejmująca Rosję, Danię-Norwegię oraz elektora saskiego Augusta II, będącego równocześnie królem Rzeczypospolitej. Sama Rzeczpospolita nie była początkowo formalnym uczestnikiem wojny – August II rozpoczął działania przede wszystkim jako elektor Saksonii.

Wielka wojna północna rozpoczęła się w 1700 roku. Dania zaatakowała sprzymierzony ze Szwecją Holsztyn-Gottorp. Karol XII zareagował niezwykle szybko. Z pomocą floty angielsko-holenderskiej przerzucił wojska w pobliże Kopenhagi i zmusił króla duńskiego do zawarcia pokoju w Travendal. Dania została czasowo wyłączona z wojny.

Równocześnie wojska saskie uderzyły na szwedzkie Inflanty i próbowały opanować Rygę. Rosja, po uregulowaniu sytuacji na południu, zaatakowała Ingrię i rozpoczęła oblężenie Narwy.

Karol XII skierował armię przeciw Rosjanom. W listopadzie 1700 roku pod Narwą znacznie mniej liczne wojsko szwedzkie całkowicie rozbiło armię rosyjską. Klęska ujawniła słabość dotychczasowej organizacji wojskowej Rosji. Karol uznał jednak, że Piotr został na dłuższy czas wyeliminowany z wojny, i skierował główne siły przeciwko Augustowi II.

Decyzja ta dała Piotrowi bezcenny czas. Car rozpoczął intensywną reorganizację armii. Tworzono nowe pułki, sprowadzano zagranicznych oficerów, rozwijano artylerię i produkcję uzbrojenia. Klęska pod Narwą okazała się więc paradoksalnie jednym z impulsów przyspieszających rosyjskie reformy wojskowe.

Karol XII wkroczył tymczasem na ziemie Rzeczypospolitej. Konflikt Augusta II ze Szwecją został przeniesiony na terytorium państwa, które początkowo formalnie nie prowadziło wojny. Szwedzi odnieśli kolejne zwycięstwa, między innymi pod Kliszowem w 1702 roku.

Rzeczpospolita podzieliła się na przeciwne obozy. Część magnaterii, w tym przeciwnicy Augusta II, zaczęła współpracować ze Szwedami. W 1704 roku konfederacja warszawska ogłosiła detronizację Augusta II, a następnie doprowadziła do wyboru Stanisława Leszczyńskiego na króla.

Przeciwnicy szwedzkiej ingerencji utworzyli konfederację sandomierską i opowiedzieli się za Augustem II. Zawarli również sojusz z Rosją. W rezultacie wojna północna przekształciła się na ziemiach polsko-litewskich także w konflikt wewnętrzny.

Karol XII postanowił ostatecznie pozbawić Augusta możliwości dalszej walki. W 1706 roku wkroczył do Saksonii i zmusił go do podpisania pokoju w Altranstädt. August II zrzekł się korony polskiej, uznał Stanisława Leszczyńskiego i wystąpił z sojuszu z Rosją.

Wydawało się, że Szwecja osiągnęła szczyt potęgi. Karol XII dysponował niezwykle sprawną armią, a o jego stanowisko zabiegały zachodnie mocarstwa zaangażowane w wojnę o sukcesję hiszpańską. Sytuacja była jednak bardziej niebezpieczna dla Szwecji, niż mogło się wydawać.

Piotr I wykorzystał kilka lat względnego spokoju do zdobywania szwedzkich posiadłości nad Bałtykiem. W 1703 roku na zdobytych terenach u ujścia Newy rozpoczął budowę Petersburga. Nowe miasto miało być zarówno portem, jak i symbolem rosyjskiego otwarcia na Europę.

W 1708 roku Karol XII rozpoczął wielką wyprawę przeciwko Rosji. Początkowo zamierzał uderzyć w kierunku Moskwy, ale problemy zaopatrzeniowe skłoniły go do skierowania się na Ukrainę. Liczył tam na pomoc hetmana Iwana Mazepy, który przeszedł na stronę szwedzką. Rosjanie zastosowali jednak taktykę niszczenia zapasów i unikania decydującego starcia do momentu uzyskania przewagi.

Ogromne znaczenie miała klęska szwedzkiego korpusu zaopatrzeniowego pod Leśną w 1708 roku. Armia Karola straciła dużą część oczekiwanych zapasów i posiłków. Ciężka zima dodatkowo osłabiła wojska.

Decydująca bitwa nastąpiła pod Połtawą w 1709 roku. Zreorganizowana armia rosyjska rozbiła Szwedów. Ranny Karol XII zdołał uciec wraz z niewielką grupą żołnierzy na terytorium Imperium Osmańskiego. Większa część pozostałej armii szwedzkiej skapitulowała.

Połtawa całkowicie zmieniła układ sił. August II uznał traktat w Altranstädt za nieważny i wrócił do Rzeczypospolitej. Stanisław Leszczyński utracił tron. Dania ponownie przystąpiła do wojny, a koalicja przeciw Szwecji została odbudowana.

Karol XII przebywał przez kilka lat na terenie Imperium Osmańskiego, przede wszystkim w Benderach. Próbował skłonić sułtana do wojny przeciw Rosji. Ostatecznie Portę zaniepokoił wzrost rosyjskich wpływów w Europie Wschodniej i w 1710 roku rozpoczęła konflikt z Piotrem I.

Car postanowił przeprowadzić wyprawę na Mołdawię. Liczył na współpracę miejscowych hospodarów oraz wystąpienie ludności prawosławnej przeciw Turcji. Nadzieje te tylko częściowo się spełniły. Wojska rosyjskie znalazły się w bardzo trudnej sytuacji nad Prutem, gdzie w 1711 roku zostały otoczone przez znacznie silniejszą armię osmańską.

Piotr uniknął katastrofy dzięki negocjacjom. Pokój prucki zmusił Rosję do oddania Azowa Turcji oraz zniszczenia części fortyfikacji, przede wszystkim Taganrogu. Rosja zobowiązywała się także ograniczyć ingerencję w sprawy polskie i kozackie oraz zapewnić Karolowi XII możliwość bezpiecznego opuszczenia państwa osmańskiego. Nie wszystkie te zobowiązania były później konsekwentnie wykonywane.

Klęska nad Prutem pokazała, że wzrost potęgi Rosji nie oznaczał jeszcze pełnej przewagi nad Imperium Osmańskim. Dostęp do Morza Czarnego ponownie został zablokowany i kwestia czarnomorska miała pozostać jednym z głównych celów rosyjskiej polityki w XVIII wieku.

Wkrótce Turcja podjęła kolejną ofensywę, tym razem przeciwko Wenecji. W 1715 roku Osmanowie odzyskali niemal cały Peloponez, który Wenecja uzyskała po wcześniejszej wojnie. Rosnąca potęga turecka skłoniła Austrię do interwencji.

Wojna austriacko-turecka rozpoczęła się w 1716 roku. Armią habsburską dowodził książę Eugeniusz Sabaudzki, jeden z najwybitniejszych wodzów epoki. Pokonał Turków pod Petrovaradinem, a następnie zdobył Temesvár. W 1717 roku wojska austriackie zajęły Belgrad.

Pokój w Požarevacu w 1718 roku był wielkim sukcesem Austrii. Habsburgowie uzyskali Banat, północną Serbię z Belgradem oraz Małą Wołoszczyznę. Wenecja musiała natomiast pogodzić się z utratą Peloponezu. Pokój ten oznaczał jeden z największych sukcesów habsburskiej ekspansji na Bałkanach.

Tymczasem trwała wojna północna. W 1712 roku Piotr przeniósł stolicę Rosji z Moskwy do Petersburga. Decyzja miała ogromne znaczenie symboliczne. Nowa stolica znajdowała się na ziemiach odebranych Szwecji i była zwrócona ku Bałtykowi oraz Europie Zachodniej.

Położenie Szwecji pogarszało się. W 1715 roku do jej przeciwników dołączyły Prusy i Hanower. Szwedzi byli stopniowo wypierani z posiadłości w północnych Niemczech.

Karol XII po powrocie ze świata osmańskiego próbował jeszcze odzyskać inicjatywę. Dwukrotnie zaatakował Norwegię. Podczas drugiej kampanii w 1718 roku zginął podczas oblężenia twierdzy Fredriksten. Nie ma pewności, czy został trafiony pociskiem przeciwnika, czy padł ofiarą zamachu. Hipoteza o mordzie politycznym pojawiała się wielokrotnie, ale nie została jednoznacznie udowodniona.

Śmierć Karola XII pozbawiła Szwecję władcy zdecydowanego kontynuować wojnę za wszelką cenę. Rozpoczęły się rokowania. W latach 1719–1720 Szwecja zawarła pokoje między innymi z Hanowerem, Prusami i Danią, tracąc część posiadłości niemieckich.

Najważniejszy traktat podpisano jednak w Nystad w 1721 roku między Szwecją a Rosją. Rosja uzyskała Ingrię, Estonię, Inflanty oraz część Karelii z Wyborgiem. Zwróciła natomiast Szwecji większość zajętej Finlandii.

Pokój oznaczał koniec okresu dominacji szwedzkiej nad Bałtykiem. Szwecja pozostawała ważnym państwem, ale utraciła rangę mocarstwa zdolnego samodzielnie decydować o układzie sił w północnej Europie. Jej miejsce zajęła Rosja.

Rzeczpospolita praktycznie nic nie uzyskała w wyniku wojny. Inflanty, o które walczył August II, przypadły Rosji. Kurlandia nie została formalnie utracona przez Rzeczpospolitą i nadal pozostawała jej lennem, ale rosyjskie wpływy w księstwie stawały się coraz silniejsze. Najważniejszym następstwem wojny było faktyczne osłabienie politycznej niezależności państwa polsko-litewskiego.

Szczególnie wyraźnie pokazały to wydarzenia 1717 roku. Konflikt Augusta II ze szlachtą skupioną w konfederacji tarnogrodzkiej został rozwiązany przy rosyjskiej mediacji. Podczas tzw. Sejmu Niemego ograniczono między innymi możliwość utrzymywania w Rzeczypospolitej wojsk saskich i określono liczebność armii państwa. Rosja wystąpiła w roli gwaranta porozumienia. Od tego momentu jej wpływ na wewnętrzną politykę Rzeczypospolitej stawał się coraz większy.

Po zwycięstwie nad Szwecją Piotr I przyjął w 1721 roku tytuł cesarza. Rosja stała się oficjalnie Imperium Rosyjskim. Nie była już państwem znajdującym się na marginesie europejskiej polityki, lecz jednym z głównych mocarstw kontynentu.

Sukces ten był ściśle związany z reformami wewnętrznymi. Piotr stworzył Senat Rządzący, który w czasie jego nieobecności miał zajmować się najważniejszymi sprawami administracyjnymi. Dawne urzędy stopniowo zastępowano kolegiami kierującymi poszczególnymi dziedzinami państwa.

Gruntownie przebudowano armię. Dawne formacje strzeleckie zostały zastąpione regularnym wojskiem opartym na poborze. Państwo stworzyło również flotę wojenną praktycznie od podstaw. Służba wojskowa i urzędnicza stała się jednym z podstawowych obowiązków szlachty.

W 1722 roku wprowadzono Tabelę Rang, określającą hierarchię urzędników wojskowych, cywilnych i dworskich. W teorii awans miał być związany ze służbą państwu, a nie wyłącznie z pochodzeniem rodowym. Reforma podporządkowywała elitę jeszcze silniej carowi.

Rozwijano manufaktury produkujące przede wszystkim broń, tkaniny, metal i wyposażenie potrzebne armii. Szczególnie szybko rozwijało się hutnictwo na Uralu. Państwo stosowało rozwiązania merkantylistyczne, wspierając rodzimą produkcję i próbując ograniczać import towarów możliwych do wytworzenia w kraju.

Rozbudowywano drogi i kanały, rozwijano handel, sprowadzano cudzoziemskich specjalistów. Jednocześnie reformy były przeprowadzane ogromnym kosztem społecznym. Podatki rosły, państwo zwiększało kontrolę nad ludnością, a rozwój manufaktur niekiedy opierał się na pracy ludzi przymusowo związanych z przedsiębiorstwami.

Zmiany objęły również edukację. Szlachtę zobowiązywano do kształcenia potrzebnego do służby wojskowej lub administracyjnej. Powstawały szkoły matematyczne, nawigacyjne, inżynieryjne i artyleryjskie. Młodych Rosjan wysyłano także na naukę za granicę.

Przeprowadzono reformę pisma, upraszczając alfabet używany w drukach świeckich. Zmieniono obyczaje dworskie, zachęcano szlachtę do przyjmowania zachodnich ubiorów, a słynny nakaz golenia bród miał symbolizować zerwanie z częścią dawnych tradycji moskiewskich.

Modernizacja nie oznaczała jednak pełnego „zeuropeizowania” Rosji. W wielu dziedzinach władza cara stała się jeszcze bardziej autokratyczna, a położenie chłopów nie uległo poprawie. Piotr wykorzystywał zachodnie rozwiązania przede wszystkim wtedy, gdy służyły one zwiększeniu militarnej, administracyjnej i gospodarczej siły państwa.

Po zakończeniu wojny północnej układ sojuszy w Europie nadal się zmieniał. W 1726 roku Austria i Rosja zawarły przymierze, które było ważnym elementem polityki europejskiej. Oba mocarstwa posiadały wspólne interesy między innymi wobec Imperium Osmańskiego i Rzeczypospolitej.

W 1732 roku Rosja, Austria i Prusy zawarły tajne porozumienie nazywane traktatem trzech czarnych orłów albo traktatem Löwenwoldego. Państwa te zamierzały wpływać na przyszłą elekcję w Rzeczypospolitej i nie dopuścić ani do wyboru Stanisława Leszczyńskiego, popieranego przez Francję, ani do łatwego przejęcia tronu przez syna Augusta II. Jednym z rozważanych kandydatów był portugalski infant Manuel.

Porozumienie dobrze pokazywało stopień osłabienia Rzeczypospolitej. Sąsiednie mocarstwa zaczynały traktować wybór jej króla jako element własnej polityki zagranicznej.

Po śmierci Augusta II w 1733 roku zdecydowana większość szlachty wybrała Stanisława Leszczyńskiego. Jego kandydaturę popierała Francja, ponieważ córka Leszczyńskiego, Maria, była żoną Ludwika XV.

Rosja i Austria nie zgodziły się jednak na taki wynik elekcji. Wojska rosyjskie wkroczyły do Rzeczypospolitej, a pod ich osłoną mniejsza grupa elektorów wybrała Fryderyka Augusta, syna Augusta II, który przyjął imię Augusta III.

Stanisław Leszczyński schronił się w Gdańsku. Miasto zostało oblężone przez wojska rosyjskie i saskie, a oczekiwana pomoc francuska okazała się zbyt słaba. Po kapitulacji Gdańska w 1734 roku Leszczyński zdołał uciec do Prus.

Jego zwolennicy utworzyli konfederację dzikowską, ale nie byli w stanie pokonać wojsk rosyjsko-saskich. Konflikt o tron polski przekształcił się jednocześnie w szerszą wojnę europejską.

Francja wypowiedziała wojnę Austrii. Sprzymierzyła się z Hiszpanią i Sardynią-Piemontem, natomiast Wielka Brytania zachowała neutralność. Co charakterystyczne, główne działania wojenne nie toczyły się w Polsce, lecz nad Renem i we Włoszech.

Wojna o sukcesję polską była więc w dużej mierze pretekstem do ponownego podziału wpływów w Europie. Francja chciała osłabić Austrię, hiszpańscy Burbonowie dążyli do odzyskania pozycji we Włoszech, a Sabaudia zamierzała powiększyć własne posiadłości.

Wstępne porozumienie pokojowe osiągnięto w Wiedniu w 1735 roku, ale ostateczny traktat podpisano w 1738 roku. Stanisław Leszczyński zrzekł się polskiego tronu, zachowując tytuł królewski. Otrzymał dożywotnio księstwa Lotaryngii i Baru – nie Lombardię. Po jego śmierci ziemie te miały zostać przyłączone do Francji.

Dotychczasowy książę Lotaryngii Franciszek Stefan, przyszły mąż Marii Teresy, otrzymał w zamian Toskanię. Hiszpański infant Karol uzyskał Neapol i Sycylię. Austria natomiast zachowała znaczną część swoich wpływów we Włoszech oraz uznała Augusta III za króla Rzeczypospolitej.

Jeszcze zanim zakończono formalnie wojnę o sukcesję polską, Rosja ponownie zwróciła się przeciw Imperium Osmańskiemu. W 1735 roku rozpoczęła kolejną wojnę z Turcją. Rosjanie chcieli odzyskać pozycje utracone po pokoju pruckim, zabezpieczyć południowe granice przed najazdami tatarskimi i otworzyć sobie drogę ku Morzu Czarnemu.

W 1736 roku zdobyli Azow i wkroczyli na Krym. Kampanie pokazały jednak ogromne trudności prowadzenia działań na stepach. Niedobór zaopatrzenia, epidemie i wielkie odległości powodowały straty porównywalne z tymi ponoszonymi w bezpośrednich starciach.

W 1737 roku do wojny przystąpiła Austria, licząc na dalsze zdobycze bałkańskie. Jej udział zakończył się jednak niepowodzeniem. Wojska habsburskie ponosiły klęski, a Turcy odzyskali inicjatywę.

Pokój w Belgradzie z 1739 roku był dla Austrii bardzo niekorzystny. Musiała zwrócić Imperium Osmańskiemu większość zdobyczy uzyskanych w 1718 roku, w tym Belgrad i północną Serbię. Rosja zachowała Azow, ale nie mogła go fortyfikować ani utrzymywać floty wojennej na Morzu Czarnym. Dostęp do tego akwenu pozostawał więc nadal ograniczony.

Wojny pierwszych dziesięcioleci XVIII wieku całkowicie zmieniły równowagę polityczną Europy Wschodniej. Największym zwycięzcą długotrwałej rywalizacji północnej była Rosja. Uzyskała szeroki dostęp do Bałtyku, zbudowała flotę i stała się jednym z najważniejszych uczestników europejskiej dyplomacji.

Szwecja utraciła pozycję dominującego mocarstwa północnego. Austria pozostawała główną siłą w Europie Środkowej i jednym z najważniejszych przeciwników Imperium Osmańskiego, choć klęska w wojnie zakończonej pokojem belgradzkim pokazała granice jej możliwości.

Najbardziej niekorzystne były konsekwencje przemian dla Rzeczypospolitej. Wielka wojna północna spustoszyła jej ziemie, choć państwo nie osiągnęło praktycznie żadnych korzyści terytorialnych. Rosja uzyskała możliwość ingerowania w konflikty pomiędzy monarchą i szlachtą, a elekcja z 1733 roku pokazała, że bez akceptacji sąsiednich mocarstw wybór króla może nie mieć praktycznego znaczenia.

W pierwszej połowie XVIII wieku wykształcił się więc nowy układ sił. Rosja stała się trwałym mocarstwem europejskim, Prusy szybko zwiększały znaczenie, Austria nadal dominowała w części Europy Środkowej, a Francja i Wielka Brytania prowadziły coraz bardziej globalną rywalizację. Imperium Osmańskie, mimo ponoszonych strat, nadal pozostawało potężnym przeciwnikiem i było zdolne odzyskiwać utracone terytoria.

Wojna północna i towarzyszące jej konflikty tureckie nie były zatem wyłącznie kolejną serią wojen dynastycznych. Stanowiły moment przełomowy w historii Europy Wschodniej. Przesunęły centrum politycznej siły ku Rosji, zakończyły okres szwedzkiej przewagi nad Bałtykiem i stworzyły układ, w którym Rzeczpospolita coraz częściej stawała się przedmiotem rozgrywek sąsiednich mocarstw zamiast ich równorzędnym uczestnikiem.

5/5 - (1 vote)

Absolutyzm

Francja:

  • Richelieu 1624-42 (wzmocnienie pozycji intendentów, rozwój produkcji przemysłowej, likwidacja resztek władzy senioralnej, polityka merkantylistyczna w gospodarce)
  • Mazarin 1643 -61
  • Ludwik XIV 1661 – 1717 (działalność Colberta -triumf merkantylizmu, ekspansja kolonialna i gospodarcza Francji)

1639 – powstanie bosonogich

1648 – 53 – fronda (proca) wystąpienie parlamentu opowiadającego się za ograniczeniem władzy króla; później do buntu dołączyli się książęta krwi np. Kondeusz ale ponieśli klęskę

1635 – włączenie się Francji do wojny trzydziestoletniej w sojuszu ze Szwecja i Hiszpanią)

1659 – traktat pirenejski z Hiszpanią. Ludwik IX poślubił córkę Filipa IV Marię Teresę

1667-8 – wojna dewolucyjna (prawo brabackie; czy koronę hiszpańska miał dziedziczyć Karol II syn Filipa IV z 2 małżeństwa czy też Maria Teresa, żona Ludwika XIV, córka Filipa IV z 1 małżeństwa). Francja zdobyła południowe Niderlandy

1672 – nieudana inwazja na Niderlandy

1673 – odwrócenie przymierzy i atak habsbursko hiszpańsko holenderski na Francję która jednak wygrywa wojnę

1679 – pokój w Nimwegen; Francja otrzymywała Franch -Comte

1680 – Reuniony; Strasburg. Księstwo Dwóch Mostów należące do Szwecji

1684 – odwołanie edyktu nantejskiego

1686 – traktat w Augsburgu  wszystkich przeciwko Francji

1688 – druga wojna aliantów z Francją

1697 – traktat w Ryswick; Ludwik XIV zwracał wszystko co zagarnął w Nimwegen

1700 – testament Karola II, króla Hiszpanii, oddający kraj we władanie wnuka Ludwika XIV Filipa (V) ks. D`Anjou

1702 – cesarz, Anglia i Holandia (pod wodzą Wilhelma IV Orańskiego) wypowiadają wojnę Francji; do koalicji dołącza król (od 1701) pruski Fryderyk I oraz nowy cesarz Józef I

Początkowo wygrywała koalicja, jednak pojawiały się już rozbieżności pomiędzy państwami w niej uczestniczącymi. Alianci mianowali królem Hiszpanii arcyksięcia Karola (III) ale nie spotkał się on z poparciem w kraju. Po śmierci swojego brata cesarza Józefa I stał się dziedzicem wszystkich posiadłość Habsburgów. Na to zareagowała Anglia i Holandia

1713 – pokój w Utrechcie pomiędzy Anglią, Holandią , Prusami a Francją. Stan wojny utrzymywał się pomiędzy Filipem V a Karolem III (VI – cesarz)

Ostatecznie:

  • Filip V – Hiszpania i kolonie
  • Karol III(IV) – Belgia, Neapol, Mediolan
  • Wiktor Amadeusz Sabaudzki – Sycylia i tytuł królewski
  • Anglia – Giblartar, Minorka, Nowa Szkocja
  • Belgia – przywileje handlowe

Walki toczyły się jeszcze we Włoszech. Ostatecznie zakończyły się w 1725.

1713 – cesarz Karol VI wydaje sankcję pragmatyczną pragnąc zapewnić dziedziczenie korony przez jedną ze swoich córek.

1715 – umiera Ludwik XIV a koronę otrzymuje jego 5 letni prawnuk Ludwik XV. Regentem zostaje Filip Orleański.

1716 – zawarcie przymierza pomiędzy Anglią (nowy król, elektor hanowerski Jerzy I popierany przez Wigów) oraz Francją; wkrótce dołącza Holandia (1717)

W wyniku wojny o sukcesję hiszpańską olbrzymie zwiększyło się zadłużenie wewnętrzne państw w niej uczestniczących. W Holandii dług szybko umorzono, ale za to w Anglii utworzono Kompanię Mórz Południowych. Spekulacyjny handel jej akcjami doprowadził do krachu  „bublowego” roku 1720, który skompromitował wielu polityków i bankierów

1715 – John Law przedkłada regentowi Filipowi Orleańskiemu projekt utworzenia spółki akcyjnej z prawem wydawania papierowego pieniądza. Zakłada Kompanię Zachodnią do handlu z Luizjaną, której akcję można było kupować tylko za banknoty banku Lawa. W ten sposób do banku trafił kruszec a sam bank został upaństwowiony. Krach nastąpił w 1720 roku, ale dług publiczny zmniejszył się o połowę.

Rozwijał się handel atlantycki oraz indyjski.

1722 – Austria zakłada Kompanię Indyjską w Ostendzie co wywołuje protest państw morskich. Rozwiązanie Kompanii było ceną za potwierdzenie sankcji pragmatycznej

1723 – umiera Filip Orleański a regencję obejmuje Ludwik Henryk Burbon, który szybko żeni Ludwika XV z Marią Leszczyńską

1726 – władzę obejmuje Ludwik XV ogłaszając kardynała Fleury swoim powiernikiem; kardynał prowadził pokojową politykę sojuszu z Anglią. Jednoczesne ograniczenie wydatków i rozwój gospodarczy doprowadziły nawet do powstania nadwyżki budżetowej.

Absolutyzm był formą monarchii, w której władca skupiał w swoich rękach najważniejsze kompetencje ustawodawcze, wykonawcze i sądownicze, ograniczając wpływ instytucji stanowych oraz wielkiej arystokracji na rządy państwem. Nie oznaczało to jednak, że monarcha mógł działać całkowicie dowolnie. Musiał respektować część tradycyjnych praw, przywilejów, zwyczajów oraz struktur społecznych. Absolutyzm był przede wszystkim rezultatem długotrwałego procesu wzmacniania aparatu państwowego, rozwoju administracji, stałych podatków i zawodowych armii. Najpełniejszą jego postać w XVII wieku osiągnęła Francja.

Podstawy francuskiej monarchii absolutnej powstawały jeszcze przed panowaniem Ludwika XIV. Szczególnie istotny był okres rządów Ludwika XIII i kardynała Richelieu, który od 1624 roku kierował najważniejszymi sprawami państwa. Jednym z jego głównych celów było ograniczenie wszystkich sił mogących konkurować z monarchią. Dotyczyło to zarówno wielkich rodów arystokratycznych, jak i hugenotów posiadających własne twierdze i organizację polityczną.

Richelieu nie dążył do całkowitego zniszczenia francuskiego protestantyzmu. Znacznie ważniejsze było odebranie hugenotom politycznej i wojskowej samodzielności. Po zdobyciu La Rochelle w 1628 roku protestanci utracili możliwość utrzymywania niezależnych twierdz i własnych sił zbrojnych. Zachowano jednak przez pewien czas swobodę wyznania zagwarantowaną edyktem nantejskim.

Kardynał konsekwentnie ograniczał także niezależność wielkich feudałów. Nakazywano burzenie części zamków, które nie miały znaczenia dla obronności państwa, a mogły służyć jako ośrodki oporu przeciw królowi. Arystokracja nadal zachowywała ogromne znaczenie społeczne i majątkowe, ale coraz trudniej było jej prowadzić całkowicie samodzielną politykę.

Bardzo ważnym narzędziem monarchii stali się intendenci. Byli wysyłanymi do prowincji przedstawicielami władzy królewskiej, zajmującymi się między innymi podatkami, administracją i wymiarem sprawiedliwości. Nie zastąpili całkowicie dawnych urzędów, ale umożliwiali królowi skuteczniejsze kontrolowanie prowincji. Ponieważ ich pozycja zależała od monarchy, stanowili przeciwwagę dla miejscowej arystokracji i dziedzicznych urzędników.

Wzmacnianie państwa wymagało jednak coraz większych dochodów. Francja prowadziła kosztowną politykę zagraniczną, utrzymywała armię i rozbudowywała administrację. Ciężary fiskalne spadały w znacznym stopniu na ludność wiejską. Szlachta i duchowieństwo korzystały z licznych zwolnień, dlatego system podatkowy pozostawał bardzo nierównomierny.

Nadmierne obciążenia prowadziły do buntów. Jednym z nich było powstanie bosonogich w Normandii w 1639 roku. Bezpośrednim powodem były problemy podatkowe, a ruch objął przede wszystkim chłopów i uboższą ludność. Został brutalnie stłumiony. Podobne wystąpienia pokazywały cenę, jaką społeczeństwo płaciło za rozbudowę nowoczesnego aparatu państwowego i prowadzenie nieustannych wojen.

Polityka Richelieu nie była podporządkowana wyłącznie kwestiom religijnym. Najlepiej widać to w stosunku do wojny trzydziestoletniej. Katolicka Francja obawiała się przede wszystkim nadmiernego wzrostu potęgi Habsburgów. Dlatego wspierała protestanckich przeciwników cesarza, a w 1635 roku sama przystąpiła do wojny po stronie antyhabsburskiej, walcząc przeciwko Hiszpanii oraz austriackim Habsburgom. Sojusznikiem Francji była między innymi Szwecja.

Po śmierci Richelieu w 1642 roku, a następnie Ludwika XIII w 1643 roku, na tronie znalazł się małoletni Ludwik XIV. Rządy regencyjne sprawowała jego matka Anna Austriaczka, natomiast najważniejszym ministrem został kardynał Jules Mazarin. Kontynuował on zasadniczy kierunek polityki Richelieu.

W okresie jego rządów doszło jednak do poważnego kryzysu wewnętrznego – Frondy z lat 1648–1653. Początkowo wystąpił parlament paryski, czyli przede wszystkim najwyższy sąd, a nie parlament w dzisiejszym znaczeniu. Jego członkowie sprzeciwiali się rosnącym podatkom i arbitralnej działalności administracji królewskiej. Następnie do buntu przyłączyła się część wielkiej arystokracji, w tym książę Kondeusz.

Fronda nie stworzyła jednak jednolitego programu politycznego. Poszczególne grupy buntowników miały odmienne cele, a wielcy możni bardziej zabiegali o własne wpływy niż o trwałe ograniczenie monarchii. Wewnętrzne spory ułatwiły Mazarinowi odzyskanie kontroli nad sytuacją. Ostateczna klęska Frondy miała ogromne znaczenie dla późniejszych rządów Ludwika XIV. Młody król zapamiętał chaos oraz upokorzenia związane z buntem i w dorosłym życiu konsekwentnie ograniczał polityczną samodzielność arystokracji.

W polityce zagranicznej Mazarin odniósł ważne sukcesy. Wojna z Hiszpanią trwała jeszcze po zakończeniu wojny trzydziestoletniej. Zakończył ją pokój pirenejski zawarty w 1659 roku. Francja uzyskała nowe tereny na pograniczu hiszpańskim i w Niderlandach. Porozumienie przypieczętowano małżeństwem Ludwika XIV z Marią Teresą, córką Filipa IV Hiszpańskiego.

Po śmierci Mazarina w 1661 roku Ludwik XIV zdecydował, że będzie rządził osobiście, bez ustanawiania pierwszego ministra. Rozpoczął się najbardziej klasyczny okres francuskiego absolutyzmu. Król skupiał wokół siebie najważniejsze decyzje państwowe, ale opierał się na sprawnym aparacie urzędniczym i grupie wybitnych współpracowników.

Szczególną rolę odgrywał Jean-Baptiste Colbert. Kierował znaczną częścią spraw finansowych i gospodarczych monarchii. Jego politykę określa się mianem merkantylizmu, a francuską odmianę tego systemu również kolbertyzmem. Zakładano, że bogactwo i siła państwa zależą od ilości kruszców oraz dodatniego bilansu handlowego. Należało więc rozwijać eksport i ograniczać import gotowych towarów.

Colbert wspierał powstawanie manufaktur produkujących między innymi tkaniny, lustra, broń, porcelanę i towary luksusowe. Państwo udzielało przedsiębiorcom przywilejów i pomocy finansowej, sprowadzało zagranicznych specjalistów oraz określało normy jakości produkcji. Wysokie cła miały chronić francuskie wyroby przed konkurencją.

Rozwijano również komunikację wewnętrzną, porty i flotę handlową. Francja próbowała zwiększyć swój udział w handlu kolonialnym. Powstawały kompanie handlowe, a francuskie wpływy rosły w Kanadzie, Luizjanie, na Karaibach, w Afryce oraz w Indiach. Francja nie zdołała jednak wyprzeć Holendrów i Anglików z handlu światowego.

Ludwik XIV rozbudowywał również armię. Za jego panowania należała ona do największych i najlepiej zorganizowanych w Europie. Reformy prowadzone między innymi przez Louvois zwiększyły dyscyplinę, poprawiły zaopatrzenie i stworzyły bardziej jednolity system dowodzenia. Rozwój armii był jednym z najważniejszych filarów francuskiej polityki mocarstwowej.

Symbolem absolutyzmu stał się dwór w Wersalu. Ludwik XIV przekształcił dawną rezydencję myśliwską w ogromny kompleks pałacowy i przeniósł tam centrum życia dworskiego. Wersal nie był jedynie demonstracją bogactwa. Spełniał ważną funkcję polityczną. Wielcy arystokraci przebywający przy królu koncentrowali się na walce o stanowiska, zaszczyty i dostęp do monarchy, przez co trudniej było im budować niezależne ośrodki władzy na prowincji.

Rozbudowany ceremoniał dworski podkreślał szczególną pozycję monarchy. Każdy etap życia króla, od porannego wstawania po wieczorne udawanie się na spoczynek, był obudowany rytuałem. Możliwość uczestnictwa w ceremoniach stanowiła zaszczyt, o który konkurowała arystokracja.

Król przedstawiał siebie jako centrum państwa, czego symbolem stało się określenie Ludwika XIV mianem Króla Słońce. Nie oznacza to jednak, że przypisywane mu słowa „państwo to ja” rzeczywiście zostały przez niego wypowiedziane. Znacznie ważniejsza była praktyka polityczna, w której monarcha pozostawał najwyższym źródłem decyzji, ale wykonywał je za pomocą rozbudowanej administracji.

W polityce zagranicznej Ludwik XIV dążył do przesunięcia granic Francji ku obszarom, które uważał za naturalne linie obronne, oraz do osłabienia Habsburgów. Pierwszą poważną próbą była wojna dewolucyjna w latach 1667–1668. Po śmierci Filipa IV król francuski wysunął roszczenia do części Niderlandów Hiszpańskich w imieniu swojej żony Marii Teresy.

Pretekstem było miejscowe prawo dewolucyjne, według którego dzieci z pierwszego małżeństwa mogły posiadać pierwszeństwo do określonego rodzaju dóbr przed dziećmi z kolejnego związku. Ludwik próbował zastosować tę zasadę do dziedzictwa terytorialnego Habsburgów. Nie chodziło jeszcze bezpośrednio o przejęcie korony hiszpańskiej.

Armia francuska szybko zajęła część Niderlandów Hiszpańskich. Sukcesy Ludwika przestraszyły jednak inne państwa. Holandia, Anglia i Szwecja zawarły porozumienie mające zahamować ekspansję francuską. W pokoju w Akwizgranie w 1668 roku Francja zachowała część zdobytych miast, ale musiała ograniczyć swoje żądania.

Ludwik XIV uznał postawę Holandii za przeszkodę w realizacji francuskich planów i rozpoczął przygotowania do kolejnej wojny. W 1672 roku Francuzi zaatakowali Republikę Zjednoczonych Prowincji. Początkowe sukcesy były bardzo duże i wydawało się, że państwo holenderskie może ulec całkowitemu rozbiciu.

Holendrzy podjęli jednak dramatyczną obronę. Otworzyli śluzy i zalali część kraju, utrudniając dalszy marsz Francuzów. Na czele oporu stanął Wilhelm III Orański. Jednocześnie obawa przed dominacją Francji doprowadziła do powstania szerszej koalicji. Po stronie holenderskiej wystąpiły między innymi Hiszpania i cesarz.

Wojna zakończyła się serią traktatów w Nijmegen w latach 1678–1679. Francja osiągnęła istotne korzyści terytorialne, przede wszystkim uzyskując od Hiszpanii Franche-Comté oraz kolejne twierdze w Niderlandach. Ludwik XIV znajdował się wówczas u szczytu potęgi.

Następnie rozpoczęto politykę reunionów. Specjalne izby badały dawne zależności prawne terytoriów przyłączonych do Francji i na tej podstawie wysuwano roszczenia do kolejnych ziem. Metoda ta pozwalała Ludwikowi zajmować obszary bez prowadzenia formalnej wojny. W 1681 roku Francuzi zajęli między innymi Strasburg.

Rosnąca potęga francuska wywoływała jednak coraz większy niepokój. Kolejnym problemem była polityka religijna. W 1685 roku – nie w 1684 – Ludwik XIV odwołał edykt nantejski. Hugenoci utracili gwarancje religijne, zamykano ich świątynie i szkoły, a protestanckich duchownych zmuszano do opuszczenia kraju.

Dziesiątki, a prawdopodobnie setki tysięcy francuskich protestantów uciekło do Holandii, Anglii, państw niemieckich i Szwajcarii. Wśród emigrantów znajdowało się wielu rzemieślników, kupców i specjalistów. Odwołanie edyktu nantejskiego miało więc również negatywne konsekwencje gospodarcze i pogorszyło opinię o Francji w protestanckiej Europie.

W 1686 roku powstała Liga Augsburska skierowana przeciwko ekspansji Ludwika XIV. Kilka lat później, po rewolucji angielskiej i objęciu tronu przez Wilhelma III Orańskiego, Francja stanęła wobec jeszcze silniejszej koalicji. W latach 1688–1697 trwała wojna dziewięcioletnia, określana także jako wojna Ligi Augsburskiej.

Francja potrafiła skutecznie się bronić, ale wojna była bardzo kosztowna. Nie udało się jej osiągnąć rozstrzygającej przewagi. Pokój w Rijswijk w 1697 roku zmusił Ludwika do zwrotu części wcześniejszych zdobyczy, choć zachował między innymi Strasburg. Król uznał również Wilhelma III za prawowitego monarchę Anglii.

Jeszcze większy konflikt wywołała kwestia sukcesji hiszpańskiej. Król Hiszpanii Karol II Habsburg był bezdzietny i ciężko chory. O jego dziedzictwo rywalizowali francuscy Burbonowie i austriaccy Habsburgowie. Stawką była nie tylko sama Hiszpania, lecz również jej kolonie, Niderlandy Hiszpańskie oraz posiadłości włoskie.

W testamencie Karol II przekazał całość monarchii Filipowi Andegaweńskiemu, wnukowi Ludwika XIV. Po śmierci Karola w 1700 roku Filip objął tron jako Filip V. Ludwik XIV zaakceptował testament. Inne mocarstwa obawiały się jednak, że doprowadzi to w przyszłości do połączenia Francji i Hiszpanii pod władzą jednej dynastii.

W 1701 roku powstała Wielka Koalicja z udziałem cesarza, Anglii i Holandii. Dołączyły do niej później między innymi Prusy i część państw niemieckich. W 1702 roku rozpoczęła się właściwa wojna o sukcesję hiszpańską.

Koalicja osiągnęła wiele spektakularnych sukcesów. Szczególnie ważną rolę odegrali angielski dowódca książę Marlborough oraz Eugeniusz Sabaudzki w służbie Habsburgów. W 1704 roku Francuzi i Bawarczycy zostali pokonani pod Blenheim. Kolejne klęski ograniczały możliwości Ludwika XIV.

Sytuacja nie była jednak jednoznaczna. Filip V utrzymywał poparcie znacznej części Hiszpanów. Arcyksiążę Karol, którego alianci uznali za Karola III Hiszpańskiego, nie zdołał uzyskać trwałej przewagi w kraju.

Zasadnicza zmiana nastąpiła w 1711 roku, kiedy zmarł cesarz Józef I. Arcyksiążę Karol odziedziczył po nim posiadłości austriackich Habsburgów i został cesarzem jako Karol VI. Gdyby zdobył także Hiszpanię, pod jego władzą znalazłby się ogromny zespół terytoriów przypominający monarchię Karola V. Taki obrót wydarzeń był dla Anglii i Holandii równie niepożądany jak ewentualne połączenie Hiszpanii z Francją.

Rozpoczęto negocjacje pokojowe. W 1713 roku zawarto traktaty utrechckie między Francją i Hiszpanią a częścią państw koalicji. Filip V został uznany za króla Hiszpanii, ale musiał zrzec się praw do korony francuskiej. W ten sposób wykluczono możliwość połączenia obu monarchii.

Hiszpania zachowała swoje imperium kolonialne, ale utraciła większość europejskich posiadłości poza Półwyspem Iberyjskim. Austria otrzymała między innymi Niderlandy Hiszpańskie, Mediolan i Neapol. Sabaudia uzyskała Sycylię i tytuł królewski, choć kilka lat później zamieniła Sycylię na Sardynię.

Wielka Brytania była jednym z głównych beneficjentów wojny. Otrzymała Gibraltar i Minorkę oraz francuskie ustępstwa kolonialne w Ameryce Północnej, między innymi Akadię, czyli Nową Szkocję. Uzyskała również ważne przywileje handlowe w imperium hiszpańskim, w tym prawo do dostarczania niewolników do kolonii hiszpańskich.

Cesarz Karol VI nie zaakceptował od razu postanowień z Utrechtu. Wojna z Francją zakończyła się dla niego pokojami w Rastatt i Baden w 1714 roku. Konflikty o włoskie posiadłości trwały jeszcze później, ale właściwa wojna o sukcesję hiszpańską zakończyła się w 1714 roku.

Nowy układ sił oznaczał poważne osłabienie Hiszpanii jako mocarstwa dominującego w Europie, choć nadal posiadała ogromne imperium kolonialne. Francja zachowała status wielkiego mocarstwa, ale nie osiągnęła hegemonii. Najwyraźniej wzrosła pozycja Wielkiej Brytanii, która umacniała przewagę morską i handlową.

Karol VI, nie posiadając syna, zaczął natomiast zabiegać o zapewnienie dziedziczenia posiadłości Habsburgów przez córkę. W 1713 roku ogłosił sankcję pragmatyczną. Zakładała ona niepodzielność monarchii habsburskiej i umożliwiała dziedziczenie przez kobiety w przypadku braku męskiego potomka. W kolejnych latach cesarz uczynił uznanie sankcji jednym z głównych celów swojej polityki zagranicznej.

Ludwik XIV zmarł w 1715 roku, a nie w 1717. Spośród jego najbliższych następców większość zmarła wcześniej, dlatego koronę odziedziczył pięcioletni prawnuk monarchy, Ludwik XV. Regentem został książę Filip Orleański.

Francja po długich wojnach znajdowała się w trudnej sytuacji finansowej. Dług publiczny osiągnął ogromne rozmiary. Podobne problemy dotyczyły wielu państw uczestniczących w wojnie o sukcesję hiszpańską. Różnica polegała na sposobie ich rozwiązywania.

W Wielkiej Brytanii rozwijał się system kredytu publicznego oparty między innymi na Banku Anglii i możliwości regularnego finansowania państwa przez rynek kapitałowy. W 1711 roku utworzono Kompanię Mórz Południowych, która przejęła część długu państwowego w zamian za określone przywileje handlowe.

Wokół jej akcji rozwinęła się ogromna spekulacja. W 1720 roku ceny papierów gwałtownie wzrosły, po czym nastąpił krach znany jako bańka Mórz Południowych. Wielu inwestorów poniosło straty, a wydarzenie skompromitowało część polityków i finansistów. System finansowy Wielkiej Brytanii przetrwał jednak kryzys.

We Francji podobny eksperyment przeprowadził szkocki finansista John Law. W 1716 roku uzyskał zgodę na utworzenie banku emitującego banknoty. Następnie stworzył kompanię handlową posiadającą rozległe przywileje związane między innymi z Luizjaną.

System Lawa opierał się na ścisłym związku banku, pieniądza papierowego i spółki akcyjnej. Rosnące ceny akcji przyciągały kolejnych inwestorów, a spekulacja doprowadziła do niezwykłego wzrostu ich wartości. Jednocześnie władze próbowały wykorzystać system do uporządkowania francuskiego długu publicznego.

W 1720 roku zaufanie do całej konstrukcji załamało się. Inwestorzy zaczęli masowo próbować wymieniać banknoty i akcje na kruszec. Bank nie był w stanie spełnić tych żądań. Ceny papierów gwałtownie spadły, a Law ostatecznie musiał opuścić Francję. Eksperyment zmniejszył część obciążeń państwa, ale na długo skompromitował we Francji pieniądz papierowy i spółki akcyjne.

Jednocześnie coraz większego znaczenia nabierał handel oceaniczny. Europa była już trwale połączona gospodarczo z Ameryką, Afryką i Azją. Wielka Brytania, Holandia i Francja rywalizowały o udział w handlu kolonialnym, podczas gdy państwa środkowoeuropejskie próbowały z opóźnieniem wejść do tego systemu.

Przykładem była austriacka Kompania Ostendzka utworzona w latach dwudziestych XVIII wieku. Jej statki prowadziły handel z Indiami i Chinami, co szybko wywołało sprzeciw Wielkiej Brytanii i Holandii. Oba państwa obawiały się nowego konkurenta.

Karol VI potrzebował jednak międzynarodowego uznania sankcji pragmatycznej bardziej niż własnej kompanii kolonialnej. Pod naciskiem mocarstw działalność Kompanii Ostendzkiej została najpierw zawieszona, a następnie zakończona. Pokazywało to, jak silnie kwestie gospodarcze wiązały się już z polityką międzynarodową.

Po śmierci Filipa Orleańskiego w 1723 roku zmieniała się sytuacja na dworze francuskim. Ważną rolę uzyskał Ludwik Henryk Burbon, książę de Bourbon. To za jego wpływem Ludwik XV poślubił w 1725 roku Marię Leszczyńską, córkę byłego króla Polski Stanisława Leszczyńskiego.

Od 1726 roku głównym doradcą monarchy został kardynał André-Hercule de Fleury. W przeciwieństwie do agresywnej polityki prowadzonej przez znaczną część panowania Ludwika XIV starał się utrzymywać pokój i uporządkować finanse państwa. Ograniczał część wydatków i dążył do stabilizacji stosunków z Wielką Brytanią.

Okres ten przyniósł Francji znaczący rozwój gospodarczy. Rosła produkcja, handel wewnętrzny i kolonialny, rozwijały się porty atlantyckie oraz kontakty z Karaibami. Francuski handel zamorski stawał się coraz poważniejszym konkurentem dla brytyjskiego.

Absolutyzm francuski osiągnął więc największą świetność za Ludwika XIV, ale nie rozwiązał podstawowych sprzeczności społecznych państwa. Monarchia stworzyła sprawną administrację, ogromną armię i prowadziła skuteczną politykę gospodarczą, lecz opierała się na bardzo nierównym systemie podatkowym. Duchowieństwo i szlachta zachowywały liczne przywileje, natomiast zdecydowana większość obciążeń spoczywała na trzecim stanie.

Nie udało się również całkowicie podporządkować kraju jednolitej administracji. Francja nadal była mozaiką prowincji posiadających własne prawa, przywileje, systemy podatkowe i sądy. Absolutyzm nie był więc równoznaczny z nowoczesnym scentralizowanym państwem. Król dysponował ogromną władzą, ale musiał działać za pośrednictwem struktur wywodzących się z różnych okresów historycznych.

Zasadniczym osiągnięciem francuskiego absolutyzmu było natomiast trwałe podporządkowanie wielkiej arystokracji politycznemu centrum monarchii. Fronda była ostatnią poważną próbą otwartego wystąpienia możnych przeciwko władzy królewskiej na tak dużą skalę. Za Ludwika XIV arystokraci konkurowali przede wszystkim o wpływy na dworze, a nie o tworzenie własnych niezależnych ośrodków politycznych.

Model francuski stał się wzorem dla wielu innych monarchów europejskich. Naśladowano organizację dworu, ceremoniał wersalski, rozwój stałej armii, administrację i merkantylizm. Nie wszędzie jednak możliwe było dokładne odtworzenie rozwiązania francuskiego. W Rzeszy silni byli książęta terytorialni, w Anglii po rewolucji XVII wieku monarcha musiał dzielić władzę z parlamentem, a w Europie Środkowej absolutyzm rozwijał się w odmiennych warunkach społecznych.

Pierwsze dziesięciolecia XVIII wieku pokazały również ograniczenia polityki prowadzonej przez Ludwika XIV. Próba osiągnięcia dominacji nad Europą doprowadziła do powstawania coraz szerszych koalicji przeciwników Francji. System równowagi sił stawał się podstawowym mechanizmem polityki międzynarodowej. Gdy jedno państwo rosło nadmiernie w siłę, pozostałe mocarstwa zawierały sojusz, aby zahamować jego ekspansję.

Wojna o sukcesję hiszpańską była najlepszym przykładem tego mechanizmu. Francja zdołała utrzymać Burbona na tronie Hiszpanii, ale ceną było trwałe wykluczenie połączenia obu koron i znaczne ustępstwa na rzecz innych mocarstw. Największe korzyści osiągnęła Wielka Brytania, której przewaga morska, finansowa i handlowa zaczęła szybko wzrastać.

Absolutyzm nie oznaczał więc automatycznie przewagi nad każdym innym ustrojem. Francja Ludwika XIV posiadała znacznie bardziej skupioną władzę polityczną niż Wielka Brytania, lecz to brytyjski system kredytowy i parlamentarna kontrola finansów okazały się niezwykle skuteczne w finansowaniu długotrwałych wojen. W XVIII wieku rywalizacja obu państw miała w coraz większym stopniu dotyczyć już nie tylko Europy, ale również kolonii i światowych szlaków handlowych.

Okres od Richelieu do pierwszych dziesięcioleci panowania Ludwika XV przedstawia zatem zarówno triumf francuskiej monarchii absolutnej, jak i pierwsze wyraźne oznaki jej ograniczeń. Państwo stało się potężniejsze, administracja bardziej rozbudowana, a Francja przez wiele dziesięcioleci wyznaczała kierunek europejskiej polityki i kultury. Jednocześnie ogromne koszty wojen, uprzywilejowanie dwóch pierwszych stanów oraz chroniczne problemy finansowe nie zostały usunięte. W następnym stuleciu właśnie te słabości miały coraz wyraźniej podważać trwałość systemu stworzonego przez monarchię Burbonów.

5/5 - (1 vote)

Rewolucja Burżuazyjna w Anglii

Można zauważyć 3 kierunki rozwoju w Europie 16 wieku:

  • prowadzący do powstania monarchii absolutnej a więc stopniowe wzmacnianie władzy królewskiej
  • prowadzący do powstania społeczeństwa kapitalistycznego
  • prowadzący do anarchii poprzez osłabianie władzy królewskiej

W Anglii stopniowo kształtował się podział na bogatą część południowo-wschodnią i wschodnią oraz biedną zachodnią i północną z Walią. Na wsi cały czas trwało ogradzanie, co powodowało powstawanie taniej siły roboczej wywodzącej się z dawnego biednego chłopstwa.

1638 – bunty chłopskie skierowane przeciwko ogradzaniu

Za Karola I nastąpił kryzys przemysłowy, upadały fabryki sukiennicze, co było spowodowane monopolami, ograniczeniem liberalizmu handlowego i kryzysu na kontynencie. W przeciwnej sytuacji znajdował się przemysł węglowy, który rozwijał się bez przeszkód, pobudzony dodatkowo wzrastającym niedoborem drewna. Wzrasta rola gentry i średniej mieszczańskiej burżuazji. Te właśnie grupy społeczne prą do rewolucji przy jednoczesnym kryzysie dawnej arystokracji, która popiera dawne feudalne powinności. Rozwijał się purytanizm   (uważający feudalizm za zło, głoszący postawę aktywną mimo uznawania determinacji losu ludzkiego) (kalwinizm) w swoich 2 odmianach:

  • prezbiterianie – wywodzili się z bogatych warstw społecznych, byli zwolennikami czystego kalwinizmu. Występowali przeciwko Kościołowi Anglikańskiemu, opanowanemu przez monarchistów.
  • independenci – ruch głoszący niezależność religii od wszelkich naleciałości, propagowali swobodę religijną i decentralizację kościoła

Konflikt między parlamentem a królem zrodził się za czasów Jakuba I. Król ten chciał zbudować monarchię absolutną a przyzwyczajony do warunków rodzinnej Szkocji pominął w swych planach klasy średnie społeczeństwa. Sprzeciw parlamentu wywołały próby ożenku syna Karola z infantką hiszpańską.

1621 – rozpędzenie parlamentu przez Jakuba I i pozostawienie Anglii na uboczu polityki europejskiej a więc i wojny trzydziestoletniej. W kraju znaczenia nabrał ks. Buckingham

1625 – królem zostaje Karol I, który jednak nie potrafi dalej uczestniczyć w polityce europejskiej. Niefortunnie zakończyła się próba poparcia Richelieu a co za tym idzie wystąpienie przeciw hugenotom co wywołało oburzenie w kraju. Król musiał ustąpić i zawrzeć sojusz z hugenotami. Jednocześnie w wyniku konfliktów wewnętrznych zamordowany został ks. Buckingham, na co król odpowiedział rozwiązaniem parlamentu (1929). Rozpoczął się trwający do 1640 okres samodzielnych rządów Karola I. Nastąpił wielki uścisk podatkowy, wprowadzano podatki bez zgody parlamentu, które uderzyły głownie w gentry i yeomanów, czyli bogate chłopstwo. Masowo odmawiano płacenia podatków, co spowodowało spadek dochodów skarbu.

Bunt miał początek w Szkocji, gdzie faworyt króla, arcybiskup Canterbury, Laud, próbował zniszczyć kościół prezbiteriański. Szkoci porwali za broń. Królowi zabrakło pieniędzy na walkę i był zmuszony zwołać parlament aby ten przegłosował nowe podatki (nie mógł ich wprowadzić zarządzeniem, ponieważ spowodowałoby to rozszerzenie rebelii purytańskiej także na obszary Anglii).

1640 – zwołanie parlamentu, w którym większość mieli purytanie. Sprzeciwia się on polityce króla i zostaje rozwiązany (krótki parlament)

1640 – klęski na froncie i odmowa pożyczki ze strony City zmuszają króla do zwołania nowego parlamentu (tzw. Długiego) . W nowym parlamencie większością znowu dysponują purytanie, a ich przywódcą zostaje John Pym. Wkrótce parlament skazuje na śmierć głównego doradcę Karola I, Strafforda. W tym czasie zawarto pokój ze Szkocją ale wybuchła wojna z Irlandią. To zablokowało armię królewska potrzebną do szantażowania parlamentu. W nim tymczasem wzrastała rola Oliwiera Cromwella. On i Pym ogłosili tzw. Wielkie Napomnienie, czyli zbiór występków królewskich od czasu objęcia tronu. Ta rezolucja przeszła tylko kilkoma głosami co uwidoczniło rozłam w parlamencie. Jednocześnie uchwalono podatki na wojnę z Irlandią, co mogło zapewnić sukces królowi. Ten jednak znowu złamał prawo i wydał rozkaz aresztowania przywódców opozycji. Ci, wcześniej ostrzeżenie, zdołali się ukryć i podburzyli Londyn, co zmusiło króla do opuszczenia stolicy.

  • króla poparli wielcy feudałowie ze swoimi dzierżawcami, kościół anglikański; północ i zachód Anglii; „kawalerowie”
  • za parlamentem opowiedzieli się gentry, yeomeni, kupcy, handlarze; wschód i południe Anglii; „gołe głowy”

1642 – wybuch wojny i początkowe sukcesy królewskie

1644 – Szkoci włączają się do walki po stronie parlamentu a Cromwell tworzy Armię Nowego Wzoru, składającą się z fanatycznych prezbiterian a charakteryzującą się wysokim morale. Oddziały żelaznobokich, kawalerzyści, którzy mieli sprostać doskonałej jeździe królewskiej.

1645 – bitwa pod Naseby w której rozgromiono oddziały królewskie

1647 – w ręce rebeliantów wpada Karol I; zarysowywuje się podział na prezbiterianów, którzy nie dążą do dalszych reform mimo posiadania większości w parlamencie oraz independentów, dla których stan zaistniały był tylko etapem w kształtowaniu wolnego państwa.

1648 – wybucha kontrrewolucja opowiadająca się za królem

1648 – wypędzenie posłów prezbiteriańskich z parlamentu; powstanie parlamentu kadłubowego

1649 – ścięcie króla Jakuba I

1649 – pacyfikacja Irlandii

1650 – pacyfikacja Szkocji

1651 – Akt Nawigacyjny

1653 – rozpędzenie parlamentu kadłubowego; Cromwell lordem protektorem Anglii

1658 – umiera Cromwell a jego syn nie daje sobie rady. Na tron powołany zostaje Karol II. Początkowo nie ma konfliktów pomiędzy nim a opanowanym przez rojalistów parlamentem. Niesnaski rozpoczęły się gdy król zaczął otwarcie popierać katolików, przeciw czemu buntowali się, teraz wspierający króla gentry i burżuazja (połączyli się z królem bo bali się wpływów lewicy rewolucyjnej). Karol II prowadził politykę merkantylistyczną i jeszcze bardziej zaostrzył Akt Nawigacyjny. Karol II szukając porozumienia z Ludwikiem XIV chciał wprowadzić ustawowe równouprawnienie katolików na co parlament odpowiedział tzw. Test Act, zakładającym, że tylko anglikanie mogą być urzędnikami.

W parlamencie wykształciły się 2 skrzydła, w konflikcie o prawo do korony dla Jakuba II:

  • Wigów głoszących wyższość parlamentu nad królem
  • torysów nie uznających prawa parlamentu do mieszania się w sprawy króla

1685 – umiera Karol II a królem zostaje jego brat Jakub II, który jako katolik nie przestrzega Test Act i stosuje represje wobec zwolenników Wigów. Działania przeciw kościołowi Anglikańskiemu zwróciły przeciwko niemu także torysów. Opozycja liczyła, że król nie pozostawi męskiego potomka ale po narodzinach dziecka z katolickiej matki te rachuby wzięły w łeb.

1688 – Chwalebna rewolucja; na króla zostaje powołany Wilhelm Orański, mąż Marii, córki Jakuba II z protestanckiej matki.

Rewolucja angielska XVII wieku była wynikiem długotrwałych przemian gospodarczych, społecznych, politycznych i religijnych. Nie rozpoczęła się nagle wraz z wybuchem wojny domowej w 1642 roku. Jej źródeł należy szukać znacznie wcześniej, w zmianach zachodzących w społeczeństwie angielskim od XVI wieku, w rozwoju gospodarki towarowej, wzroście znaczenia nowych właścicieli ziemskich i mieszczaństwa oraz w sporze o zakres władzy monarchy. Konflikt Stuartów z parlamentem nałożył się na podziały religijne, prowadząc ostatecznie do wojny domowej, egzekucji Karola I, powstania republiki, dyktatury Cromwella, restauracji monarchii, a w końcu do Chwalebnej Rewolucji z lat 1688–1689.

Anglia rozwijała się w tym okresie inaczej niż wiele państw kontynentalnych. We Francji następowało stopniowe wzmacnianie absolutyzmu, podczas gdy w Rzeczypospolitej osłabienie władzy centralnej prowadziło w przeciwnym kierunku. W Anglii natomiast rozwój kapitalistycznych stosunków gospodarczych zbiegł się z istnieniem silnej tradycji parlamentarnej. Właśnie zderzenie dążeń absolutystycznych Stuartów z warstwami społecznymi zainteresowanymi zachowaniem wpływu parlamentu stało się jednym z zasadniczych źródeł rewolucji.

Proces przemian szczególnie wyraźnie widoczny był na wsi. Od XVI wieku rozwijało się ogradzanie gruntów. Właściciele ziemscy łączyli rozproszone działki i przekształcali część gruntów wspólnych w prywatne pastwiska lub gospodarstwa nastawione na produkcję rynkową. Początkowo ogromne znaczenie miała hodowla owiec związana z rozwojem sukiennictwa. Z czasem coraz częściej powstawały większe gospodarstwa rolne prowadzone według zasad nastawionych na osiąganie zysku.

Ogradzanie miało różne konsekwencje. Z jednej strony zwiększało wydajność części gospodarstw i sprzyjało rozwojowi kapitalistycznego rolnictwa. Z drugiej powodowało utratę możliwości korzystania z gruntów wspólnych przez biedniejszych mieszkańców wsi. Część drobnych chłopów traciła samodzielność ekonomiczną i stawała się pracownikami najemnymi. Powiększała się więc grupa ludzi dysponujących własną siłą roboczą, ale nieposiadających wystarczających środków produkcji.

W pierwszej połowie XVII wieku konflikty związane z ogradzaniem nadal wywoływały lokalne bunty. W latach trzydziestych dochodziło do wystąpień przeciwko właścicielom ziemskim i niszczenia ogrodzeń. Nie można jednak przedstawiać całego angielskiego chłopstwa jako jednolicie przeciwnego przemianom. Bogatsi gospodarze sami mogli korzystać na rozwoju produkcji rynkowej.

Szczególne znaczenie zdobywała gentry, czyli warstwa ziemiaństwa stojąca poniżej wielkiej arystokracji. Jej przedstawiciele posiadali majątki ziemskie, ale często aktywnie uczestniczyli w gospodarce rynkowej, inwestowali w produkcję i handel oraz sprawowali lokalne urzędy. Wielu członków Izby Gmin pochodziło właśnie z tej grupy.

Obok niej wzrastała siła mieszczaństwa, zwłaszcza kupców i przedsiębiorców związanych z handlem. Londyńskie City stawało się jednym z najważniejszych centrów gospodarczych Europy. Państwo potrzebujące pożyczek nie mogło ignorować opinii bogatych kupców, którzy dysponowali znacznym kapitałem.

Gospodarka angielska nie rozwijała się jednak równomiernie. Południowo-wschodnia i wschodnia część kraju były silniej związane z handlem i gospodarką towarową, natomiast część regionów północnych i zachodnich zachowywała bardziej tradycyjną strukturę społeczną. Różnice te częściowo znalazły później odzwierciedlenie w geograficznym układzie stron wojny domowej.

Równie ważny był konflikt religijny. Po zerwaniu Henryka VIII z Rzymem powstał Kościół anglikański, którego najwyższym zwierzchnikiem był monarcha. Dla części społeczeństwa reformy te były jednak niewystarczające. Purytanie domagali się dalszego oczyszczenia Kościoła z elementów, które uważali za pozostałości katolicyzmu.

Purytanizm wyrastał z kalwinizmu i szczególnie silnie rozwijał się wśród części gentry, kupców i mieszkańców miast. Kładł nacisk na osobistą religijność, dyscyplinę moralną, znajomość Biblii i aktywność człowieka w świecie. Nie można jednak uznać go po prostu za religijną ideologię kapitalizmu czy stwierdzić, że każdy purytanin był przeciwnikiem feudalizmu. Ruch był wewnętrznie zróżnicowany.

Jednym z głównych nurtów byli prezbiterianie. Chcieli zastąpić anglikańską hierarchię biskupią systemem zarządzania Kościołem przez prezbiterów i synody. W Anglii popierała ich znaczna część umiarkowanej opozycji parlamentarnej. Po rozpoczęciu rewolucji wielu prezbiterian dążyło do porozumienia z królem po uzyskaniu podstawowych reform.

Bardziej radykalny charakter mieli independenci. Uważali, że poszczególne gminy religijne powinny posiadać dużą samodzielność. Opowiadali się za szerszą tolerancją wobec różnych nurtów protestantyzmu i nie chcieli tworzenia jednego scentralizowanego Kościoła prezbiteriańskiego. Z independentami związał się Oliver Cromwell.

Konflikt polityczny między Stuartami a parlamentem rozpoczął się już za Jakuba I, który objął tron angielski w 1603 roku po śmierci Elżbiety I. Był wcześniej królem Szkocji i posiadał bardzo wysokie wyobrażenie o prawach monarchy. Bronił teorii boskiego pochodzenia władzy królewskiej i uważał, że parlament nie powinien ingerować w podstawowe prerogatywy korony.

Największym problemem były jednak finanse. Król potrzebował pieniędzy, a większość nowych podatków wymagała zgody parlamentu. Izba Gmin wykorzystywała więc sprawy podatkowe do wywierania nacisku na monarchę. Konflikty dotyczyły również polityki zagranicznej i religijnej.

Duże emocje wzbudzały plany małżeństwa następcy tronu, przyszłego Karola I, z hiszpańską infantką. Protestancka część społeczeństwa obawiała się zbliżenia z katolicką Hiszpanią. Ostatecznie projekt małżeństwa nie został zrealizowany, a Karol poślubił francuską księżniczkę Henriettę Marię, również katoliczkę.

Po śmierci Jakuba I w 1625 roku tron objął Karol I. Od początku jego rządów znaczną rolę odgrywał George Villiers, książę Buckingham. Nieudane wyprawy wojskowe przeciwko Hiszpanii i Francji wzmacniały niezadowolenie parlamentu. Szczególnie kontrowersyjna była pomoc udzielona katolickiej Francji w walce z hugenotami z La Rochelle.

Parlament coraz zdecydowaniej sprzeciwiał się sposobowi finansowania polityki królewskiej. Karol próbował pobierać przymusowe pożyczki i więzić osoby odmawiające ich zapłacenia. W 1628 roku parlament przedstawił królowi Petycję o Prawo. Domagano się w niej między innymi zakazu pobierania podatków bez zgody parlamentu oraz więzienia obywateli bez przedstawienia podstawy prawnej.

W tym samym roku Buckingham został zamordowany. Konflikt pomiędzy królem a parlamentem jednak się nie zakończył. W 1629 roku – nie w 1929 – Karol I rozwiązał parlament i rozpoczął okres osobistych rządów, trwający jedenaście lat.

Król próbował wówczas zdobywać dochody bez zwoływania parlamentu. Szczególnie kontrowersyjny był ship money, wcześniej pobierany od nadmorskich hrabstw na potrzeby floty, a następnie rozszerzony także na obszary położone w głębi kraju. Sprzeciw wobec tego podatku stał się symbolem walki z królewskim fiskalizmem.

Jednocześnie wzrastała rola arcybiskupa Canterbury Williama Lauda. Dążył on do wprowadzenia większej jednolitości liturgicznej i umocnienia hierarchicznego Kościoła anglikańskiego. Dla purytan jego polityka była niepokojąco zbliżona do katolicyzmu.

Najpoważniejszym błędem okazała się próba narzucenia zmian religijnych prezbiteriańskiej Szkocji. Wprowadzenie nowej księgi modlitewnej wywołało gwałtowny sprzeciw. Szkoci zawarli w 1638 roku National Covenant i rozpoczęli przygotowania do zbrojnego oporu.

Rozpoczęły się wojny biskupie. Karol nie posiadał jednak pieniędzy na utrzymywanie odpowiednio silnej armii. W kwietniu 1640 roku musiał zwołać parlament. Posłowie zamiast natychmiast zgodzić się na podatki zaczęli wysuwać żądania dotyczące wcześniejszej polityki monarchy. Po kilku tygodniach Karol rozwiązał zgromadzenie. Przeszło ono do historii jako Krótki Parlament.

Wojna ze Szkocją trwała nadal, a sytuacja króla pogarszała się. Szkoci wkroczyli do północnej Anglii, natomiast londyńskie środowiska finansowe nie chciały dostarczać monarchii wystarczających środków. W listopadzie 1640 roku Karol zwołał więc następny parlament, później nazwany Długim.

Tym razem opozycja postanowiła wykorzystać słabość króla do trwałego ograniczenia jego władzy. Jednym z jej najważniejszych przywódców był John Pym. Parlament wystąpił przeciwko królewskim doradcom. Thomas Wentworth, hrabia Strafford, został oskarżony o zdradę i stracony w 1641 roku. Laud został uwięziony, a kilka lat później również stracony.

Parlament doprowadził do zniesienia części instytucji wykorzystywanych przez monarchię, między innymi Sądu Izby Gwiaździstej. Ustalono także, że parlament powinien być zwoływany regularnie i nie może być rozwiązany bez własnej zgody.

Sytuację skomplikował wybuch powstania w Irlandii w 1641 roku. Pojawiła się konieczność wysłania armii, ale zarówno parlament, jak i król obawiali się przekazania przeciwnikowi kontroli nad siłami zbrojnymi. Kwestia dowództwa nad wojskiem stała się jednym z najważniejszych bezpośrednich powodów zerwania.

W listopadzie 1641 roku Izba Gmin przyjęła Wielką Remonstrację, czyli obszerną listę zarzutów wobec polityki Karola I. Dokument został uchwalony niewielką przewagą głosów. Pokazało to, że parlament nie był jednolity. Część posłów uważała, że opozycja posuwa się za daleko i zaczęła zbliżać się do króla.

Karol zdecydował się na krok, który ostatecznie przekreślił możliwość pokojowego rozwiązania. W styczniu 1642 roku wkroczył do Izby Gmin, zamierzając aresztować pięciu najważniejszych przedstawicieli opozycji. Zostali wcześniej ostrzeżeni i zdołali uciec. Sam fakt naruszenia nietykalności parlamentu wywołał ogromne oburzenie.

Londyn opowiedział się przeciw monarsze, który opuścił stolicę. Wkrótce obie strony zaczęły gromadzić wojska. Latem 1642 roku rozpoczęła się otwarta wojna domowa.

Po stronie króla stanęła znaczna część wielkiej arystokracji, duchowieństwo anglikańskie oraz obszary północnej i zachodniej Anglii. Zwolenników monarchy określano mianem kawalerów. Parlament posiadał silne poparcie w Londynie, na wschodzie i południowym wschodzie kraju oraz wśród części gentry, yeomanów, kupców i rzemieślników. Jego żołnierzy nazywano często „okrągłogłowymi” ze względu na krótko strzyżone włosy części purytan.

Pierwsza faza wojny nie przyniosła zdecydowanego zwycięstwa parlamentu. Król dysponował znakomitą kawalerią dowodzoną między innymi przez księcia Ruperta Reńskiego. Wojska parlamentarne początkowo cierpiały na brak jednolitej organizacji i słabą dyscyplinę.

Sytuację zmieniło przystąpienie Szkotów do wojny po stronie parlamentu. W 1643 roku zawarto Solemn League and Covenant. Szkocka pomoc miała znaczenie podczas kampanii następnego roku. W lipcu 1644 roku wojska królewskie poniosły ciężką klęskę pod Marston Moor.

W bitwie wyróżniła się kawaleria Olivera Cromwella, nazywana później Żelaznobokimi. Cromwell przywiązywał wielką wagę do dyscypliny i dobierał żołnierzy nie wyłącznie według pochodzenia społecznego, ale także zdolności oraz zaangażowania w sprawę parlamentu.

W 1645 roku przeprowadzono zasadniczą reorganizację sił parlamentarnych, tworząc Armię Nowego Wzoru. Nie składała się ona wyłącznie z „fanatycznych prezbiterian”. Przeciwnie, duże wpływy posiadali w niej independenci i przedstawiciele bardziej radykalnych środowisk protestanckich. Naczelnym dowódcą został Thomas Fairfax, a Cromwell odgrywał kluczową rolę jako dowódca kawalerii.

Nowa armia była zawodowa, regularnie opłacana i podporządkowana jednolitemu dowództwu. Awans w większym stopniu niż wcześniej zależał od umiejętności, a nie wyłącznie od pozycji społecznej.

14 czerwca 1645 roku pod Naseby doszło do decydującej bitwy pierwszej wojny domowej. Armia królewska została rozbita. Parlament zdobył również królewską korespondencję, która pokazywała próby pozyskiwania przez Karola zagranicznej pomocy. Pozycja monarchy gwałtownie się załamała.

W 1646 roku Karol I oddał się w ręce Szkotów. Ci po negocjacjach przekazali go parlamentowi angielskiemu. Zwycięstwo nad królem nie zakończyło jednak rewolucji, ponieważ natychmiast ujawniły się poważne konflikty w obozie zwycięzców.

Większość parlamentarna, związana z prezbiterianami, chciała ograniczonego porozumienia z monarchą, utworzenia prezbiteriańskiego Kościoła oraz rozwiązania kosztownej armii. Żołnierze Armii Nowego Wzoru obawiali się jednak, że nie otrzymają zaległego żołdu i zostaną pozbawieni wpływu na wynik rewolucji.

W wojsku rozwijały się coraz bardziej radykalne koncepcje polityczne. Szczególne znaczenie zdobyli lewellerzy, domagający się większej równości wobec prawa, częstszych wyborów parlamentarnych, szerszego prawa wyborczego i tolerancji religijnej. Ich program wykraczał znacznie dalej niż zamiary większości gentry.

Podczas debat w Putney w 1647 roku przedstawiciele armii dyskutowali nad przyszłym ustrojem państwa. Po raz pierwszy na tak dużą skalę publicznie rozważano kwestie źródła władzy, praw politycznych obywateli i zakresu prawa wyborczego.

Sam Cromwell nie należał do najbardziej radykalnego skrzydła. Obawiał się zarówno powrotu królewskiego absolutyzmu, jak i rewolucji społecznej mogącej zagrozić własności prywatnej. Przez pewien czas próbował negocjować z Karolem I.

Król prowadził jednak podwójną grę. Utrzymywał rozmowy z różnymi stronnictwami, licząc, że wzajemne konflikty pozwolą mu odzyskać władzę. W 1648 roku doszło do drugiej wojny domowej. Rojalistyczne powstania wybuchły w kilku częściach kraju, a po stronie Karola wystąpiła również część Szkotów.

Armia Cromwella ponownie zwyciężyła. W jej kierownictwie umocniło się przekonanie, że trwały pokój jest niemożliwy tak długo, jak Karol pozostaje przy życiu i może organizować kolejne próby odzyskania władzy.

Parlament nadal jednak był skłonny do negocjacji. W grudniu 1648 roku oddziały pułkownika Thomasa Pride’a usunęły z Izby Gmin kilkudziesięciu posłów prezbiteriańskich i nie dopuściły części pozostałych do obrad. Wydarzenie to określa się jako czystkę Pride’a. Pozostałe zgromadzenie przeszło do historii jako Parlament Kadłubowy.

Karol I został postawiony przed specjalnie utworzonym sądem pod zarzutem zdrady i prowadzenia wojny przeciw własnemu narodowi. Sam proces był wydarzeniem bezprecedensowym. Monarcha odrzucał prawo sądu do wydawania wyroku nad królem.

30 stycznia 1649 roku Karol I – a nie Jakub I – został ścięty przed pałacem Whitehall w Londynie. Egzekucja monarchy wywołała ogromne wrażenie w całej Europie. Po raz pierwszy król został formalnie osądzony przez swoich poddanych i stracony na podstawie wyroku sądowego.

Zniesiono monarchię oraz Izbę Lordów, a Anglię ogłoszono republiką, określaną jako Commonwealth. W rzeczywistości największą siłę polityczną posiadała armia.

Jednym z pierwszych problemów nowej władzy była Irlandia. Znaczna część tamtejszych katolików i rojalistów popierała sprawę Stuartów. W 1649 roku Cromwell rozpoczął kampanię irlandzką. Szczególnie krwawe były zdobycia Droghedy i Wexford. Represje, konfiskaty ziem i późniejsze przesiedlenia pozostawiły bardzo trwałą pamięć o Cromwellu w społeczeństwie irlandzkim.

Następnie zagrożenie pojawiło się w Szkocji, gdzie Karol II, syn straconego monarchy, został uznany za króla. Cromwell wkroczył do Szkocji i w 1650 roku pokonał przeciwników pod Dunbar. W 1651 roku zwyciężył także pod Worcester, zmuszając Karola II do ucieczki na kontynent.

Republika prowadziła również aktywną politykę gospodarczą. W 1651 roku uchwalono Akt Nawigacyjny. Zakładał on, że towary sprowadzane do Anglii powinny być przewożone na statkach angielskich albo statkach kraju, z którego pochodziły. Uderzało to przede wszystkim w holenderskich pośredników dominujących w europejskim handlu morskim.

Akt stał się jednym z powodów pierwszej wojny angielsko-holenderskiej w latach 1652–1654. Rywalizacja z Holandią pokazywała, że rewolucyjna Anglia nie zrezygnowała z ekspansji handlowej. Przeciwnie, jej polityka stawała się wyraźnie merkantylistyczna.

W samym kraju narastał konflikt Cromwella z Parlamentem Kadłubowym. Zarzucał posłom przeciąganie reform i obronę własnych interesów. W 1653 roku rozpędził parlament. Po krótkotrwałym eksperymencie z innym zgromadzeniem przyjęto konstytucję określaną jako Instrument of Government.

Cromwell został lordem protektorem Anglii, Szkocji i Irlandii. Formalnie państwo pozostawało republiką, ale rzeczywista władza protektora była bardzo szeroka. Opierała się przede wszystkim na armii. W pewnym okresie kraj podzielono nawet na okręgi zarządzane przez generałów majorów.

Protektorat nie był prostym powrotem do monarchii absolutnej. Cromwell zwoływał parlamenty, choć wielokrotnie wchodził z nimi w konflikt. Zachowywał też stosunkowo szeroką tolerancję wobec różnych nurtów protestanckich, choć nie obejmowała ona pełnej swobody religijnej w dzisiejszym znaczeniu.

W polityce zagranicznej Anglia uzyskała silniejszą pozycję. Cromwell prowadził działania przeciw Hiszpanii, zdobywając między innymi Jamajkę. Państwo coraz wyraźniej zwracało się ku ekspansji morskiej i kolonialnej.

Oliver Cromwell zmarł w 1658 roku. Urząd lorda protektora objął jego syn Richard, ale nie posiadał poparcia armii ani politycznego autorytetu ojca. System szybko zaczął się rozpadać. Kolejne środowiska uznały, że restauracja monarchii jest najlepszym sposobem zakończenia chaosu.

W 1660 roku – a nie bezpośrednio w 1658 – Karol II powrócił do Anglii i został królem. Restauracja nie oznaczała jednak prostego odtworzenia sytuacji sprzed 1640 roku. Doświadczenia wojny domowej i egzekucji Karola I sprawiły, że nowy monarcha musiał znacznie ostrożniej postępować z parlamentem.

Przywrócono monarchię, Izbę Lordów i Kościół anglikański. Rojaliści odzyskali część wpływów, ale nie cofnięto wszystkich zmian majątkowych dokonanych podczas rewolucji. Gentry i mieszczaństwo zachowały silną pozycję ekonomiczną i polityczną.

Karol II prowadził aktywną politykę handlową. Utrzymano i rozbudowano ustawodawstwo nawigacyjne, co prowadziło do kolejnych wojen z Holandią. Londyńscy kupcy i właściciele kolonialni coraz wyraźniej korzystali na ekspansji morskiej.

Problemem pozostawała religia. Karol II wykazywał większą tolerancję wobec katolików, niż odpowiadało to większości protestanckiej opinii politycznej. Podejrzenia wzmacniały jego kontakty z katolicką Francją Ludwika XIV.

Parlament odpowiedział uchwaleniem w 1673 roku Test Act. Osoby sprawujące najważniejsze urzędy publiczne musiały składać deklaracje zgodne z nauką Kościoła anglikańskiego i przyjmować komunię w jego obrządku. W praktyce wykluczało to katolików oraz część protestanckich dysydentów z urzędów.

Pod koniec panowania Karola II zasadniczym problemem stała się kwestia sukcesji. Następcą był jego brat Jakub, książę Yorku, otwarcie wyznający katolicyzm. Część parlamentarzystów próbowała wykluczyć go z dziedziczenia korony.

Właśnie podczas tego kryzysu wykształciły się nazwy dwóch późniejszych wielkich ugrupowań politycznych. Wigowie popierali możliwość wykluczenia katolickiego następcy i podkreślali prawa parlamentu. Torysi bronili dziedzicznego następstwa oraz tradycyjnego autorytetu monarchii i Kościoła anglikańskiego. Nie były to jeszcze nowoczesne partie w dzisiejszym znaczeniu, ale podział okazał się trwały.

Po śmierci Karola II w 1685 roku tron objął Jakub II. Początkowo część torysów była skłonna go popierać ze względu na zasadę legalnej sukcesji. Sytuacja szybko się jednak zmieniła. Król zaczął otwarcie łagodzić ograniczenia wobec katolików, obsadzał nimi urzędy i próbował omijać przepisy Test Act.

Szczególny sprzeciw wywołały jego próby wykorzystywania królewskiej prerogatywy do zawieszania obowiązywania ustaw. Konflikt nie dotyczył więc jedynie katolicyzmu monarchy, ale także pytania, czy król może samodzielnie uchylać prawa ustanowione przez parlament.

Przez pewien czas opozycja liczyła, że problem rozwiąże się po śmierci Jakuba. Jego następczynią miała być protestancka córka Maria, żona Wilhelma Orańskiego. W czerwcu 1688 roku druga żona Jakuba urodziła jednak syna, Jakuba Franciszka Edwarda. Powstała perspektywa utrwalenia katolickiej dynastii.

W tej sytuacji grupa wpływowych polityków zaprosiła Wilhelma Orańskiego do interwencji. Wilhelm był namiestnikiem Republiki Zjednoczonych Prowincji, protestantem i jednym z najważniejszych przeciwników Ludwika XIV. W listopadzie 1688 roku wylądował z wojskiem w Anglii.

Jakub II nie uzyskał wystarczającego poparcia. Część jego dowódców i polityków przeszła na stronę Wilhelma, a sam król uciekł do Francji. Wydarzenia te nazwano później Chwalebną Rewolucją, ponieważ w samej Anglii przejęcie władzy nastąpiło przy stosunkowo niewielkiej liczbie bezpośrednich walk. Znacznie bardziej krwawe konsekwencje zmiany dynastii wystąpiły natomiast w Irlandii i Szkocji.

W 1689 roku parlament uznał Wilhelma III i Marię II za współmonarchów. Przyjęli oni Deklarację Praw, przekształconą następnie w Bill of Rights. Dokument stał się jednym z fundamentów angielskiej monarchii parlamentarnej.

Król nie mógł samodzielnie zawieszać ustaw ani pobierać podatków bez zgody parlamentu. Nie mógł również utrzymywać stałej armii w czasie pokoju bez zgody przedstawicielstwa. Zagwarantowano swobodę wypowiedzi podczas obrad parlamentarnych oraz regularność jego funkcjonowania.

Chwalebna Rewolucja nie stworzyła demokracji w dzisiejszym znaczeniu. Prawo wyborcze pozostawało ograniczone majątkowo, a ogromna większość społeczeństwa nie uczestniczyła bezpośrednio w rządzeniu. Utrwalono jednak zasadę, że monarcha nie może sprawować władzy wbrew parlamentowi i obowiązującemu prawu.

Właśnie w tym znaczeniu wydarzenia XVII wieku doprowadziły do zasadniczej zmiany angielskiego ustroju. Próba stworzenia monarchii absolutnej zakończyła się niepowodzeniem. Król zachował bardzo szerokie kompetencje, ale musiał współdziałać z parlamentem, szczególnie w sprawach podatków i ustawodawstwa.

Rewolucja sprzyjała również umocnieniu warstw posiadających. Gentry, kupcy i przedsiębiorcy uzyskali system polityczny, który w znacznym stopniu chronił własność prywatną i umożliwiał im wpływanie na politykę przez parlament. Nie znaczy to jednak, że rewolucja była prostym dziełem jednolitej „burżuazji”. Uczestniczyły w niej różne środowiska, często posiadające sprzeczne interesy.

Najbardziej radykalne grupy, takie jak lewellerzy, nie zrealizowały swoich postulatów demokratycznych. Jeszcze bardziej radykalni diggerzy, którzy podczas rewolucji próbowali tworzyć wspólnoty oparte na wspólnym użytkowaniu ziemi, zostali szybko zmarginalizowani. Ostateczne zwycięstwo przypadło nie społecznej lewicy rewolucji, lecz właścicielom ziemskim i bogatszemu mieszczaństwu.

Wydarzenia angielskie miały także ogromne znaczenie gospodarcze. Akty Nawigacyjne, rozwój floty, kolonii i handlu sprzyjały tworzeniu warunków dla późniejszej przewagi Wielkiej Brytanii na morzach. Po 1688 roku rozwinął się również system finansowy umożliwiający państwu zaciąganie wielkich pożyczek pod kontrolą parlamentu. Utworzenie Banku Anglii w 1694 roku było jednym z elementów tego procesu.

Państwo mogło dzięki temu finansować długotrwałe wojny bez konieczności każdorazowego uciekania się do nadzwyczajnych metod fiskalnych stosowanych wcześniej przez Stuartów. Powstał system kredytu publicznego, który w XVIII wieku stał się jednym z najważniejszych źródeł brytyjskiej przewagi nad wieloma rywalami.

Rewolucja angielska łączyła więc kilka procesów. Była konfliktem konstytucyjnym między królem a parlamentem, wojną religijną pomiędzy różnymi nurtami protestantyzmu i obrońcami Kościoła anglikańskiego, walką społeczną oraz starciem o kierunek dalszego rozwoju gospodarczego kraju. Jej kolejnych etapów nie można sprowadzić do jednej konsekwentnej rewolucji trwającej od 1640 do 1688 roku. Restauracja monarchii w 1660 roku pokazuje, że rozwój sytuacji nie przebiegał w sposób prostoliniowy.

Ostateczny rezultat okazał się jednak trwały. Anglia nie poszła drogą absolutyzmu francuskiego. Po Chwalebnej Rewolucji monarcha zachowywał istotną władzę, lecz jej wykonywanie było coraz mocniej związane z parlamentem. Z czasem odpowiedzialność polityczna ministrów przesuwała się również z monarchy ku większości parlamentarnej.

Dlatego znaczenie rewolucji angielskiej wykraczało poza sam XVII wiek. Ukształtowała podstawy monarchii konstytucyjnej, umocniła pozycję parlamentu, stworzyła korzystne warunki dla rozwoju kapitalistycznej gospodarki i przyczyniła się do wzrostu morskiej oraz handlowej potęgi kraju. Anglia weszła w XVIII wiek jako państwo posiadające ustrój zasadniczo odmienny zarówno od absolutystycznej Francji, jak i od wielu monarchii kontynentalnych.

5/5 - (1 vote)

Reformacja

1517 /31 października – ogłoszenie przez Lutra 95 tez W Wittemberdze. Do jego zwolenników zaliczał się elektor saski Fryderyk a do przeciwników papież, legat kardynał Kajetan

Luter postulował:

  • zniesienie odpustów
  • zniesienie celibatu
  • równość pomiędzy kościołem a władzą świecka
  • ograniczenia do 3 sakramentów (chrzest, pokuta, komunia)

1520 – spalenie przez Lutra bulli go potępiającej

1521 – sejm Rzeszy w Wormacji. Który nie dopuszcza do wyklęcia Lutra

1521 – Karol I(V) wydaje edykt zwany wormackim ogłaszający Lutra heretykiem

1524-26 – wojny chłopskie; chłopi znajdowali się pod wpływem filozofii Tomasza Munzera

1529 – złożenie przez książąt Rzeszy protestu („protestanci”) przeciwko edyktowi wormackiemu na sejmie w Spiżu

1530 – wydanie na protestanckim sejmie w Augsburgu wyznania wiary autorstwa Melachtona. Projekt był zbyt ugodowy jak dla Lutra a za bardzo rewolucyjny jak dla Karola I(V), który w tej sytuacji potwierdza postanowienia edyktu wormackiego

1531 – protestanci zawiązują związek obronny w Szmalkalden

1532 – pokój religijny w Norymberdze wymuszony przez postępy Turków w Europie

1446 – wojna szmalkaldzka, w której chodziło jednak bardziej o politykę niż o religię. Cesarz sprzymierzony był z papieżem i luterańskim ks. Maurycym Saskim pokonuje protestantów a elektora Jana Fryderyka pozbawia godności. Wzrost potęgi cesarskiej wymusza zawarcie przymierza pomiędzy ks. Maurycym Saskim a królem francuskim Henrykiem II. Cesarz nie wytrzymuje ataku z 2 stron. Maurycy ginie w walkach a Francuzi zajmują biskupstwa Metz, Toul i Verdun.

1552 – rozejm w Pasawie

1555 – pokój augsburski „cuius regio eius religio”

Rozwój reformacji

Szwajcaria – podział kraju na kantony leśne i górskie oraz kantony miejskie. Te pierwsze dostarczały najemników a miasta rozwijały się dzięki handlowi.

1522 – ogłoszenie przez Zwinglego 67 tez nowego wyznania:

  • Pismo Święte jedynym źródłem wiary
  • kasacja mszy i wystroju kościołów
  • brak celibatu i wprowadzenie języka narodowego do liturgii

1529/31 – wojna religijna w Szwajcarii; śmierć Zwinglego; pokój gwarantujący wolność religijną; pojawia się Jan Kalwin, Francuz

1541 – ostateczne ukształtowanie filozofii gminy wyznaniowej w Genewie (predestynacja)

Francja:

We Francji hugenoci (kalwini) spotykali się z oporem. Mimo prześladowań na synodzie w 1558 nastąpiła ostateczna konsolidacja ruchu.

1562 – rzeź w Wassy; hugenoci zostali wymordowani przez Gwizjuszów; hugenoci pod wodzą admirała Coligny`ego i Ludwika Kondeusza stają do walki

W czasie wojny giną przywódcy katolików. Protestanci i katolicy zawierają rozejm i rozpoczynają walkę z Anglią, gdy opanowała ona Hawr.

1570 – pokój w Saint Germain; amnestia; przywódca protestantów 17 letni Henryk de Burbon poślubił córkę Katarzyny Medycejskiej, sprawującej praktycznie władzę w kraju zamiast swojego syna Karola IX. Dodatkowo protestanci otrzymywali La Rochelle i inne twierdze jako zabezpieczenie

1572 /23-24 sierpień – noc św. Bartłomieja; przybyli na ślub hugenoci zostali wymordowani przez Gwizjuszów

1574 – umiera Karol IX

Wybucha wojna pomiędzy:

  • Henrykiem III Walezjuszem, byłym królem Polski a obecnie władcą Francji
  • Henrykiem ks. De Guise, przywódcą katolików
  • Henrykiem de Burbon, królem Nawarry

Ostatecznie wygrywa ten ostatni, przechodzi na katolicyzm i koronuje się jako Henryk IV na króla Francji

1598 – wydanie edyktu nantejskiego

Anglia

1534 – akt supremacji wydany przez Henryka VIII

Kontrreformacja:

1540 – założenie zakonu jezuitów

1542 – powołanie trybunału inkwizycji

1545-63 – sobór w Trydencie

1559 – index ksiąg zakazanych

Reformacja była jednym z najważniejszych procesów religijnych, politycznych i społecznych XVI wieku. Doprowadziła do trwałego rozpadu jedności zachodniego chrześcijaństwa, powstania nowych wyznań oraz głębokiej zmiany stosunków między Kościołem a państwem. Jej przyczyn nie można jednak sprowadzać wyłącznie do wystąpienia Marcina Lutra. Krytyka Kościoła rozwijała się już od późnego średniowiecza, a wystąpienia Johna Wycliffe’a w Anglii czy Jana Husa w Czechach pokazywały, że część społeczeństwa oczekiwała reformy życia religijnego.

W początkach XVI wieku szczególnie ostro krytykowano bogactwo duchowieństwa, kumulowanie beneficjów, nieobecność biskupów w diecezjach, niski poziom wykształcenia części księży, symonię oraz różne formy fiskalizmu kościelnego. Jednocześnie renesans i humanizm zwiększały zainteresowanie bezpośrednim studiowaniem Pisma Świętego oraz dzieł pierwszych chrześcijan. Wynalezienie druku pozwalało natomiast rozpowszechniać nowe poglądy na niespotykaną wcześniej skalę.

Bezpośrednim impulsem do wystąpienia Lutra stała się sprawa odpustów. Papież Leon X potrzebował dużych środków między innymi na budowę bazyliki św. Piotra w Rzymie. Na terenie Niemiec prowadzono intensywną akcję odpustową, z którą szczególnie kojarzony był dominikanin Johann Tetzel. Sposób przedstawiania odpustu wywoływał sprzeciw części teologów.

31 października 1517 roku Marcin Luter, augustianin i profesor teologii na uniwersytecie w Wittenberdze, ogłosił 95 tez dotyczących odpustów. Tradycja głosi, że przybił je do drzwi kościoła zamkowego w Wittenberdze. Początkowo nie zamierzał tworzyć nowego Kościoła. Chciał przede wszystkim rozpocząć teologiczną dyskusję nad odpustami, pokutą i możliwością odpuszczania kar za grzechy.

Spór szybko jednak wyszedł poza pierwotną kwestię. Luter coraz mocniej kwestionował autorytet papieski i część dotychczasowej nauki Kościoła. Szczególne znaczenie miała zasada usprawiedliwienia przez wiarę. Według Lutra człowiek nie może zasłużyć na zbawienie własnymi uczynkami. Zbawienie jest darem łaski Bożej przyjmowanym przez wiarę.

Drugim fundamentem jego nauki stało się przekonanie o nadrzędnym znaczeniu Pisma Świętego. Biblia miała być podstawowym i najwyższym źródłem prawdy religijnej. Luter odrzucał więc możliwość przyznawania papieżowi czy tradycji kościelnej autorytetu niezależnego od Pisma.

Ważne było również pojęcie powszechnego kapłaństwa wiernych. Luter nie uważał duchowieństwa za odrębny stan posiadający wyższą wartość religijną niż świeccy. Funkcja duchownego pozostawała potrzebna, ale wszyscy ochrzczeni byli równi wobec Boga. Pogląd ten podważał część tradycyjnych uzasadnień szczególnej pozycji duchowieństwa.

Luter odrzucił także obowiązkowy celibat księży i sam później poślubił byłą zakonnicę Katarzynę von Bora. Zmienił również naukę o sakramentach. Spośród siedmiu sakramentów Kościoła katolickiego bezspornie uznawał przede wszystkim chrzest i Eucharystię, ponieważ według niego posiadały wyraźne ustanowienie biblijne. We wcześniejszym okresie jego poglądy na pokutę były bardziej złożone, dlatego czasami mówił o trzech sakramentach, ale dojrzały luteranizm przyjmował zasadniczo dwa.

Konflikt z Rzymem narastał bardzo szybko. W 1518 roku Luter został przesłuchany przez kardynała Tomasza Kajetana, ale nie odwołał poglądów. W 1519 roku podczas dysputy lipskiej z Johannem Eckiem zakwestionował nieomylność papieża oraz soborów i przyznał, że część potępionych poglądów Jana Husa była słuszna.

W 1520 roku papież Leon X wydał bullę *Exsurge Domine*, grożącą Lutrowi ekskomuniką, jeśli nie odwoła swoich tez. Luter publicznie spalił bullę wraz z księgami prawa kanonicznego. Było to już otwarte zerwanie z papieskim autorytetem. W styczniu 1521 roku został formalnie ekskomunikowany.

Sprawa miała jednak również wymiar polityczny. Luter był poddanym Rzeszy, dlatego cesarz Karol V zdecydował się wysłuchać go podczas sejmu w Wormacji w 1521 roku. Reformator otrzymał gwarancję bezpieczeństwa i stanął przed cesarzem oraz książętami. Odmówił odwołania poglądów, jeśli ich błędność nie zostanie wykazana na podstawie Pisma Świętego lub przekonującego rozumowania.

Po zakończeniu sejmu Karol V wydał edykt wormacki. Uznawał Lutra za heretyka i banitę, zakazywał rozpowszechniania jego pism oraz nakazywał ich niszczenie. Luter nie został jednak aresztowany. Elektor saski Fryderyk Mądry, który chronił reformatora, zorganizował jego pozorne porwanie i umieścił go na zamku Wartburg.

Podczas pobytu na Wartburgu Luter rozpoczął tłumaczenie Nowego Testamentu na język niemiecki. Później powstał przekład całej Biblii. Dzieło odegrało ogromną rolę nie tylko religijną, lecz również językową. Przyczyniło się do rozpowszechnienia bardziej jednolitej formy literackiego języka niemieckiego.

Poglądy Lutra szybko rozchodziły się po Rzeszy. Drukarnie produkowały tysiące broszur, kazań i polemik. Reformacja znalazła zwolenników wśród części książąt, rycerstwa, mieszczaństwa oraz chłopów, lecz każda z tych grup dostrzegała w niej inne możliwości. Książęta mogli przejmować majątki kościelne i zwiększać kontrolę nad Kościołem na własnym terytorium, mieszczanie oczekiwali reform życia religijnego, natomiast część chłopstwa interpretowała hasła chrześcijańskiej wolności również w kategoriach społecznych.

Najbardziej dramatycznym następstwem napięć społecznych była wojna chłopska z lat 1524–1525. Powstania objęły przede wszystkim południowe i środkowe Niemcy. Chłopi domagali się ograniczenia pańszczyzny, zmniejszenia świadczeń feudalnych, możliwości korzystania z lasów i pastwisk oraz prawa wyboru duchownych.

Program części powstańców został przedstawiony w Dwunastu Artykułach. Nie był to jeszcze program całkowitego zniesienia istniejącego porządku społecznego. Chłopi często powoływali się na Ewangelię i twierdzili, że ich postulaty wynikają z zasad chrześcijańskich.

Znacznie bardziej radykalne stanowisko reprezentował Thomas Müntzer. W przeciwieństwie do Lutra uważał, że reforma religijna powinna prowadzić także do głębokiego przekształcenia stosunków społecznych. Związał się z najbardziej radykalnymi grupami powstańczymi.

Luter początkowo krytykował zarówno nadużycia panów, jak i przemoc chłopską. Kiedy jednak powstanie się rozszerzyło, zdecydowanie wystąpił przeciw buntownikom. Uznał, że naruszają ustanowiony porządek i wezwał władców do stłumienia rebelii. Powstanie zakończyło się klęską chłopów, a Müntzer został schwytany i stracony po bitwie pod Frankenhausen w 1525 roku.

Klęska wojny chłopskiej wzmocniła związek reformacji luterańskiej z książętami. Odtąd tworzenie nowych struktur kościelnych następowało przede wszystkim na poziomie poszczególnych terytoriów. Władca przejmował znaczną część kompetencji wcześniej należących do biskupów i papiestwa.

Na sejmie w Spirze w 1526 roku w praktyce pozwolono książętom postępować w sprawach religijnych zgodnie z własnym przekonaniem do czasu ostatecznego rozstrzygnięcia problemu. Trzy lata później, podczas kolejnego sejmu w Spirze, większość katolicka próbowała zahamować dalsze postępy reformacji. Kilku książąt i przedstawiciele części miast złożyli protest przeciwko tej decyzji. Od tego protestu zaczęto określać zwolenników reformacji mianem protestantów.

W 1530 roku Karol V zwołał sejm w Augsburgu. Luter jako banita nie mógł w nim bezpiecznie uczestniczyć. Główną rolę po stronie reformacyjnej odegrał Filip Melanchton, który opracował *Confessio Augustana*, czyli Wyznanie augsburskie. Dokument przedstawiał zasady wiary luterańskiej w stosunkowo umiarkowany sposób i miał umożliwić osiągnięcie kompromisu.

Porozumienia jednak nie zawarto. Cesarz żądał powrotu do jedności Kościoła, natomiast książęta luterańscy nie chcieli zrezygnować ze zmian już przeprowadzonych na swoich ziemiach. W 1531 roku utworzyli Związek Szmalkaldzki, będący sojuszem politycznym i wojskowym mającym bronić protestanckich terytoriów.

Karol V przez wiele lat nie był w stanie rozprawić się ze związkiem. Musiał prowadzić wojny z Francją, zmagał się z Turkami osmańskimi oraz problemami w swoich rozległych posiadłościach. Zagrożenie tureckie było szczególnie poważne po bitwie pod Mohaczem w 1526 roku i oblężeniu Wiednia przez wojska Sulejmana Wspaniałego w 1529 roku.

W tych warunkach w 1532 roku zawarto tzw. pokój religijny w Norymberdze. Do czasu soboru lub innego rozwiązania sporu cesarz zgodził się ograniczyć działania przeciw protestantom. Reformacja uzyskała dzięki temu kolejne lata potrzebne do utrwalenia się w wielu częściach Niemiec.

Dopiero w latach 1546–1547 doszło do wojny szmalkaldzkiej. Karol V wykorzystał sprzeczności między książętami niemieckimi. Po jego stronie wystąpił między innymi protestancki książę Maurycy Saski, który rywalizował z elektorem Janem Fryderykiem z ernestyńskiej linii Wettinów.

W 1547 roku wojska cesarskie odniosły wielkie zwycięstwo pod Mühlbergiem. Jan Fryderyk dostał się do niewoli i utracił godność elektorską, którą cesarz przekazał Maurycemu. Wydawało się, że Karol V osiągnął szczyt swojej potęgi i może narzucić Rzeszy rozwiązanie problemu religijnego.

Przewaga cesarska wywołała jednak niepokój także wśród jego dotychczasowych sprzymierzeńców. Maurycy Saski zmienił stronę i zawarł porozumienie z protestanckimi książętami oraz królem Francji Henrykiem II. Francja, mimo że pozostawała monarchią katolicką i prześladowała własnych protestantów, chętnie wspierała niemieckich luteran, jeśli prowadziło to do osłabienia Habsburgów.

Henryk II uzyskał możliwość zajęcia biskupstw Metz, Toul i Verdun. W 1552 roku Maurycy niespodziewanie wystąpił przeciwko Karolowi V. Cesarz został zmuszony do wycofania się i podjęcia negocjacji. W Pasawie zawarto porozumienie, które przygotowało grunt pod ostateczny kompromis religijny.

Maurycy Saski zginął w 1553 roku podczas walk z margrabią Albrechtem Alcibiadesem. Konflikt religijny w Rzeszy był jednak już praktycznie niemożliwy do rozwiązania drogą całkowitego zwycięstwa jednej ze stron.

W 1555 roku zawarto pokój augsburski. Uznawał on legalność luteranizmu obok katolicyzmu. Najbardziej znaną zasadę porozumienia określa się słowami *cuius regio, eius religio* – „czyj kraj, tego religia”. Władca danego terytorium mógł wybrać katolicyzm albo luteranizm jako religię swojego kraju.

Nie oznaczało to współczesnej wolności religijnej jednostki. Poddani, którzy nie chcieli przyjąć religii władcy, mogli w określonych warunkach opuścić jego ziemie. Porozumienie nie obejmowało również kalwinizmu ani innych nurtów protestantyzmu. Mimo tych ograniczeń kończyło pierwszą fazę wielkich walk religijnych w Rzeszy i potwierdzało trwały rozpad jej jedności wyznaniowej.

Reformacja nie ograniczyła się jednak do Niemiec. Niemal równocześnie własny ruch reformacyjny rozwinął się w Szwajcarii. Jednym z jego głównych twórców był Ulrich Zwingli, duchowny działający w Zurychu.

Zwingli dochodził do poglądów reformacyjnych częściowo niezależnie od Lutra. W 1523 roku przedstawił 67 artykułów, które stały się podstawą reformy Kościoła w Zurychu. Podobnie jak Luter uznawał nadrzędność Pisma Świętego, ale w wielu kwestiach był bardziej radykalny.

Usunięto obrazy i część wyposażenia z kościołów, zniesiono mszę w dotychczasowej formie, zlikwidowano celibat i klasztory, a nabożeństwa odprawiano w języku zrozumiałym dla wiernych. Zwingli odmiennie od Lutra rozumiał także Eucharystię. Traktował chleb i wino przede wszystkim jako znaki upamiętniające Chrystusa, podczas gdy Luter podkreślał rzeczywistą obecność Chrystusa w sakramencie.

Różnice te uniemożliwiły pełne zjednoczenie niemieckiej i szwajcarskiej reformacji. Podczas spotkania Lutra i Zwinglego w Marburgu w 1529 roku osiągnięto zgodność w wielu kwestiach, ale nie w sprawie Eucharystii.

Szwajcaria podzieliła się religijnie. Część kantonów miejskich przyjęła reformację, natomiast wiele kantonów leśnych pozostało przy katolicyzmie. Prowadziło to do konfliktów zbrojnych. W 1531 roku doszło do drugiej wojny kappelskiej, podczas której wojska Zurychu poniosły klęskę, a Zwingli zginął.

Pokój zawarty po jego śmierci utrwalił wyznaniowy podział Konfederacji. Poszczególne kantony zachowywały dużą swobodę w sprawach religijnych. Reformacja szwajcarska nie zniknęła jednak wraz ze Zwinglim. Jej najważniejszym kontynuatorem stał się Jan Kalwin.

Kalwin był Francuzem. Zmuszony do opuszczenia ojczyzny z powodu poglądów religijnych, ostatecznie związał się z Genewą. W 1536 roku opublikował pierwszą wersję *Institutio Christianae Religionis*, czyli *Nauki religii chrześcijańskiej*. Dzieło było systematycznym wykładem reformowanej teologii.

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów kalwinizmu była nauka o predestynacji. Kalwin podkreślał całkowitą zależność człowieka od Boga i uważał, że przeznaczenie do zbawienia wynika z Bożej decyzji, a nie z ludzkich zasług. Nie oznaczało to jednak zachęty do biernego życia. Przeciwnie, od człowieka oczekiwano dyscypliny, pracy i moralności.

Od 1541 roku Kalwin odgrywał dominującą rolę w organizowaniu życia religijnego Genewy. Utworzono system oparty na pastorach, nauczycielach, starszych i diakonach. Konsystorz kontrolował moralność mieszkańców. Karano cudzołóstwo, pijaństwo, hazard i inne zachowania uznawane za sprzeczne z zasadami chrześcijańskimi.

Genewa stała się jednym z najważniejszych centrów protestantyzmu europejskiego. Kształcili się tam duchowni wysyłani następnie do Francji, Niderlandów, Szkocji i innych krajów. Kalwinizm stał się w rezultacie bardziej międzynarodowym nurtem reformacji niż początkowo luteranizm.

We Francji jego zwolenników zaczęto określać mianem hugenotów. Kalwinizm rozwijał się szczególnie wśród mieszczaństwa oraz części szlachty. W 1559 roku odbył się w Paryżu pierwszy ogólnofrancuski synod Kościołów reformowanych, który przyjął wspólne wyznanie wiary i zasady organizacyjne.

Szybki rozwój protestantyzmu doprowadził do narastającego konfliktu. Po śmierci Henryka II w 1559 roku monarchia francuska osłabła, ponieważ kolejni królowie byli młodzi lub niezdolni do samodzielnego kierowania krajem. Ogromne wpływy uzyskała Katarzyna Medycejska, matka Franciszka II, Karola IX i Henryka III.

Wokół konfliktu religijnego powstały rywalizujące stronnictwa arystokratyczne. Głównymi obrońcami katolicyzmu byli Gwizjusze, natomiast po stronie hugenotów szczególne znaczenie zdobyli Bourbonowie oraz admirał Gaspard de Coligny.

W marcu 1562 roku ludzie księcia Franciszka de Guise zaatakowali grupę protestantów odprawiających nabożeństwo w Wassy. Zginęło kilkadziesiąt osób. Masakra stała się bezpośrednim impulsem do rozpoczęcia francuskich wojen religijnych.

Konflikt trwał z przerwami przez ponad trzydzieści lat. Nie był prostą wojną katolików z protestantami. Rywalizacja religijna łączyła się z walką wielkich rodów o wpływ na monarchię. Sojusze mogły się zmieniać, a obie strony korzystały z pomocy zagranicznej.

Pierwsza faza walk zakończyła się chwilowym kompromisem, a Francuzi wspólnie usunęli Anglików z Hawru. Kolejne wojny jednak wybuchały ponownie. W 1570 roku zawarto pokój w Saint-Germain-en-Laye. Hugenoci otrzymali ograniczoną swobodę wyznania oraz prawo utrzymywania kilku twierdz gwarancyjnych, w tym La Rochelle.

Próbą pogodzenia dwóch obozów miało być małżeństwo Henryka Burbona, króla Nawarry i jednego z najważniejszych przywódców protestanckich, z Małgorzatą de Valois, siostrą Karola IX. Ślub odbył się w sierpniu 1572 roku w Paryżu i przyciągnął do stolicy wielu przedstawicieli protestanckiej szlachty.

Kilka dni później podjęto nieudaną próbę zamachu na admirała Coligny’ego. Napięcie gwałtownie wzrosło. W nocy z 23 na 24 sierpnia 1572 roku rozpoczęła się masakra hugenotów, znana jako noc św. Bartłomieja. Zabójstwa, początkowo skierowane przeciw protestanckim przywódcom znajdującym się w Paryżu, szybko wymknęły się spod kontroli i rozszerzyły na zwykłych mieszkańców oraz inne miasta.

Odpowiedzialności nie można przypisać wyłącznie Gwizjuszom. Decyzję o rozprawie z częścią przywódców hugenockich podjęto w otoczeniu królewskim, a Karol IX zaakceptował działania wymierzone w protestancką elitę. Skala późniejszej masakry znacznie przekroczyła pierwotne zamierzenia polityczne.

Henryk Nawarski przeżył, przyjmując czasowo katolicyzm. Później uciekł z dworu i ponownie stanął na czele hugenotów. Wojny religijne trwały nadal.

Po śmierci Karola IX w 1574 roku królem Francji został jego brat Henryk III Walezy, który kilka miesięcy wcześniej opuścił tron polski. W następnych latach sytuacja stała się jeszcze bardziej skomplikowana. Po śmierci królewskiego brata najbliższym dziedzicem tronu został protestant Henryk Nawarski.

Katolicy skupieni wokół Henryka de Guise utworzyli Ligę Katolicką, której celem było niedopuszczenie protestanta do korony. Rozpoczęła się tzw. wojna trzech Henryków: Henryka III, Henryka de Guise i Henryka Nawarskiego.

Henryk III obawiał się rosnącej potęgi Gwizjusza i w 1588 roku polecił go zamordować. Kilka miesięcy później sam został zabity przez fanatycznego dominikanina Jacques’a Clémenta. W 1589 roku Henryk Nawarski stał się więc prawnym następcą tronu jako Henryk IV.

Dla znacznej części katolickiej Francji jego protestantyzm pozostawał jednak nie do zaakceptowania. Henryk musiał przez kilka lat walczyć o opanowanie kraju. Ostatecznie w 1593 roku przeszedł na katolicyzm, a w następnym roku został koronowany. Tradycja przypisała mu później powiedzenie, że „Paryż wart jest mszy”.

W 1598 roku Henryk IV wydał edykt nantejski. Katolicyzm pozostawał religią dominującą, ale hugenoci otrzymali ograniczoną swobodę kultu, określone prawa obywatelskie oraz zabezpieczenia polityczne i wojskowe. Edykt nie wprowadzał pełnej tolerancji religijnej w nowoczesnym znaczeniu, ale zakończył najważniejszą fazę francuskich wojen wyznaniowych.

Inny charakter miała reformacja w Anglii. Nie rozpoczęła się przede wszystkim od ruchu teologicznego, lecz od konfliktu dynastycznego Henryka VIII z papiestwem. Król chciał doprowadzić do unieważnienia małżeństwa z Katarzyną Aragońską, ponieważ nie doczekał się z nią męskiego potomka.

Papież Klemens VII nie zgodził się na spełnienie żądania monarchy. Henryk rozpoczął więc stopniowe podporządkowywanie Kościoła angielskiego koronie. W 1534 roku parlament uchwalił Akt Supremacji, który uznawał króla za najwyższą głowę Kościoła w Anglii.

Początkowo nie oznaczało to pełnego przyjęcia protestantyzmu. Henryk VIII pozostawał pod względem wielu poglądów religijnych tradycjonalistą i wcześniej występował nawet przeciw Lutrowi. Zerwanie z Rzymem miało przede wszystkim charakter polityczny i jurysdykcyjny.

Bardzo ważnym następstwem była natomiast kasata klasztorów. Ich ogromne majątki zostały przejęte przez koronę, a następnie w dużej części sprzedane lub przekazane szlachcie i nowym właścicielom ziemskim. Powstała w ten sposób grupa społeczna bezpośrednio zainteresowana trwałością zerwania z Rzymem.

Dopiero za Edwarda VI Kościół angielski przesunął się wyraźniej w stronę protestantyzmu. Po krótkiej próbie restauracji katolicyzmu podjętej przez Marię Tudor ostateczne utrwalenie anglikanizmu nastąpiło za Elżbiety I.

Rozłam religijny zmusił również Kościół katolicki do przeprowadzenia własnej reformy. Proces ten określa się jako reformę katolicką lub kontrreformację. Nie był wyłącznie reakcją na protestantyzm, ponieważ część nurtów odnowy pojawiła się wcześniej, ale rozwój reformacji znacznie przyspieszył działania.

Szczególnie ważną rolę odegrało Towarzystwo Jezusowe założone przez Ignacego Loyolę i zatwierdzone przez papieża w 1540 roku. Jezuici stworzyli bardzo sprawną organizację opartą na dyscyplinie i wysokim poziomie wykształcenia członków.

Duże znaczenie przywiązywali do szkolnictwa. Zakładane przez nich kolegia szybko osiągały wysoki poziom i przyciągały młodzież także z elit społecznych. Jezuici prowadzili działalność misyjną w Europie i poza nią, docierając między innymi do Indii, Japonii, Chin i Ameryki.

W 1542 roku papież Paweł III utworzył rzymską inkwizycję, której zadaniem była walka z herezją i kontrolowanie prawowierności doktrynalnej. W 1559 roku ogłoszono pierwszy rzymski Indeks ksiąg zakazanych, obejmujący dzieła uznawane przez władze kościelne za niebezpieczne dla wiary.

Najważniejsze znaczenie miały jednak obrady soboru trydenckiego prowadzone z przerwami w latach 1545–1563. Sobór jednoznacznie odrzucił podstawowe tezy protestantyzmu i potwierdził katolicką naukę o Piśmie Świętym i Tradycji, siedmiu sakramentach, mszy oraz znaczeniu dobrych uczynków współdziałających z łaską.

Jednocześnie dokonano głębokiej reformy dyscypliny kościelnej. Biskupi zostali zobowiązani do przebywania w swoich diecezjach, ograniczano kumulowanie beneficjów, a dla odpowiedniego przygotowania duchownych nakazano tworzenie seminariów. Podniesienie poziomu wykształcenia księży miało ogromne znaczenie dla dalszej działalności duszpasterskiej.

Sobór trydencki nie przywrócił jedności zachodniego chrześcijaństwa. Utrwalił raczej różnice między katolikami a protestantami, ale jednocześnie stworzył podstawy głębokiej odnowy Kościoła katolickiego. W drugiej połowie XVI i w XVII wieku katolicyzm odzyskał część terenów wcześniej silnie objętych reformacją.

Reformacja zmieniła więc Europę daleko bardziej niż początkowo mógł przewidywać sam Luter. Z jednego sporu o odpusty powstało kilka odrębnych nurtów wyznaniowych. Luteranizm dominował w części Niemiec i Skandynawii, kalwinizm rozprzestrzenił się w Szwajcarii, Francji, Niderlandach i Szkocji, natomiast w Anglii powstał osobny Kościół podporządkowany monarchii.

Zmieniła się również pozycja władców. W wielu państwach protestanckich to monarcha lub książę przejmował kontrolę nad organizacją Kościoła. Sekularyzacja majątków kościelnych wzmacniała władze świeckie i miejscową szlachtę. Jednocześnie religia zaczęła jeszcze silniej splatać się z polityką międzynarodową.

Podział wyznaniowy nie oznaczał bowiem prostego podziału Europy na dwa wrogie obozy. Katolicka Francja mogła wspierać protestanckich książąt niemieckich przeciw katolickiemu cesarzowi Karolowi V, ponieważ ważniejsza była dla niej walka z potęgą Habsburgów. Konflikty religijne nakładały się na rywalizację dynastyczną i polityczną.

Reformacja przyczyniła się też do rozwoju edukacji i piśmiennictwa. Protestanci podkreślali konieczność samodzielnego poznawania Biblii, co sprzyjało nauczaniu czytania i rozwojowi szkół. Przekłady Pisma Świętego na języki narodowe wpływały na rozwój niemieckiego, angielskiego, francuskiego i innych języków literackich. Kościół katolicki odpowiedział rozbudową własnego systemu szkolnego.

Ogromną rolę odegrał druk. Bez niego poglądy Lutra nie mogłyby rozpowszechnić się z taką szybkością. Broszury, polemiki, kazania, katechizmy i przekłady Biblii docierały do tysięcy odbiorców. Konflikt religijny XVI wieku był pierwszym wielkim europejskim sporem ideowym prowadzonym na tak szeroką skalę przy pomocy słowa drukowanego.

Jednocześnie rozpad jedności religijnej przyniósł długotrwałe wojny. Konflikty w Rzeszy zakończone pokojem augsburskim były jedynie pierwszym etapem. Francuskie wojny religijne trwały przez kilka dziesięcioleci, w Niderlandach spór religijny połączył się z walką przeciw Hiszpanii, a w XVII wieku napięcia wyznaniowe stały się jednym z czynników wojny trzydziestoletniej.

Rok 1517 nie był więc jedynie początkiem sporu teologicznego. Zapoczątkowany wówczas proces doprowadził do trwałej zmiany politycznej i kulturowej mapy Europy. Średniowieczna jedność Kościoła zachodniego została ostatecznie zerwana, a próby jej odbudowy za pomocą autorytetu cesarskiego czy działań militarnych zakończyły się niepowodzeniem. Od połowy XVI wieku różnorodność wyznaniowa stała się trwałym elementem europejskiej rzeczywistości.

5/5 - (1 vote)