Monarchia absolutyzmu oświeconego w Europie wschodniej

Ludność monarchii oświeconej cieszyła się wolnością osobistą mimo, że zrzekała się na osobę króla wszystkich praw politycznych i pierwotnych wolności. Władca oświecony musiał popierać naukę i sztukę, prowokować rozwój kultury, nauki i gospodarki.

Doktryny oświeconego absolutyzmu:

  • umowa społeczna
  • wolność indywidualna czy też wolność cywilna obywatela
  • prawo natury

Absolutyzm oświecony rozwinął się po 1763 roku, gdy na kontynencie skończyły się większe konflikty zbrojne, a władcy mogli zająć się odbudową gospodarki.

Fryderyk II

W przeciwieństwie do innych władców oświeconych nie rozbił struktury stanowej Prus, nie zrobił nic dla chłopów i opierał się w rządzeniu na szlachcie.

  • powołanie ministerstwa sprawiedliwości i zniesienie tortur
  • wpływ Woltera, wprowadzanie tolerancji religijnej, utopijna wizja „pierwszego sługi państwa”
  • merkantylizm w ekonomii, rozwój manufaktur i akcja kolonizacyjna
  • budowa kanałów śródlądowych, rozwój rolnictwa, budowa magazynów wojennych
  • ograniczenie poddaństwa chłopów w dobrach państwowych (chłopi byli głównym składnikiem armii)
  • 1773 – kasata zakonu jezuitów
  • reforma szkolnictwa powszechnego – powołanie szkół realnych, niższych szkół zawodowych  kształcących kadry dla rozwijającej się sieci manufaktur oraz szkól rolniczych
  • ogłoszenie w 1763 roku przymusu szkolnego  – w charakterze nauczycieli często [brak1] zatrudniano zwolnionych po wojnie siedmioletniej wojskowych i inwalidów

Rozwój szkolnictwa w dużej  mierze był przyczyną mocarstwowej pozycji Prus w XIX wieku.

Józef II

1765 – Józef II został współregentem przy boku Marii Teresy po śmierci Franciszka I

1780 – umiera Maria Teresa

  • utworzenie wielkiej centrali administracji, której podlegały wszystkie urzędy w państwie
  • nowy podział administracyjny kraju (gubernie, okręgi, powiaty) nie liczący się z historycznymi podziałami
  • likwidacja samorządów krajowych
  • likwidacja sejmu węgierskiego i uznanie niemieckiego jako języka urzędowego na Węgrzech

1781 – zniesienie poddaństwa osobistego chłopów. Wcześniej w roku 1767 został wydany patent urbarialny ograniczający pańszczyznę na Węgrzech ale spotkał się on z dużym oporem. Postanowienia:

  • wolność przenoszenia się z miejsca na miejsce
  • zakaz rugowania chłopów i dziedziczne prawo do zajmowania gruntów
  • ustalenie powinności dworskich i  możliwość procesowania się z panami

Józef II prowadził politykę merkantylistyczną, pragnąc zahamować import szczególnie produktów luksusowych. To powodowało rozwój krajowych manufaktur.

Reforma sądownictwa praktycznie znosiła karę śmierci i prowadziła do rozdziału władzy sądowniczej od administracji. Stworzono Najwyższą Izbę Sprawiedliwości.

Zbudowano sieć szkół jednoklasowych (trywialnych) w miasteczkach, w każdym mieście powiatowym była szkoła 3 klasowa, a w stolicy okręgu 4 klasowa, gdzie kształcono także nauczycieli. Językiem nauczania był niemiecki. Zachowano tylko 4 uniwersytety kształcące określoną liczbę studentów na potrzeby administracji i sądownictwa.

1781 – wydanie aktu tolerancji dla protestantów, prawosławnych i cofnięcie aktów prawnych ograniczających prawa Żydów.

1782 – kasacja wszystkich zgromadzeń zakonnych nie zajmujących się szkolnictwem, opieką nad chorymi i szkolnictwem. W wyniku tego zlikwidowano ponad 700 domów zakonnych

  • utworzenie sieci parafii spełniających raczej rolę administracyjną niż religijną. Księża mieli spełniać rolę urzędników i tłumaczyć wiernym znaczenie edyktów cesarskich.
  • utworzono seminaria generalne przejmujące kształcenie księży. Kościół stał się częścią machiny biurokratycznej państwa.

W wyniku reform dochód skarbu wzrósł z 60 do 80 milionów guldenów a stan armii zbliżył się do 300 tys. Zwiększenie armii osiągnięto poprzez utworzenie okręgów zaciągowych, uzupełniających szeregi określonego pułku. Wprowadzono dożywotnią służbę wojskową.

Pod koniec życia Józef II był atakowany ze wszystkich stron. Zmuszony był cofnąć patent urbarialny z 1789 i odwołać wszystkie patenty dotyczące Węgier oprócz edyktu tolerancyjnego i odnoszącego się do zniesienia pańszczyzny.

Absolutyzm oświecony był jednym z charakterystycznych modeli ustrojowych Europy drugiej połowy XVIII wieku. Łączył tradycyjną, bardzo silną władzę monarchy z częścią idei rozwijanych przez filozofów oświecenia. Nie oznaczał jednak przekazania społeczeństwu praw politycznych ani wprowadzenia demokracji. Przeciwnie, władca zachowywał niemal pełnię władzy, ale miał wykorzystywać ją nie wyłącznie dla własnych interesów dynastycznych, lecz również dla dobra państwa i jego mieszkańców. Reformy miały służyć usprawnieniu administracji, rozwojowi gospodarki, szkolnictwa, sądownictwa i armii oraz zwiększeniu tolerancji religijnej.

Nie można jednak przyjąć, że ludność monarchii absolutyzmu oświeconego automatycznie cieszyła się pełną wolnością osobistą. W wielu państwach Europy Środkowej i Wschodniej nadal istniało poddaństwo chłopów, społeczeństwo pozostawało podzielone na stany, a szlachta zachowywała liczne przywileje. Reformatorzy próbowali ograniczać najbardziej uciążliwe formy zależności i zwiększać ochronę prawną poddanych, lecz rzadko byli gotowi całkowicie przebudować istniejącą strukturę społeczną.

Podstawą ideową absolutyzmu oświeconego stało się przekonanie, że państwo powinno działać racjonalnie. Inspiracji dostarczały koncepcje prawa natury, umowy społecznej oraz praw jednostki. Nie wszyscy władcy przyjmowali jednak te poglądy w takim samym zakresie. Myśl Jeana-Jacques’a Rousseau o suwerenności ludu była wręcz trudna do pogodzenia z absolutyzmem. Znacznie większe znaczenie dla monarchów miało przekonanie, że władza istnieje po to, aby zapewniać dobro publiczne, sprawiedliwość, bezpieczeństwo i rozwój gospodarczy.

Władca oświecony przedstawiał siebie jako administratora państwa. Powinien być wykształcony, pracowity, zainteresowany nauką i kulturą, ograniczać samowolę urzędników oraz podporządkowywać działania państwa racjonalnie określonym celom. Państwo zaczynało być postrzegane nie tylko jako własność dynastii, ale jako organizacja posiadająca własne interesy, stojące niekiedy nawet ponad interesami samego monarchy.

Najbardziej znane przykłady absolutyzmu oświeconego w Europie Środkowej stanowiły Prusy Fryderyka II oraz monarchia habsburska, szczególnie za rządów Józefa II. W nieco innym kształcie podobne tendencje występowały również w Rosji Katarzyny II.

Rozkwit tego modelu przypadł przede wszystkim na okres po wojnie siedmioletniej zakończonej w 1763 roku. Długotrwałe konflikty zbrojne ujawniły znaczenie sprawnej administracji, licznej ludności, rozwiniętej gospodarki i odpowiednio zorganizowanego systemu podatkowego. Władcy doszli do przekonania, że potęga militarna nie może opierać się wyłącznie na armii. Konieczne było stworzenie państwa zdolnego do mobilizowania znacznych zasobów gospodarczych i ludnościowych.

Fryderyk II

Fryderyk II objął tron pruski w 1740 roku. Był jednym z najbardziej charakterystycznych przedstawicieli absolutyzmu oświeconego, choć jego polityka zawierała liczne sprzeczności. Utrzymywał kontakty z filozofami, interesował się literaturą i muzyką, korespondował z Wolterem i sam pisał dzieła polityczne oraz historyczne. Jednocześnie pozostawał bezwzględnym monarchą prowadzącym agresywną politykę zagraniczną i opierającym potęgę państwa na wyjątkowo rozbudowanej armii.

Fryderyk określał monarchę jako „pierwszego sługę państwa”. Sformułowanie dobrze wyrażało ideał absolutyzmu oświeconego. Król nadal posiadał najwyższą władzę, ale miał obowiązek pracować dla dobra państwa. Fryderyk osobiście interesował się administracją, finansami, sądownictwem i gospodarką. Regularnie kontrolował urzędników i wymagał od nich sprawności oraz dyscypliny.

Nie zamierzał natomiast likwidować tradycyjnego podziału stanowego. Pruska szlachta, czyli junkrzy, zachowała bardzo silną pozycję społeczną i gospodarczą. Król potrzebował jej przede wszystkim jako zaplecza kadrowego dla armii i administracji. Oficerowie wywodzili się w znacznym stopniu właśnie ze szlachty.

Położenie chłopów zmieniało się znacznie wolniej. Fryderyk dostrzegał negatywne skutki nadmiernego ucisku ludności wiejskiej, między innymi dlatego, że chłopi stanowili podstawę systemu rekrutacyjnego i podatkowego państwa. Podejmował więc próby ograniczania poddaństwa przede wszystkim w dobrach królewskich, ale nie zdecydował się na powszechne zniesienie zależności chłopów od właścicieli ziemskich.

System pruski opierał się na ścisłym powiązaniu społeczeństwa z potrzebami państwa. Szlachta dostarczała oficerów, chłopi żołnierzy i podatników, a mieszczaństwo miało rozwijać handel, rzemiosło i manufaktury. Nie było to społeczeństwo równe, lecz podporządkowane racjonalnie rozumianym interesom monarchii.

Duże znaczenie miała reforma wymiaru sprawiedliwości. Fryderyk dążył do ograniczenia przewlekłości postępowań oraz samowoli sądów. Już na początku panowania w znacznym stopniu zniesiono stosowanie tortur w postępowaniu karnym, choć przez pewien czas zachowano wyjątki dotyczące najcięższych przestępstw. Władca podkreślał, że sąd powinien kierować się prawem, a nie pozycją społeczną stron.

Rozpoczęto również prace nad uporządkowaniem pruskiego prawa. Ich ostatecznym rezultatem stał się już po śmierci Fryderyka II Allgemeines Landrecht z 1794 roku, czyli wielka kodyfikacja prawa pruskiego. Proces prowadzący do jej powstania był jednak w dużym stopniu związany z reformami rozpoczętymi za jego panowania.

Fryderyk słynął z tolerancji religijnej. W państwie zamieszkanym przez protestantów, katolików i przedstawicieli innych wyznań uważał konflikty religijne za niekorzystne dla państwa. Jego podejście było pragmatyczne. Religia poddanych miała mniejsze znaczenie niż ich użyteczność gospodarcza i lojalność polityczna.

Charakterystyczny jest stosunek Fryderyka do jezuitów. W 1773 roku papież Klemens XIV rozwiązał Towarzystwo Jezusowe, ale Fryderyk nie przeprowadził od razu pełnej kasaty zakonu w Prusach. Przeciwnie, przez pewien czas chronił jezuitów, ponieważ cenił ich jako nauczycieli, szczególnie na katolickim Śląsku. Jest to więc przykład sytuacji, w której interes państwa miał dla monarchy większe znaczenie niż decyzje władz kościelnych.

W gospodarce Fryderyk kontynuował politykę merkantylistyczną. Państwo popierało rozwój krajowej produkcji, ograniczało import części towarów i próbowało zwiększać eksport. Wspierano manufaktury tekstylne, metalurgiczne, porcelanowe i zbrojeniowe.

Znanym przedsięwzięciem było rozwijanie produkcji porcelany w Berlinie. Państwo wspierało także przemysł jedwabniczy i zachęcało do hodowli jedwabników. Nie wszystkie tego rodzaju projekty były ekonomicznie opłacalne, ale dobrze pokazują aktywną rolę administracji w gospodarce.

Ogromne znaczenie miała kolonizacja wewnętrzna. Fryderyk sprowadzał osadników na słabiej zaludnione ziemie i wspierał zagospodarowywanie terenów podmokłych. Szczególnie znana była melioracja doliny Odry. Powstawały nowe wsie, zwiększano powierzchnię gruntów uprawnych i starano się podnosić produkcję rolną.

Władca zachęcał do rozpowszechniania nowych upraw, w tym ziemniaka. Nie był on oczywiście jego wynalazcą ani pierwszym człowiekiem wprowadzającym ziemniaki do Niemiec, ale administracja pruska intensywnie propagowała ich uprawę ze względu na wysoką wydajność i znaczenie dla bezpieczeństwa żywnościowego.

Budowano również kanały łączące najważniejsze rzeki. Rozwój transportu śródlądowego miał ułatwiać przepływ zboża, materiałów wojennych i produktów manufaktur. Inwestowano w magazyny zbożowe, które pozwalały państwu gromadzić zapasy na czas wojny lub nieurodzaju.

Bardzo istotną dziedziną była edukacja. W 1763 roku wydano Generalny Regulamin Szkolny, który rozwijał obowiązek szkolny w monarchii pruskiej. Zakładano, że dzieci powinny uczęszczać do szkół elementarnych, gdzie nauczano przede wszystkim czytania, pisania, religii i podstaw rachunków.

Realizacja obowiązku szkolnego napotykała oczywiście ogromne trudności. Brakowało szkół, pieniędzy i wykwalifikowanych nauczycieli. W charakterze nauczycieli wykorzystywano czasami emerytowanych żołnierzy i inwalidów wojskowych, co nie zawsze gwarantowało wysoki poziom nauczania.

Rozwijano także szkolnictwo praktyczne. Powstawały szkoły przygotowujące do pracy w administracji, wojsku, handlu i rzemiośle. Edukacja miała służyć nie tylko rozwojowi jednostki, ale przede wszystkim potrzebom państwa.

Znaczenie szkolnictwa pruskiego dla późniejszej potęgi państwa było duże, choć nie należy tłumaczyć sukcesów Prus w XIX wieku wyłącznie jego rozwojem. Równie ważne były reformy wojskowe, administracyjne, gospodarcze i późniejsze przemiany społeczne.

Monarchia habsburska i Józef II

W monarchii habsburskiej reformy oświeceniowe rozpoczęły się jeszcze za Marii Teresy. Klęski poniesione w wojnach z Fryderykiem II uświadomiły jej konieczność przebudowy państwa. Monarchia była bardzo zróżnicowana. Obejmowała Austrię, Czechy, Węgry, część ziem włoskich i niderlandzkich, a poszczególne prowincje posiadały własne tradycje, prawa i przywileje.

Maria Teresa zaczęła budować bardziej sprawną administrację centralną, reformowała podatki i armię oraz próbowała ograniczać niezależność stanów. Jej działania stworzyły podstawę późniejszego józefinizmu.

W 1765 roku po śmierci Franciszka I cesarzem został Józef II. Maria Teresa nadal pozostawała rzeczywistą władczynią dziedzicznych ziem habsburskich, ale syn został jej współregentem. Między nimi często dochodziło do sporów. Józef chciał przeprowadzać reformy szybciej i znacznie bardziej radykalnie niż jego matka.

Dopiero po śmierci Marii Teresy w 1780 roku otrzymał możliwość samodzielnego realizowania własnego programu. W ciągu zaledwie dziesięciu lat wydał ogromną liczbę dekretów i zarządzeń, próbując niemal całkowicie przebudować monarchię.

Podstawowym celem Józefa II było stworzenie jednolitego i scentralizowanego państwa. Historyczne odrębności poszczególnych krajów uważał za przeszkodę w sprawnym zarządzaniu. Dążył więc do podporządkowania prowincji wspólnemu aparatowi administracyjnemu.

Rozbudowywano administrację terenową, tworzono okręgi i podporządkowywano urzędników władzom centralnym. Samorządy stanowe traciły część kompetencji. Szczególnie silny sprzeciw wywoływały reformy na Węgrzech, gdzie szlachta bardzo mocno broniła własnych praw.

Józef nie koronował się na króla Węgier koroną św. Stefana, ponieważ nie chciał składać tradycyjnej przysięgi potwierdzającej stanowe przywileje. Nie tyle formalnie „zlikwidował sejm węgierski”, ile po prostu go nie zwoływał, próbując rządzić za pomocą cesarskich dekretów.

W 1784 roku nakazał wprowadzenie języka niemieckiego jako języka administracji w części monarchii, w tym na Węgrzech. Nie chodziło przede wszystkim o germanizację w późniejszym nacjonalistycznym znaczeniu, lecz o stworzenie jednolitego języka urzędowego ogromnego państwa. Dla Węgrów decyzja oznaczała jednak atak na ich odrębność i stała się jednym z powodów rosnącego oporu.

Jednym z najbardziej znanych przedsięwzięć Józefa II była reforma chłopska. Należy jednak odróżnić ją od wcześniejszych działań Marii Teresy. Patent urbarialny dla Węgier z 1767 roku został wydany właśnie za panowania Marii Teresy. Regulował wielkość powinności chłopskich i miał ograniczyć samowolę właścicieli ziemskich.

Józef poszedł dalej. W 1781 roku wydał patent znoszący poddaństwo osobiste chłopów na części ziem monarchii, a w następnych latach podobne przepisy rozszerzano na dalsze obszary. Nie było to jednak zniesienie pańszczyzny i pełne uwłaszczenie.

Chłop uzyskał większą wolność osobistą. Mógł między innymi zawierać małżeństwo bez dotychczasowego zakresu zgody pana, podejmować naukę zawodu, przenosić się oraz posyłać dzieci do szkół. Ograniczano w ten sposób osobistą zależność od właściciela ziemskiego.

W wielu regionach starano się również chronić chłopskie gospodarstwa przed arbitralnym usuwaniem użytkowników oraz dokładniej regulować powinności wobec dworu. Chłopi zyskiwali większe możliwości dochodzenia swoich praw przed administracją państwową.

Józef chciał jednak dokonać jeszcze głębszej reformy systemu podatkowego i pańszczyźnianego. W latach 1785–1789 prowadzono pomiary gruntów, które miały stworzyć podstawę jednolitego opodatkowania ziemi. Władca zamierzał ograniczyć pańszczyznę i zastępować ją świadczeniami pieniężnymi.

Projekt ten wywołał gwałtowny sprzeciw szlachty. Właściciele ziemscy obawiali się zarówno utraty darmowej pracy chłopskiej, jak i podważenia własnych przywilejów podatkowych.

Reformy gospodarcze Józefa były inspirowane zarówno merkantylizmem, jak i nowszymi poglądami ekonomicznymi. Państwo starało się rozwijać manufaktury oraz ograniczać import części zagranicznych towarów luksusowych. Bariery celne miały wspierać produkcję wewnętrzną.

Ważne zmiany dotyczyły sądownictwa. Dążono do ujednolicenia prawa i ograniczenia różnic stanowych. W 1787 roku wydano nowy kodeks karny, który w zwyczajnym prawie karnym znosił karę śmierci, zastępując ją bardzo surowymi karami pozbawienia wolności i pracy przymusowej. Kara śmierci nie zniknęła jednak absolutnie ze wszystkich dziedzin prawa, między innymi ze względu na przepisy wojskowe.

Jeszcze za Marii Teresy rozpoczęto także proces ograniczania tortur, które ostatecznie zniesiono w monarchii habsburskiej przed samodzielnymi rządami Józefa. Józef kontynuował więc kierunek reform, ale nie wszystkie rozwiązania przypisywane jego panowaniu zostały stworzone dopiero przez niego.

Podobnie wyglądała sytuacja w szkolnictwie. Wielka reforma szkół elementarnych została zapoczątkowana za Marii Teresy w 1774 roku. Utworzono system szkół trywialnych w mniejszych miejscowościach, szkół głównych oraz szkół normalnych pełniących między innymi funkcje przygotowujące nauczycieli.

Józef II kontynuował centralizację systemu szkolnego. Edukacja była dla niego jednym z narzędzi modernizacji społeczeństwa i kształcenia przyszłych urzędników. Państwo coraz silniej ingerowało w programy i organizację nauczania.

Język niemiecki uzyskiwał szczególne znaczenie w szkolnictwie wyższym i administracyjnym, ponieważ miał tworzyć wspólną kadrę urzędniczą monarchii. Wywoływało to jednak opór na obszarach zamieszkanych przez ludność posługującą się innymi językami.

Najbardziej charakterystycznym elementem polityki Józefa II były reformy kościelne. Władca był katolikiem, ale uważał, że Kościół powinien być podporządkowany interesom państwa. System ten określa się mianem józefinizmu.

W 1781 roku wydano patent tolerancyjny. Przyznawał ograniczoną swobodę religijną protestantom i prawosławnym. Mogli prowadzić działalność gospodarczą, uzyskiwać część urzędów i tworzyć własne wspólnoty religijne. Katolicyzm pozostawał religią uprzywilejowaną, ale państwo rezygnowało z pełnego monopolu wyznaniowego.

W stosunku do Żydów Józef również podejmował działania ograniczające część wcześniejszych restrykcji. Patent tolerancyjny dotyczący ludności żydowskiej miał umożliwić jej szersze uczestnictwo w gospodarce i edukacji. Nie oznaczał jednak pełnego równouprawnienia.

W 1782 roku rozpoczęto kasatę klasztorów kontemplacyjnych, które według cesarza nie wykonywały społecznie użytecznych funkcji. Pozostawiano przede wszystkim zakony zajmujące się szkolnictwem, opieką nad chorymi, duszpasterstwem lub działalnością dobroczynną.

W następnych latach zlikwidowano setki klasztorów. Ich majątek przejmował specjalny fundusz religijny, z którego finansowano między innymi tworzenie nowych parafii i utrzymanie duchowieństwa.

Józef uważał, że organizacja Kościoła powinna odpowiadać potrzebom ludności. Tworzono więc nowe parafie tak, aby wierni mieli łatwiejszy dostęp do świątyń. Sieć kościelna była planowana niemal tak samo jak sieć urzędów państwowych.

Duchowni mieli nie tylko prowadzić działalność religijną, ale również przekazywać społeczeństwu informacje o decyzjach władz. Kazalnica mogła więc służyć do ogłaszania rozporządzeń i tłumaczenia reform państwowych.

Władca ingerował nawet w szczegóły praktyk religijnych. Ograniczano procesje i pielgrzymki, zmniejszano liczbę świąt oraz kontrolowano część bractw. Polityka ta wywoływała irytację wiernych i duchowieństwa, ponieważ państwo zaczynało regulować obszary wcześniej należące do autonomii Kościoła.

W 1783 roku utworzono seminaria generalne, podporządkowane państwu. Miały kształcić duchownych według jednolitego programu i ograniczyć wpływ tradycyjnych seminariów biskupich. Ksiądz miał być nie tylko duszpasterzem, ale również odpowiednio przygotowanym uczestnikiem państwowego systemu społecznego.

Reformy Józefa obejmowały również wojsko. Rozwijano system okręgów rekrutacyjnych i dokładniejszego spisu ludności. Monarchia potrzebowała wielkiej armii, ponieważ pozostawała jednym z głównych mocarstw europejskich i rywalizowała zarówno z Prusami, jak i z Imperium Osmańskim.

Zwiększenie zasobów finansowych i ludnościowych pozwalało rozbudowywać siły zbrojne, ale oznaczało także coraz głębszą ingerencję administracji w życie poddanych. Spisy ludności, numerowanie domów, pobór wojskowy i reformy podatkowe były elementami tego samego procesu budowy nowoczesnego państwa biurokratycznego.

Szybkość zmian zaczęła jednak działać przeciw Józefowi. Cesarz próbował w ciągu kilku lat przekształcić państwo, którego instytucje i tradycje rozwijały się przez stulecia. Nie chciał czekać na zgodę stanów ani stopniowo zdobywać poparcia poszczególnych grup.

Największy opór pojawił się na Węgrzech i w Niderlandach Austriackich. Szlachta węgierska broniła tradycyjnych przywilejów, języka i autonomii kraju. W Niderlandach sprzeciw wobec reform doprowadził pod koniec panowania Józefa do otwartego buntu i powstania krótkotrwałych Zjednoczonych Stanów Belgijskich.

Sytuację dodatkowo pogorszyła wojna z Imperium Osmańskim rozpoczęta w 1788 roku u boku Rosji. Konflikt wymagał ogromnych wydatków, mobilizacji żołnierzy i zwiększał niezadowolenie społeczne. Sam Józef ciężko zachorował.

W 1789 roku próbował wprowadzić kolejne reformy dotyczące chłopów i systemu podatkowego, co dodatkowo zaostrzyło konflikt ze szlachtą. Pod koniec życia znalazł się w sytuacji, w której praktycznie wszystkie najważniejsze grupy społeczne miały powody do niezadowolenia.

Na początku 1790 roku Józef II wycofał znaczną część reform dotyczących Węgier. Nie cofnął jednak najważniejszych decyzji w sprawie tolerancji religijnej oraz osobistej wolności chłopów. Zmarł w lutym tego samego roku.

Jego następca Leopold II prowadził bardziej ostrożną politykę. Zachował część modernizacyjnego dorobku poprzednika, ale jednocześnie próbował odbudować współpracę z lokalnymi elitami i uspokoić sytuację w monarchii.

Józef II stał się symbolem zarówno zalet, jak i słabości absolutyzmu oświeconego. Był przekonany, że państwem można zarządzać racjonalnie, a społeczeństwo modernizować za pomocą odpowiednich dekretów. Wprowadzał tolerancję religijną, ograniczał poddaństwo, reformował administrację i sądownictwo oraz zmniejszał niezależność Kościoła.

Jednocześnie nie pytał społeczeństwa o zgodę na te zmiany. Paradoks absolutyzmu oświeconego polegał właśnie na tym, że reformy mające zwiększać wolność jednostki były narzucane metodami absolutystycznymi. Władca uważał, że lepiej od poddanych wie, co jest dla nich korzystne.

Fryderyk II działał znacznie ostrożniej. Nie próbował zniszczyć struktury stanowej Prus, ponieważ uważał ją za użyteczną dla funkcjonowania państwa. Józef II chciał natomiast znacznie głębiej ingerować w istniejące stosunki społeczne i administracyjne. Właśnie dlatego reformy pruskie okazały się bardziej stabilne, natomiast część reform józefińskich wywołała gwałtowny opór.

Oba państwa łączyła jednak jedna fundamentalna zasada: reformowano społeczeństwo przede wszystkim po to, aby wzmocnić państwo. Szkoła miała wychowywać posłusznych i użytecznych poddanych, gospodarka dostarczać dochodów, chłop być produktywnym rolnikiem i potencjalnym żołnierzem, a Kościół wspierać porządek publiczny.

Absolutyzm oświecony nie likwidował więc monarchii absolutnej, lecz ją modernizował. Zamiast dworu skoncentrowanego głównie na potrzebach dynastii pojawiał się coraz bardziej rozbudowany aparat biurokratyczny. Państwo przejmowało odpowiedzialność za szkolnictwo, gospodarkę, zdrowie publiczne, prawo, administrację i organizację życia religijnego.

Właśnie w XVIII wieku zaczęły powstawać podstawy nowoczesnego państwa administracyjnego. Urzędnik miał wykonywać jasno określone obowiązki, otrzymywać wynagrodzenie, prowadzić dokumentację i działać zgodnie z przepisami. Ludność była spisywana, ziemia mierzona, podatki dokładniej obliczane, a państwo gromadziło coraz więcej informacji o swoich poddanych.

Absolutyzm oświecony stanowił zatem próbę pogodzenia dwóch pozornie sprzecznych zjawisk: nieograniczonej władzy monarchy i oświeceniowego przekonania o potrzebie racjonalizacji życia społecznego. Fryderyk II i Józef II uważali, że reformy nie wymagają udziału obywateli w rządzeniu. Potrzebny był przede wszystkim wykształcony monarcha dysponujący sprawną administracją.

Model ten przyniósł znaczące rezultaty, zwłaszcza w rozwoju administracji, szkolnictwa, gospodarki i sądownictwa. Nie potrafił jednak rozwiązać podstawowego problemu politycznego epoki: coraz trudniej było uzasadniać pogląd, że państwo ma służyć społeczeństwu, a jednocześnie odmawiać temu społeczeństwu wpływu na sprawowanie władzy. Ta sprzeczność miała ujawnić się szczególnie wyraźnie pod koniec XVIII wieku, kiedy idee oświecenia przestały być wyłącznie narzędziem reform prowadzonych odgórnie, a zaczęły służyć uzasadnianiu żądań konstytucji, praw obywatelskich i udziału społeczeństwa w rządach.

5/5 - (1 vote)

Ekspansja rosyjska

Konsolidują się 2 bloki państw:

  • państwa północne – Rosja, Prusy, Anglia
  • państwa południowe – Francja, Austria, Hiszpania, Turcja

Rosja musiała znaleźć drogę eksportu dla zboża produkowanego na czarnoziemach Ukrainy. Naturalnym zapleczem tych terenów było Morze Czarne. Aby uzyskać dostęp do niego należało jednak najpierw pokonać Turcję. Prusy za wszelką cenę nie chciały dopuścić do ponownego połączenia dworów cesarskich i sytuacji z lat wojny siedmioletniej. Aby zastąpić Austrię w koalicji antytureckiej Katarzyna II potrzebowała Polski. Carowa chciała aby na tronie zasiadł człowiek oddany, posłuszny jej rozkazom ale jednocześnie zdolnego zastopować anarchię rządzącą krajem. Ze wzmocnieniem Polski nie zgadzał się Fryderyk II, który chciał utrzymać anarchię w kraju co umożliwiłoby mu zdobycze terytorialne.

1772 – rozbiór Polski

1780 – umiera Maria Teresa a władzę przejmuje władający do tej pory jako współregent (od 1765) Józef II. Zawiązuje się nieformalny sojusz austriacko-rosyjski

1786 – umiera Fryderyk II

1784 – przyłączenie Krymu do Rosji

1788 – wybucha wojna rosyjsko-turecka

1788 – Polska szuka porozumienia z Prusami, Anglią i Holandią. Odmawia Rosji prawa przemarszu dla wojsk idących na wojnę z Turcją.

1790 – umiera Józef II a cesarzem zostaje Leopold II, który kończy wojnę z Turcją

1793 – II rozbiór Polski

Ekspansja rosyjska w drugiej połowie XVIII wieku była jednym z najważniejszych czynników wpływających na układ sił w Europie Środkowej i Wschodniej. Rosja, która już za czasów Piotra I stała się jednym z głównych mocarstw europejskich, za panowania Katarzyny II kontynuowała politykę powiększania terytorium oraz zdobywania wpływów politycznych w państwach sąsiednich. Szczególne znaczenie miały dwa kierunki tej ekspansji. Pierwszym była Rzeczpospolita, traktowana przez Petersburg jako obszar rosyjskich wpływów, drugim natomiast wybrzeże Morza Czarnego i znajdujące się tam ziemie podległe Turcji oraz Chanatowi Krymskiemu.

Dążenie Rosji do Morza Czarnego miało zarówno znaczenie strategiczne, jak i gospodarcze. Rozwijające się ziemie południowej Rosji i Ukrainy posiadały bardzo dobre warunki do produkcji zbóż, ale możliwości ich eksportu były ograniczone. Dostęp do portów czarnomorskich otwierał drogę na Morze Śródziemne i dalej na rynki zachodnioeuropejskie. Jednocześnie opanowanie północnych wybrzeży Morza Czarnego usuwało zagrożenie ze strony Chanatu Krymskiego, którego oddziały przez stulecia dokonywały wypraw na ziemie ukraińskie i rosyjskie.

Na drodze do realizacji tych zamierzeń stało Imperium Osmańskie. Turcja pozostawała jeszcze wielkim mocarstwem, ale w XVIII wieku coraz wyraźniej ujawniały się jej problemy wewnętrzne oraz przewaga militarna państw europejskich. Rosja zamierzała wykorzystać tę sytuację. Katarzyna II przedstawiała swoją politykę również jako obronę prawosławnych mieszkańców Bałkanów, znajdujących się pod panowaniem tureckim. Argument religijny miał znaczenie propagandowe, ale stwarzał także Petersburgowi możliwość ingerowania w wewnętrzne sprawy imperium osmańskiego.

Pierwszym poważnym konfliktem Katarzyny II z Turcją była wojna rosyjsko-turecka z lat 1768–1774. Bezpośrednią przyczyną jej wybuchu były wydarzenia związane z sytuacją w Rzeczypospolitej i działalnością konfederacji barskiej. Oddziały rosyjskie ścigające konfederatów przekroczyły granicę turecką, co stało się jednym z pretekstów do rozpoczęcia wojny. Konflikt zakończył się zdecydowanym zwycięstwem Rosji. Wojska rosyjskie odnosiły sukcesy zarówno na lądzie, jak i na morzu, a flota rosyjska operowała nawet na Morzu Śródziemnym.

Pokój zawarty w Küczük Kajnardży w 1774 roku znacznie wzmocnił pozycję Rosji w regionie Morza Czarnego. Chanat Krymski został formalnie uznany za niezależny od Turcji, co w rzeczywistości otworzyło drogę do podporządkowania go Rosji. Petersburg uzyskał również nabytki terytorialne i prawa umożliwiające prowadzenie żeglugi na Morzu Czarnym. Szczególnie ważne okazały się postanowienia pozwalające Rosji występować w roli opiekuna ludności prawosławnej znajdującej się pod panowaniem osmańskim.

Jednocześnie trwała rywalizacja mocarstw o wpływy w Rzeczypospolitej. Katarzyna II chciała zachować Polskę jako państwo formalnie niepodległe, ale politycznie zależne od Petersburga. Z rosyjskiego punktu widzenia całkowita likwidacja Rzeczypospolitej nie była początkowo konieczna. Znacznie korzystniejsze wydawało się utrzymywanie dużego, lecz słabego państwa oddzielającego Rosję od Prus i Austrii. Rosja mogła wpływać na jego politykę przy stosunkowo niewielkich kosztach.

Inne interesy posiadały Prusy. Fryderyk II widział w słabości Polski możliwość powiększenia własnego państwa. Szczególnie zależało mu na uzyskaniu terytorialnego połączenia między Brandenburgią a Prusami Wschodnimi. Dla Prus utrzymanie anarchii ustrojowej Rzeczypospolitej było więc korzystne, ponieważ ograniczało możliwość przeprowadzenia reform i stworzenia silnego państwa mogącego przeciwstawić się ekspansji sąsiadów.

Sytuację dodatkowo komplikowała Austria. Wiedeń obawiał się nadmiernego wzrostu wpływów rosyjskich na Bałkanach i w Europie Środkowej. Zwycięstwa Rosji nad Turcją mogły doprowadzić do takiego zachwiania równowagi, które zagrażałoby interesom monarchii habsburskiej. Fryderyk II wykorzystał sprzeczności między Rosją i Austrią, proponując rozwiązanie polegające na uzyskaniu rekompensaty kosztem Polski. W rezultacie w 1772 roku doszło do pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej.

Rozbiór ten był więc związany nie tylko ze słabością Polski, lecz również z szerszą rywalizacją mocarstw europejskich. Rosja, Prusy i Austria dokonały podziału części terytorium Rzeczypospolitej, aby zaspokoić własne interesy i uniknąć bezpośredniego konfliktu między sobą. Rosja uzyskała przede wszystkim ziemie na wschodzie, Prusy zdobyły znaczną część Prus Królewskich bez Gdańska i Torunia, a Austria zajęła rozległe tereny południowe, nazwane później Galicją.

Po pierwszym rozbiorze Rosja nadal zachowywała decydujący wpływ na politykę Rzeczypospolitej. Katarzyna II nie była zainteresowana gwałtownym niszczeniem polskiej państwowości. Wolała utrzymywać istniejący system, w którym król Stanisław August Poniatowski i znaczna część elit politycznych musieli uwzględniać stanowisko Petersburga. Rzeczpospolita stanowiła jednocześnie dogodny obszar oddzielający Rosję od pozostałych mocarstw europejskich.

W tym czasie zmieniała się również sytuacja w Austrii. Po śmierci Marii Teresy w 1780 roku samodzielne rządy objął Józef II, który od 1765 roku był cesarzem i współrządcą monarchii habsburskiej. Józef II dążył do modernizacji państwa, ale jednocześnie prowadził aktywną politykę zagraniczną. Zbliżenie z Rosją wydawało mu się sposobem na uzyskanie korzyści kosztem Imperium Osmańskiego. W latach osiemdziesiątych doszło w konsekwencji do wyraźnego zbliżenia rosyjsko-austriackiego.

Katarzyna II rozwijała wówczas ambitne plany dotyczące przyszłości południowo-wschodniej Europy. Jednym z najbardziej znanych był tak zwany projekt grecki, zakładający daleko idące osłabienie lub nawet rozbiór Imperium Osmańskiego. W pewnych planach pojawiała się wizja odtworzenia państwa greckiego ze stolicą w Konstantynopolu, pozostającego pod wpływem Rosji. Choć projekty te nie zostały w pełni zrealizowane, dobrze pokazują skalę rosyjskich ambicji.

Kluczowym wydarzeniem było podporządkowanie Krymu. Po pokoju z 1774 roku Chanat Krymski formalnie pozostawał niezależny, ale Rosja coraz silniej ingerowała w jego sprawy. Ostatecznie w 1783 roku Katarzyna II ogłosiła przyłączenie Krymu do imperium rosyjskiego. Aneksja miała ogromne znaczenie strategiczne. Rosja uzyskała możliwość budowy własnych baz wojennych na Morzu Czarnym, a w Sewastopolu zaczęto tworzyć główną bazę Floty Czarnomorskiej.

Zdobycie Krymu oznaczało zasadnicze przesunięcie układu sił w regionie. Morze Czarne, które wcześniej pozostawało w dużym stopniu pod kontrolą Turcji, przestawało być wewnętrznym akwenem Imperium Osmańskiego. Rosja mogła odtąd prowadzić aktywną politykę morską i handlową, a także wywierać większą presję na Bałkany i cieśniny prowadzące do Morza Śródziemnego.

Polityka ta doprowadziła do kolejnej wojny rosyjsko-tureckiej, która rozpoczęła się w 1787 roku. W następnym roku do walki przeciwko Turcji przystąpiła Austria. Konflikt przebiegał jednak inaczej dla obu państw. Rosjanie odnieśli szereg znaczących zwycięstw, w których szczególnie wyróżnił się Aleksandr Suworow. Austria natomiast napotykała poważne trudności, a wojna okazała się kosztowna i mało popularna.

Dla Rzeczypospolitej wojna rosyjsko-turecka stworzyła wyjątkową sytuację. Znaczna część wojsk rosyjskich była zaangażowana na południu, co osłabiało możliwość bezpośredniego kontrolowania spraw polskich. W 1788 roku rozpoczął obrady Sejm Wielki. Polscy politycy uznali, że konflikt Rosji z Turcją oraz napięcia pomiędzy europejskimi mocarstwami stwarzają dogodny moment do przeprowadzenia reform i uniezależnienia państwa od Petersburga.

Rosja chciała wykorzystać terytorium Rzeczypospolitej jako zaplecze działań przeciwko Turcji. Rozważano również możliwość utworzenia polskiego korpusu pomocniczego. Spotkało się to jednak z oporem części polskich elit. Sejm Wielki stopniowo zaczął ograniczać wpływy rosyjskie i podejmować działania zmierzające do wzmocnienia armii oraz przebudowy ustroju państwa.

W tej sytuacji szczególne znaczenie miało zbliżenie Polski z Prusami. Fryderyk Wilhelm II, następca zmarłego w 1786 roku Fryderyka II, przedstawiał Prusy jako potencjalnego sojusznika Rzeczypospolitej przeciwko Rosji. W 1790 roku zawarto formalny sojusz polsko-pruski. W Warszawie liczono, że wsparcie Prus, a pośrednio także Wielkiej Brytanii i Holandii, stworzy zabezpieczenie przed rosyjską interwencją.

Były to jednak rachuby oparte na bardzo niepewnych podstawach. Prusy popierały reformy polskie tylko wtedy, gdy odpowiadało to ich bieżącym interesom. Berlin przede wszystkim starał się wykorzystać zaangażowanie Rosji i Austrii w wojnę z Turcją do poprawienia własnej pozycji. Nie istniał trwały pruski interes w stworzeniu silnej i niezależnej Rzeczypospolitej.

Zmiana nastąpiła również w Austrii. W 1790 roku zmarł Józef II, a władzę objął Leopold II. Nowy cesarz dążył do zakończenia konfliktów pozostawionych przez poprzednika. Austria zawarła w 1791 roku pokój z Turcją w Sistovie, rezygnując z większości dalej idących planów ekspansji. Rosja kontynuowała jednak wojnę i zakończyła ją dopiero pokojem w Jassach w 1792 roku.

Pokój ten potwierdził rosyjskie panowanie nad Krymem oraz przesunął granice imperium dalej na południowy zachód. Był kolejnym sukcesem Katarzyny II. Rosja osiągnęła znaczną część najważniejszych celów swojej polityki czarnomorskiej i mogła ponownie skierować pełną uwagę na sytuację w Polsce.

Tymczasem w Rzeczypospolitej reformy osiągnęły punkt kulminacyjny wraz z uchwaleniem Konstytucji 3 maja 1791 roku. Znosiła ona część mechanizmów politycznych, które wcześniej pozwalały Rosji skutecznie kontrolować państwo polskie. Ograniczenie liberum veto, wzmocnienie władzy wykonawczej i rozpoczęcie reformy ustroju oznaczały możliwość powstania sprawniejszej Rzeczypospolitej. Dla Katarzyny II było to nie do przyjęcia, zwłaszcza że po zakończeniu wojny tureckiej nie musiała już tolerować zmian dokonywanych w Warszawie.

Przeciwko reformom wystąpili również polscy magnaci, którzy obawiali się utraty swojej dotychczasowej pozycji. Zawiązana pod patronatem Katarzyny II konfederacja targowicka zwróciła się o rosyjską pomoc w przywróceniu dawnego ustroju. W 1792 roku wojska rosyjskie wkroczyły do Rzeczypospolitej. Rozpoczęła się wojna w obronie Konstytucji 3 maja.

Armia polska, mimo że znajdowała się dopiero w trakcie rozbudowy, stawiła Rosjanom opór. Doszło między innymi do bitew pod Zieleńcami i Dubienką. W walkach wyróżnili się książę Józef Poniatowski oraz Tadeusz Kościuszko. Sytuacja strategiczna Polski była jednak bardzo trudna. Prusy, mimo wcześniejszego sojuszu, nie udzieliły pomocy. Stanisław August Poniatowski zdecydował się ostatecznie przystąpić do konfederacji targowickiej, co oznaczało załamanie dalszego oporu.

Rosyjska interwencja otworzyła drogę do kolejnego podziału ziem Rzeczypospolitej. W 1793 roku Rosja i Prusy dokonały drugiego rozbioru Polski. Austria nie wzięła w nim udziału. Rosja zagarnęła rozległe ziemie wschodnie, natomiast Prusy uzyskały między innymi Gdańsk, Toruń i znaczną część Wielkopolski. Terytorium Rzeczypospolitej zostało radykalnie zmniejszone, a jej niezależność stała się praktycznie fikcją.

Ekspansja rosyjska prowadziła więc do zasadniczej przebudowy politycznej Europy Wschodniej. Na południu Rosja wyparła Turcję z północnego wybrzeża Morza Czarnego, opanowała Krym i uzyskała podstawy do dalszego rozwoju gospodarczego oraz militarnego regionu. Na zachodzie podporządkowała sobie Rzeczpospolitą, a następnie uczestniczyła w jej podziałach.

Nie należy przy tym traktować rosyjskiej ekspansji wyłącznie jako prostego podboju terytorialnego. Katarzyna II posługiwała się różnymi metodami. W Polsce przez długi czas wystarczała kontrola polityczna sprawowana za pomocą ambasadorów, popierania określonych ugrupowań i ingerowania w decyzje sejmu. Na Krymie najpierw doprowadzono do formalnego uniezależnienia chanatu od Turcji, następnie stopniowo zwiększano wpływy rosyjskie, aby ostatecznie dokonać bezpośredniej aneksji. Na Bałkanach Rosja wykorzystywała natomiast hasło ochrony ludności prawosławnej.

Pod koniec XVIII wieku Rosja była już jednym z najpotężniejszych państw europejskich. Dysponowała ogromnym terytorium, wielką armią i rosnącym potencjałem gospodarczym. Jej wpływy sięgały od Bałtyku po Morze Czarne. Słabnięcie Turcji oraz upadek Rzeczypospolitej usuwały dwa najważniejsze ograniczenia dla dalszego wzrostu rosyjskiego znaczenia.

Proces ten nie zakończył się wraz ze śmiercią Katarzyny II. W XIX wieku problem wpływów rosyjskich na Bałkanach, dostępu do cieśnin oraz przyszłości osłabionego Imperium Osmańskiego miał wielokrotnie prowadzić do międzynarodowych kryzysów. Równie trwałe konsekwencje przyniosła rosyjska ekspansja na ziemie Rzeczypospolitej. Rozbiory przesunęły granice imperium daleko na zachód i sprawiły, że odtąd kwestia polska stała się jednym z ważnych problemów rosyjskiej polityki wewnętrznej i zagranicznej.

5/5 - (1 vote)

Wojna siedmioletnia

1754 – wojna pomiędzy stanem Georgia a Kanadą. Wielka Brytania zaczęła posiłkować swoich kolonistów, ale mimo tego Anglicy ponieśli klęskę nad Ohio, ponieważ stosowali taktykę zupełnie nie przystającą do realiów kontynentu.

1755 – wysłana na pomoc Kanadyjczykom flota francuska ponosi klęskę w walce z Anglikami

1756 – Francja wypowiada wojnę Anglii i pozoruje przygotowania do desantu na wyspy, co powoduje wycofanie angielskiej floty Morza Śródziemnego i umożliwia niespodziewany desant na jej bazę czyli Minorkę.

Stopniowo w Europie zaczęły się kształtować nowe bloki militarne. Z jednej strony Rosja i Austria szukały porozumienia z Francją aby wspólne zaatakować Prusy a z drugiej Prusy widziały odejście dotychczasowych sojuszników (Austria, Rosja, Holandia) od Wielkiej Brytanii i chciały zająć ich miejsce. Fryderyk II wiedział, że jest osaczony i w tej sytuacji zaatakował pierwszy

1758 – Anglicy zdobywają Louisburg, najważniejszą twierdzę Kanady, zajmując stopniowo większość wybrzeża.

1756 – atak pruski na Saksonię, którą od razu włączono w struktury gospodarcze państwa w stanie wojny. Zajęcie Drezna umożliwiło Fryderykowi II korzystanie z tamtejszych mennic, i wypuszczenie na rynek fałszywek polskiej waluty co jeszcze bardziej umocniło ekonomicznie Prusy.

1757 – Fryderyk II atakuje Czechy i mimo początkowych sukcesów zmuszony jest do wycofania się do Saksonii. Jednocześnie Rosjanie atakowali Prusy, Szwedzi Pomorze a Austriacy Śląsk. Decydujący cios mieli zadać Francuzi ale zostali oni rozbici pod Rossbach. Fryderyk przerzucił błyskawicznie wojska na Śląsk i ponownie zajął tą dzielnicę. Walkę ponownie podjęła Anglia wypychając na zachodzie Francuzów za Ren.

1757/8 – Rosjanie zajmują Prusy Wschodnie. Taktyka Fryderyka II polegała na unikaniu generalnej bitwy i nie dopuszczaniu do połączenia się armii austriackiej i rosyjskiej.

1759 – rozpoczyna się ofensywa połączonych sił rosyjskich i austriackich

1759 – bitwa pod Kunowicami, gdzie Fryderyk II ponosi całkowitą klęskę ale spory pomiędzy cesarzami uniemożliwiają rozbiór Prus

1760 – Austria zdobywa część Śląska

1760 – umiera Jerzy II a królem zostaje jego wnuk Jerzy III, który odsuwa od władzy Pitta i mianuje na stanowisko premiera ugodowego Bute`a. Który dąży do zerwania sojuszu z Prusami i do podpisania separatystycznego pokoju z Francją.

1762 – Hiszpania wypowiada wojnę Anglii i ponosi całkowitą klęskę, tracąc większość swoich posiadłości na Karaibach.

1762 – umiera caryca Elżbieta i królem zostaje Piotr III, zafascynowany osobą Fryderyka II. Car wydaje rozkaz wycofania się Rosjan z walki.

1762 – pokój rosyjsko-pruski i prusko-szwedzki; dodatkowo zawarty został sojusz prusko-rosyjski

1762 /lipiec – przewrót pałacowy oddaje władzę w ręce żony Piotra III, Katarzyny, która wycofuje się z sojuszu z Prusami utrzymując jednak pokój

1763 – pokój w Hubertsburgu pomiędzy Prusami a Austrią, gdzie potwierdzono przynależność Śląska do Prus

1763 – pokój pomiędzy Francją, Anglią i Hiszpanią na mocy którego Brytania zwracała Francji wyspy karaibskie zostawiając sobie Kanadę.

Wojna siedmioletnia należała do najważniejszych konfliktów XVIII wieku. Toczyła się w latach 1756–1763, lecz jej początki sięgały już 1754 roku, kiedy doszło do walk między Francuzami i Brytyjczykami w Ameryce Północnej. Była pierwszym konfliktem o rzeczywiście światowym zasięgu. Walki prowadzono w Europie, Ameryce Północnej, Indiach, na Karaibach, na Atlantyku oraz na innych akwenach. W Europie zasadniczym problemem była rywalizacja Austrii i Prus o Śląsk, natomiast poza Europą najważniejszy stał się konflikt Francji z Wielką Brytanią o kolonie i dominację na morzach.

Bezpośrednie przyczyny wojny europejskiej wynikały z nierozwiązanych problemów pozostawionych przez wojnę o sukcesję austriacką. Maria Teresa nigdy nie pogodziła się z utratą Śląska na rzecz Fryderyka II. Pokój w Akwizgranie z 1748 roku potwierdził wprawdzie przynależność tej prowincji do Prus, ale dla Wiednia był jedynie czasowym kompromisem.

Austria rozpoczęła intensywną działalność dyplomatyczną mającą doprowadzić do izolacji Prus. Główną rolę odegrał kanclerz Wenzel Anton von Kaunitz. Doszedł on do wniosku, że dotychczasowy sojusz z Wielką Brytanią nie daje Austrii realnych możliwości odzyskania Śląska. Londyn był znacznie bardziej zainteresowany bezpieczeństwem Hanoweru oraz walką z Francją niż habsburskimi roszczeniami wobec Prus.

Jednocześnie Wielka Brytania zaczęła postrzegać Prusy jako potencjalnego obrońcę Hanoweru przed Francuzami. Doprowadziło to do całkowitej zmiany dotychczasowego systemu sojuszy, określanej mianem rewolucji dyplomatycznej.

W styczniu 1756 roku Wielka Brytania i Prusy zawarły konwencję westminsterską. Fryderyk II zobowiązywał się przeciwdziałać wkroczeniu obcych armii do Niemiec, co w praktyce miało zabezpieczyć Hanower. Porozumienie prusko-brytyjskie przyspieszyło zbliżenie Francji z Austrią.

W maju 1756 roku Francja i Austria podpisały pierwszy traktat wersalski. Było to wydarzenie niezwykłe, ponieważ obie monarchie przez około dwa stulecia należały do głównych przeciwników w Europie. Wkrótce do obozu antypruskiego dołączyła Rosja. Powstał układ, w którym Prusy zostały otoczone przez potężnych przeciwników.

Wojna zaczęła się jednak wcześniej poza Europą. W Ameryce Północnej Francuzi i Brytyjczycy rywalizowali o olbrzymie tereny pomiędzy Appalachami a rzeką Missisipi. Nie chodziło o wojnę pomiędzy stanem Georgia a Kanadą. Bezpośrednim obszarem sporu była przede wszystkim dolina Ohio.

Francuzi chcieli utrzymać połączenie między Kanadą a Luizjaną. Budowali więc sieć fortów biegnących przez interior kontynentu. Koloniści brytyjscy natomiast coraz intensywniej przekraczali Appalachy i interesowali się ziemiami położonymi w dolinie Ohio.

W 1754 roku doszło do pierwszych poważniejszych starć. Młody oficer kolonialny George Washington, późniejszy pierwszy prezydent Stanów Zjednoczonych, dowodził oddziałem wysłanym przez Wirginię przeciwko Francuzom. Po początkowym sukcesie został jednak zmuszony do kapitulacji w Forcie Necessity.

Konflikt w Ameryce rozwijał się zanim Francja i Wielka Brytania formalnie wypowiedziały sobie wojnę. Brytyjczycy wysłali na kontynent regularne oddziały dowodzone przez generała Edwarda Braddocka. W 1755 roku wyruszył on przeciwko francuskiemu Fortowi Duquesne.

Braddock prowadził wojsko zgodnie z europejskimi zasadami wojennymi, które w gęsto zalesionym terenie okazały się mało skuteczne. Francuzi i sprzymierzeni z nimi Indianie wykorzystali teren i zaatakowali brytyjską kolumnę. Wojska Braddocka zostały rozbite, a sam generał śmiertelnie ranny.

Klęska pokazała odmienność wojny kolonialnej. Regularna piechota nadal odgrywała ogromną rolę, ale konieczne było dostosowanie sposobu działania do lasów, wielkich przestrzeni i nieregularnej walki prowadzonej przez miejscową ludność.

Równocześnie rozpoczęła się walka na morzu. W 1755 roku brytyjska eskadra zaatakowała francuskie okręty kierujące się do Ameryki i zdobyła dwa z nich. Obie monarchie nadal formalnie nie znajdowały się jednak w stanie wojny. Brytyjczycy przejmowali również francuskie statki handlowe, co jeszcze bardziej zaostrzało sytuację.

W 1756 roku Francja i Wielka Brytania formalnie rozpoczęły wojnę. Francuzi przeprowadzili bardzo skuteczną operację na Morzu Śródziemnym. Pozorując możliwość większych działań przeciw Wyspom Brytyjskim, skoncentrowali uwagę przeciwnika, a następnie zaatakowali Minorkę.

Wyspa była niezwykle ważną brytyjską bazą na zachodnim Morzu Śródziemnym. Francuzi wylądowali na Minorce i rozpoczęli oblężenie Fortu St. Philip. Brytyjska flota dowodzona przez admirała Johna Bynga nie zdołała skutecznie przerwać blokady. Twierdza skapitulowała.

Klęska wywołała w Wielkiej Brytanii ogromny skandal. Byng został oskarżony o niewykonanie obowiązków i po procesie rozstrzelany w 1757 roku. Sprawa pokazywała, jak wielkie znaczenie przykładano w Londynie do utrzymania przewagi morskiej.

Tymczasem Fryderyk II wiedział, że Austria, Rosja i Francja tworzą przeciw niemu coraz silniejszy blok. Obawiał się jednoczesnego uderzenia przeciwników i postanowił przejąć inicjatywę.

W sierpniu 1756 roku armia pruska wkroczyła do Saksonii. Państwo to próbowało zachować neutralność, ale Fryderyk uważał, że w razie wojny stanie po stronie Austrii. Wojska saskie zostały otoczone pod Pirną i zmuszone do kapitulacji.

Saksonia znalazła się pod pruską okupacją. Fryderyk wykorzystywał jej zasoby gospodarcze, podatkowe i ludnościowe do finansowania wojny. Saksońskich żołnierzy wcielano do armii pruskiej, choć wielu później dezerterowało.

Prusacy wykorzystali również mennice znajdujące się na zajętych terenach. W czasie wojny na dużą skalę emitowano monety o obniżonej zawartości kruszcu. Szczególnie znane były tzw. efraimki, związane z działalnością finansistów Veitela Heinego Ephraima i Daniela Itziga. Fałszowano lub znacznie pogarszano między innymi monety polsko-saskie. Operacja przynosiła Prusom dochody, ale przyczyniała się do destabilizacji pieniądza w Rzeczypospolitej.

W 1757 roku Fryderyk postanowił uprzedzić przygotowania Austrii i zaatakował Czechy. W maju zwyciężył pod Pragą i rozpoczął oblężenie miasta. Wydawało się, że może odnieść szybki sukces.

Sytuację zmieniła bitwa pod Kolinem w czerwcu 1757 roku. Armia austriacka dowodzona przez Leopolda von Dauna pokonała Prusaków. Fryderyk musiał zrezygnować z oblężenia Pragi i wycofać się z Czech.

Wkrótce sytuacja Prus stała się bardzo niebezpieczna. Francuzi nacierali z zachodu, Rosjanie ze wschodu, Austriacy próbowali odzyskać Śląsk, a Szwedzi zaatakowali pruskie Pomorze. Wydawało się, że przeciwnicy mogą zniszczyć państwo Fryderyka w jednej kampanii.

Największą szansą Prus była jednak trudność w skoordynowaniu działań koalicji. Poszczególni sojusznicy posiadali odmienne interesy i prowadzili działania na różnych kierunkach. Fryderyk próbował wykorzystywać centralne położenie państwa i szybko przerzucać wojska pomiędzy frontami, rozbijając armie przeciwników zanim zdążą się połączyć.

5 listopada 1757 roku pod Rossbach Fryderyk zaatakował armię francusko-cesarską. Dzięki doskonałemu manewrowi i sprawnej artylerii odniósł wielkie zwycięstwo. Bitwa trwała stosunkowo krótko, a przeciwnik poniósł znacznie większe straty.

Rossbach miał ogromne znaczenie propagandowe. Pokazał skuteczność pruskiej armii i osłabił prestiż wojsk francuskich. Fryderyk natychmiast skierował armię na drugi koniec państwa, gdzie Austriacy zajęli znaczną część Śląska.

5 grudnia 1757 roku doszło do bitwy pod Lutynią. Fryderyk dysponował mniejszymi siłami, ale zastosował słynny szyk skośny, koncentrując uderzenie przeciwko jednej części austriackiego frontu. Armia habsburska została rozbita, a Prusy odzyskały większość Śląska.

Zwycięstwa pod Rossbach i Lutynią należały do największych sukcesów militarnych Fryderyka II i uratowały Prusy przed klęską w pierwszej fazie wojny.

Na wschodzie sytuacja była jednak nadal trudna. Rosjanie wkroczyli do Prus Wschodnich i już w 1757 roku stoczyli z Prusakami bitwę pod Groß-Jägersdorf. Choć nie wykorzystali zwycięstwa do dalszej ofensywy, pokazali, że stanowią bardzo poważne zagrożenie.

W 1758 roku wojska rosyjskie ponownie wkroczyły do Prus i zajęły znaczną część Prus Wschodnich. Prowincja pozostawała pod rosyjską okupacją praktycznie do końca udziału Rosji w wojnie.

Fryderyk próbował zatrzymać Rosjan, zanim połączą się z Austriakami. W sierpniu 1758 roku doszło do niezwykle krwawej bitwy pod Sarbinowem, znanej jako bitwa pod Zorndorfem. Obie strony poniosły ogromne straty, a wynik starcia nie był jednoznaczny. Rosjanie ostatecznie wycofali się, ale nie zostali zniszczeni.

W tym samym roku sytuacja Francji poza Europą zaczęła się pogarszać. Wielka Brytania pod kierownictwem Williama Pitta Starszego przyjęła strategię wykorzystania przewagi morskiej i kolonialnej. Londyn finansował działania Fryderyka II w Europie, dzięki czemu sam mógł skoncentrować większą część własnych zasobów na walce z Francją na morzach i w koloniach.

W 1758 roku Brytyjczycy zdobyli Louisbourg. Twierdza znajdowała się na wyspie Cape Breton i broniła dostępu do Zatoki Świętego Wawrzyńca. Jej upadek otworzył drogę do bezpośredniego ataku na centrum Nowej Francji.

Równocześnie Brytyjczycy odnosili sukcesy w Indiach. Już w 1757 roku Robert Clive pokonał bengalskiego nawaba Siraj ud-Daulę pod Plassey. Zwycięstwo umożliwiło Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej przejęcie ogromnych wpływów w Bengalu i stało się jednym z najważniejszych kroków prowadzących do powstania brytyjskiego imperium w Indiach.

W Europie natomiast rok 1759 był dla Fryderyka wyjątkowo trudny. Rosjanie i Austriacy coraz lepiej koordynowali działania. 12 sierpnia doszło do bitwy pod Kunowicami, czyli Kunersdorfem.

Połączona armia rosyjsko-austriacka zadała Fryderykowi II jedną z największych klęsk w jego karierze. Pruska armia została niemal całkowicie rozbita, a sam król znajdował się w stanie załamania. Przez pewien czas wydawało się, że droga do Berlina jest otwarta.

Prusy ocalił jednak brak szybkiego wspólnego działania zwycięzców. Dowódcy rosyjscy i austriaccy różnili się w ocenie dalszej kampanii, wojska były wyczerpane, a problemy zaopatrzeniowe utrudniały kontynuowanie ofensywy. Fryderyk określał później niespodziewane ocalenie jako jeden z kolejnych „cudów domu brandenburskiego”.

W tym samym 1759 roku Wielka Brytania odnosiła natomiast serię ogromnych sukcesów. Rok ten przeszedł nawet do brytyjskiej tradycji jako Annus Mirabilis – cudowny rok.

We wrześniu wojska generała Jamesa Wolfe’a pokonały Francuzów dowodzonych przez markiza de Montcalma na Równinie Abrahama pod Quebeciem. Obaj dowódcy zginęli, ale miasto dostało się w ręce Brytyjczyków.

W 1760 roku skapitulował Montreal. Oznaczało to praktycznie koniec francuskiego panowania w Kanadzie.

Brytyjska flota odnosiła również zwycięstwa na Atlantyku. W 1759 roku Francuzi planowali inwazję na Wyspy Brytyjskie, ale ich floty zostały pokonane pod Lagos i w zatoce Quiberon. Po tych klęskach Francja utraciła realną możliwość podważenia brytyjskiej przewagi morskiej w tej fazie wojny.

W Niemczech także wojska brytyjsko-hanowerskie odnosiły sukcesy. Szczególne znaczenie miało zwycięstwo pod Minden w 1759 roku, które ograniczyło francuską możliwość zajęcia Hanoweru.

W 1760 roku wojna w Europie nadal pozostawała jednak nierozstrzygnięta. Austriacy okresowo zajmowali część Śląska. Rosyjskie i austriackie oddziały przeprowadziły nawet krótkotrwały rajd na Berlin.

Fryderyk nadal odnosił jednak ważne zwycięstwa. W sierpniu 1760 roku pokonał Austriaków pod Legnicą, a w listopadzie zwyciężył pod Torgau. Bitwa była bardzo krwawa, ale pozwoliła utrzymać znaczną część Saksonii i uniemożliwiła Austrii osiągnięcie decydującego sukcesu.

Prusy znajdowały się jednak na granicy wyczerpania. Wieloletnia mobilizacja doprowadziła do ogromnych strat ludnościowych. Brakowało żołnierzy, konieczność utrzymywania armii niszczyła finanse, a kolejne kampanie pustoszyły prowincje.

Najważniejszą podporą Fryderyka pozostawały brytyjskie subsydia. William Pitt Starszy uważał, że wspieranie Prus jest najlepszym sposobem związania znacznych sił francuskich na kontynencie i umożliwienia Wielkiej Brytanii zdobywania kolonii.

W 1760 roku zmarł Jerzy II, a tron brytyjski objął jego wnuk Jerzy III. Nowy monarcha chciał odgrywać bardziej samodzielną rolę polityczną i był mniej związany z hanowerskimi interesami poprzedników.

Nie oznaczało to natychmiastowego odsunięcia Pitta. William Pitt zrezygnował dopiero w 1761 roku, gdy nie uzyskał zgody na natychmiastowe rozpoczęcie wojny przeciw Hiszpanii, której przystąpienia do konfliktu się spodziewał. Coraz większe wpływy zdobywał natomiast lord Bute, który został premierem w 1762 roku i rzeczywiście dążył do zakończenia wojny.

Francja, ponosząca klęski kolonialne, zwróciła się ku Hiszpanii. Obie monarchie były rządzone przez Burbonów i w 1761 roku zawarły tzw. trzeci pakt familijny. Hiszpania weszła do wojny przeciwko Wielkiej Brytanii na początku 1762 roku.

Decyzja okazała się dla Madrytu bardzo kosztowna. Brytyjczycy wykorzystali przewagę morską i zaatakowali ważne hiszpańskie posiadłości kolonialne. Zdobyli Hawanę na Kubie oraz Manilę na Filipinach. Nie oznaczało to jednak utraty przez Hiszpanię „większości posiadłości na Karaibach”. Były to bardzo dotkliwe, lecz czasowe straty dwóch niezwykle ważnych punktów strategicznych.

Równie decydujące wydarzenia miały miejsce w Rosji. 5 stycznia 1762 roku zmarła caryca Elżbieta. Tron objął jej siostrzeniec Piotr III.

Nowy cesarz był wielkim admiratorem Fryderyka II i pruskiego modelu wojskowego. Natychmiast zmienił rosyjską politykę. Pomimo że rosyjskie armie znajdowały się w bardzo korzystnej sytuacji, Piotr III nakazał zaprzestanie walk.

W maju 1762 roku zawarto pokój rosyjsko-pruski. Rosja zwróciła Prusom wszystkie zajęte terytoria, nie żądając w praktyce poważniejszej rekompensaty. Niedługo później Piotr zawarł z Fryderykiem również sojusz i gotów był wystąpić przeciwko wcześniejszym rosyjskim sprzymierzeńcom.

Wydarzenie to określa się często mianem „cudu domu brandenburskiego”. Prusy znajdowały się już blisko wyczerpania, a wycofanie Rosji zasadniczo zmieniło ich sytuację strategiczną.

W tym samym czasie z wojny wycofała się również Szwecja, zawierając z Prusami pokój w Hamburgu.

Polityka Piotra III spotkała się jednak w Rosji z ogromnym niezadowoleniem. Jego demonstracyjna fascynacja Prusami, plany dotyczące wojny z Danią i konflikty z elitami przyczyniły się do powstania spisku.

W lipcu 1762 roku doszło do przewrotu pałacowego. Piotr został pozbawiony tronu, a władzę objęła jego żona jako Katarzyna II. Były cesarz wkrótce zmarł w niewyjaśnionych do końca okolicznościach.

Katarzyna zerwała sojusz wojskowy z Fryderykiem, ale nie wznowiła wojny przeciwko Prusom. Rosja zachowała neutralność. Dla Marii Teresy oznaczało to praktyczną utratę możliwości odzyskania Śląska.

Austria kontynuowała walkę jeszcze przez kilka miesięcy, ale bez rosyjskiej pomocy nie była zdolna do pokonania Prus. Obie strony były wyczerpane i rozpoczęły negocjacje.

15 lutego 1763 roku podpisano pokój w Hubertusburgu między Prusami, Austrią i Saksonią. W Europie Środkowej w zasadzie przywrócono stan sprzed wojny. Fryderyk II zachował Śląsk.

Było to ogromne zwycięstwo polityczne Prus. Państwo przetrwało jednoczesną walkę z Austrią, Rosją, Francją, Saksonią i Szwecją. Zapłaciło za to jednak olbrzymią cenę w postaci strat ludnościowych, zniszczeń i zadłużenia.

Przetrwanie monarchii Hohenzollernów oznaczało utrwalenie dualizmu niemieckiego. Od tej chwili w świecie niemieckim funkcjonowały dwa wielkie mocarstwa – Austria i Prusy – rywalizujące o dominację. Spór ten miał trwać przez ponad sto lat.

Jeszcze ważniejsze z globalnego punktu widzenia były postanowienia pokoju paryskiego podpisanego 10 lutego 1763 roku przez Wielką Brytanię, Francję i Hiszpanię.

Francja utraciła Kanadę na rzecz Wielkiej Brytanii. Brytyjczycy zdobyli również większość francuskich ziem na wschód od Missisipi, z wyjątkiem Nowego Orleanu. Francja zachowała natomiast niewielkie wyspy Saint-Pierre i Miquelon, ważne przede wszystkim dla rybołówstwa.

Ludwik XV odzyskał część bardzo dochodowych wysp cukrowych na Karaibach, między innymi Gwadelupę i Martynikę. Wielka Brytania uznała, że bardziej opłaca się pozostawić sobie ogromną Kanadę i inne zdobycze kontynentalne, a zwrócić Francji niektóre wyspy plantacyjne.

Francja zachowała również część placówek handlowych w Indiach, ale ich znaczenie polityczne zostało bardzo ograniczone. Wielka Brytania uzyskała zdecydowaną przewagę nad francuską Kompanią Wschodnioindyjską i otworzyła sobie drogę do stopniowego podporządkowania większej części subkontynentu.

Hiszpania odzyskała Hawanę i Manilę. W zamian przekazała Wielkiej Brytanii Florydę. Francja rekompensowała sojusznikowi tę stratę, odstępując Hiszpanii Luizjanę położoną na zachód od Missisipi oraz Nowy Orlean.

W rezultacie wojny mapa kolonialna Ameryki Północnej uległa całkowitej zmianie. Francja przestała być najważniejszym konkurentem Wielkiej Brytanii na kontynencie północnoamerykańskim.

Brytyjskie zwycięstwo miało jednak paradoksalne konsekwencje. Koloniści angielscy przestali obawiać się sąsiedniej francuskiej Kanady i w znacznie mniejszym stopniu potrzebowali militarnej ochrony Londynu. Jednocześnie wojna spowodowała gigantyczny wzrost brytyjskiego długu publicznego.

Rząd w Londynie uznał, że część kosztów utrzymywania imperium powinni ponosić sami mieszkańcy kolonii. W następnych latach zaczęto wprowadzać nowe podatki i ściślej kontrolować handel kolonialny. Wywołało to opór trzynastu kolonii i stało się jednym z najważniejszych czynników prowadzących do rewolucji amerykańskiej.

Równie doniosłe skutki wojna miała dla Francji. Utrata Kanady i osłabienie pozycji w Indiach były poważną porażką strategiczną. Państwo poniosło ogromne koszty finansowe, nie zdobywając trwałych korzyści w Europie. Rosnące zadłużenie monarchii francuskiej stało się jednym z długofalowych problemów, które w następnych dziesięcioleciach doprowadzały finanse państwa do coraz większego kryzysu.

Austria także nie osiągnęła głównego celu. Pomimo ogromnego wysiłku wojennego nie odzyskała Śląska. Maria Teresa musiała zaakceptować fakt, że Prusy stały się trwałym mocarstwem.

Wojna miała natomiast bardzo duże znaczenie dla Rosji. Armia rosyjska wykazała, że jest zdolna prowadzić działania na ogromne odległości i skutecznie walczyć z najlepszymi wojskami europejskimi. Zajęcie Prus Wschodnich, wkroczenie do Berlina oraz zwycięstwo pod Kunowicami pokazały potencjał militarny imperium.

Wycofanie się Rosji wynikało nie z klęski, lecz z nagłej zmiany polityki dynastycznej po śmierci Elżbiety. Katarzyna II odziedziczyła więc państwo, którego znaczenie w polityce europejskiej było już niepodważalne.

Wojna siedmioletnia utrwaliła również znaczenie nowego sposobu finansowania wielkich konfliktów. Wielka Brytania mogła jednocześnie utrzymywać flotę, prowadzić działania kolonialne i wypłacać subsydia Prusom dzięki rozwiniętemu systemowi kredytu publicznego. Francja miała większe trudności z mobilizowaniem zasobów finansowych, mimo podobnego potencjału ludnościowego.

Na polach bitew widoczne były również przemiany organizacji wojsk. Armie stawały się coraz bardziej zawodowe i zdyscyplinowane, a działania wymagały rozbudowanego systemu zaopatrzenia. Pruska piechota słynęła z szybkości prowadzenia ognia i musztry, jednak wojna pokazała, że sama przewaga taktyczna nie wystarcza wobec wielokrotnej przewagi przeciwników.

Najważniejszym talentem Fryderyka II okazała się umiejętność szybkiego przemieszczania wojsk pomiędzy frontami i wykorzystywania braku współdziałania przeciwników. Prusy nie wygrały wojny poprzez całkowite pokonanie koalicji. Przetrwały ją dzięki połączeniu własnej sprawności militarnej, pomocy finansowej Wielkiej Brytanii, różnic interesów między przeciwnikami oraz niezwykle korzystnej dla Fryderyka zmiany na rosyjskim tronie.

Po 1763 roku układ sił w Europie stał się wyraźniejszy. Prusy weszły na stałe do grona głównych mocarstw. Austria zachowała wielką pozycję, ale musiała dzielić wpływy w Rzeszy z Hohenzollernami. Rosja rosła w siłę i wkrótce miała skoncentrować uwagę na Polsce oraz Imperium Osmańskim.

Największym zwycięzcą całego konfliktu była jednak Wielka Brytania. Zniszczenie francuskiej przewagi w Kanadzie, dominacja na morzach i rosnąca kontrola nad Indiami stworzyły podstawy dla jej późniejszego imperium światowego.

Dlatego wojna siedmioletnia wykraczała znaczeniem daleko poza europejski konflikt o Śląsk. W Europie utrwaliła istnienie Prus jako mocarstwa i rywalizację prusko-austriacką, w Ameryce Północnej zlikwidowała francuską dominację terytorialną, a w Indiach otworzyła drogę do brytyjskiej ekspansji. Jednocześnie jej koszty przyczyniły się do kryzysu finansowego Francji oraz konfliktu Wielkiej Brytanii z własnymi koloniami amerykańskimi. Z tego względu pokój z 1763 roku nie tyle zakończył wielką epokę konfliktów, ile stworzył warunki dla następnych przełomów XVIII wieku.

5/5 - (1 vote)

Wojny Kontynentalne kalendarium

Francuzi musieli rozbić przymierze dworów cesarskich, rosyjskiego i austriackiego. W tym celu nawiązali kontakty z carewną Elżbietą, która w sojuszu ze Szwedami przejęła władzę z rąk Iwana VI.

1740 – umiera Fryderyk Wilhelm I a władzę obejmuje jego syn filozof Fryderyk II, który popiera Marię Teresę za co sam sobie wyznacza cenę w postaci Śląska. W grudniu 1740 zajmuje tą dzielnicę.

1741 /10 kwiecień – bitwa pod Małujowicami gdzie Prusacy rozbijają Austriaków. Klęska powoduje, że zaczyna słabnąć poparcie dla sankcji pragmatycznej i w obozie jej obrońców zostaje Anglia, Holandia i Hanower. Francja nie występowała oficjalnie jako sojuszniczka Prus i Bawarii.

1741 – elektor bawarski zajmuje Górną Austrię i Czechy i ogłasza cesarzem jako Karol VII. Maria Teresa zawiera sojusz z Fryderykiem II i opierając się na wojskach węgierskich pokonuje uzurpatora i zajmuje cała Bawarię. Zbliżenie prusko-austriackie potwierdzane jest pokojem we Wrocławiu (1742), na mocy którego Prusy otrzymywały Śląsk oprócz 2 księstw.

1743 – sojusz w Wormacji pomiędzy Austrią, Sardynią i Wielką Brytanią. Utworzono tzw. Armię pragmatyczną składającą się z Anglików, Hanowerczyków, Holendrów i Austriaków pod wodzą króla Anglii Jerzego II. Te wojska rozbijają Francuzów, którzy jeszcze oficjalnie nie uczestniczą w wojnie. Konflikt zaczyna się zamieniać w wojnę ogólnoeuropejską.

1743 – śmierć kardynała Fleury. Francja zawiera sojusz z Holandią, co powoduje wieszanie się jej do wojny kolonialnej, angielsko-hiszpańskiej. Francja zaczyna ponosić klęski w Europie, co powoduje wzrost wpływów Marii Teresy. To z kolei zbliża do siebie Fryderyka II i Ludwika XV. Prusy zdobywają Śląsk, łamiąc pokój wrocławski, i po bitwie pod Kotliskami także Saksonię.

1745 – na cesarza obrano Franciszka Stefana, męża Marii Teresy co było potwierdzeniem sankcji pragmatycznej

1748 – pokój w Akwizgranie; Prusy zyskiwały Śląsk w zamian za co uznawały tytuł Franciszka I

Wojny europejskie połowy XVIII wieku były przede wszystkim następstwem rywalizacji dynastycznej, walki o równowagę sił oraz wzrostu znaczenia Prus. Najważniejszym konfliktem pierwszej fazy była wojna o sukcesję austriacką, rozpoczęta po śmierci cesarza Karola VI w 1740 roku. Bezpośrednią przyczyną sporu stała się kwestia uznania praw jego córki Marii Teresy do dziedziczenia posiadłości Habsburgów. Karol VI przez wiele lat zabiegał o uznanie sankcji pragmatycznej, która miała zagwarantować niepodzielność monarchii habsburskiej oraz możliwość dziedziczenia tronu przez kobietę. Większość mocarstw europejskich formalnie dokument zaakceptowała, ale po śmierci cesarza część z nich uznała sytuację za doskonałą okazję do zdobycia habsburskich ziem.

Szczególnie niebezpieczny dla Austrii był układ sił powstały wokół Francji, Bawarii, Prus i Hiszpanii. Francja od dawna dążyła do osłabienia Habsburgów, choć w pierwszej fazie konfliktu starała się unikać otwartego występowania jako bezpośrednia strona wojny. Istotne znaczenie miała również sytuacja w Rosji. Francuska dyplomacja obawiała się trwałego związku Petersburga z Wiedniem i próbowała wpływać na sytuację rosyjską.

Po śmierci cesarzowej Anny Iwanowny w 1740 roku tron rosyjski przypadł niemowlęciu Iwanowi VI. Władzę sprawowała regencja, początkowo Ernesta Birona, a następnie matki dziecka, Anny Leopoldowny. W listopadzie 1741 roku córka Piotra Wielkiego, Elżbieta Piotrowna, przeprowadziła przewrót pałacowy i objęła władzę. Francuzi i Szwedzi rzeczywiście liczyli, że zmiana w Petersburgu osłabi rosyjskie związki z Austrią, jednak nie należy przedstawiać przewrotu wyłącznie jako rezultatu francusko-szwedzkiego spisku. Elżbieta posiadała własne zaplecze w gwardii i wykorzystywała popularność wynikającą z faktu, że była córką Piotra I.

Równocześnie Szwecja, zachęcana między innymi przez Francję i licząca na odzyskanie ziem utraconych po wielkiej wojnie północnej, rozpoczęła w 1741 roku wojnę z Rosją. Konflikt zakończył się jednak całkowitym niepowodzeniem Szwedów. Rosja zajęła Finlandię, a pokój w Åbo w 1743 roku przesunął granicę jeszcze bardziej na zachód. Pokazało to, że zmiana na tronie rosyjskim nie oznaczała rezygnacji z mocarstwowej polityki zapoczątkowanej przez Piotra Wielkiego.

Największe znaczenie dla konfliktu europejskiego miało jednak pojawienie się nowego króla Prus. W maju 1740 roku zmarł Fryderyk Wilhelm I, a władzę objął jego syn Fryderyk II. Młody monarcha interesował się filozofią, literaturą i kulturą francuską, ale zarazem okazał się niezwykle ambitnym i bezwzględnym politykiem. Po ojcu odziedziczył sprawne państwo, dobrze zorganizowaną administrację, pełny skarb i jedną z najlepiej wyszkolonych armii europejskich.

Śmierć Karola VI stworzyła Fryderykowi możliwość wykorzystania tej przewagi. Oficjalnie deklarował gotowość uznania praw Marii Teresy, ale zażądał w zamian przekazania mu Śląska. Nie czekając na zgodę Wiednia, w grudniu 1740 roku wkroczył do tej prowincji.

Śląsk był dla Prus niezwykle atrakcyjną zdobyczą. Był regionem stosunkowo bogatym, gęsto zaludnionym i rozwiniętym gospodarczo. Znajdowało się tam rozwinięte rzemiosło i przemysł tekstylny, a położenie prowincji pozwalało połączyć oraz zabezpieczyć część pruskich posiadłości. Jej zdobycie mogło więc zasadniczo zwiększyć potencjał monarchii Hohenzollernów.

10 kwietnia 1741 roku doszło do bitwy pod Małujowicami, znanej także jako bitwa pod Mollwitz. Początek starcia był dla Prusaków bardzo niebezpieczny. Austriacka kawaleria rozbiła część pruskich oddziałów, a Fryderyk II został nawet przekonany przez swoich dowódców do opuszczenia pola walki. Doskonale wyszkolona piechota pruska utrzymała jednak szyk i ostatecznie odniosła zwycięstwo.

Bitwa pod Małujowicami miała ogromne znaczenie polityczne. Pokazała innym mocarstwom, że Maria Teresa znajduje się w trudnej sytuacji i że można wystąpić przeciwko Habsburgom bez większego ryzyka. Dotychczasowe deklaracje uznania sankcji pragmatycznej zaczęły tracić znaczenie.

Do wojny przystąpił elektor bawarski Karol Albert, który sam wysuwał roszczenia do części dziedzictwa Habsburgów i korony cesarskiej. Otrzymał pomoc Francji i skierował wojska przeciw Austrii. Siły bawarskie i francuskie wkroczyły do Górnej Austrii, a następnie zwróciły się w stronę Czech. W listopadzie 1741 roku zajęto Pragę.

Karol Albert został uznany przez część czeskich stanów za króla Czech, a w styczniu 1742 roku wybrano go cesarzem Świętego Cesarstwa Rzymskiego jako Karola VII. Był pierwszym od kilku stuleci cesarzem niepochodzącym z dynastii Habsburgów. Jego wybór wydawał się oznaczać poważną klęskę polityczną Marii Teresy.

Sytuacja młodej władczyni była rzeczywiście dramatyczna. Prusy zajmowały Śląsk, Bawarczycy i Francuzi wkroczyli do Czech, a część mocarstw kwestionowała jej prawa. Maria Teresa zdołała jednak utrzymać poparcie ziem węgierskich. W 1741 roku zwróciła się do stanów węgierskich o pomoc i uzyskała znaczące wsparcie wojskowe oraz finansowe.

Węgry stały się jednym z najważniejszych zapleczy obrony monarchii. Maria Teresa zgodziła się jednocześnie potwierdzić część ich tradycyjnych praw i przywilejów. Pozwoliło to skoncentrować siły przeciwko Bawarii i Czechom.

Austriacy przeszli do kontrataku. Wojska habsburskie wkroczyły do Bawarii i zajęły Monachium. W rezultacie Karol VII znajdował się w paradoksalnej sytuacji: formalnie był cesarzem, ale jego własne dziedziczne państwo zostało opanowane przez przeciwników.

Maria Teresa potrzebowała jednak pokoju z jednym z głównych wrogów, aby skoncentrować siły przeciwko pozostałym. Już w 1741 roku prowadziła tajne rokowania z Fryderykiem II. Ostatecznie w 1742 roku zawarto pokój we Wrocławiu, potwierdzony później traktatem berlińskim.

Prusy otrzymały większość Śląska oraz ziemię kłodzką. Austria zachowała jedynie część południowo-wschodniego Śląska, później określaną jako Śląsk Austriacki, obejmującą między innymi okolice Cieszyna, Opawy i Karniowa. Dla Fryderyka był to ogromny sukces osiągnięty w bardzo krótkim czasie.

Wycofanie Prus pozwoliło Marii Teresie skoncentrować się na Francji i Bawarii. Wojska austriackie odzyskiwały kolejne obszary, a pozycja Habsburgów zaczęła się poprawiać.

W 1743 roku zawarto traktat w Wormacji między Austrią, Wielką Brytanią i Królestwem Sardynii. Wielka Brytania od początku popierała Marię Teresę, ponieważ obawiała się nadmiernego wzrostu wpływów francuskich w Europie i Niderlandach. Król brytyjski Jerzy II był równocześnie elektorem Hanoweru, co dodatkowo wiązało brytyjskie interesy z polityką Rzeszy.

Powstała tzw. Armia Pragmatyczna, złożona między innymi z oddziałów brytyjskich, hanowerskich, austriackich i holenderskich. 27 czerwca 1743 roku odniosła zwycięstwo nad Francuzami pod Dettingen. W bitwie osobiście uczestniczył Jerzy II. Był to ostatni przypadek, gdy brytyjski monarcha osobiście dowodził armią w bitwie.

Francja znajdowała się wówczas w dwuznacznej sytuacji. Jej wojska od początku wspierały przeciwników Marii Teresy, ale formalnie przez pewien czas przedstawiano działania jako pomoc udzielaną sojusznikom. Dopiero w 1744 roku Francja otwarcie wypowiedziała wojnę Wielkiej Brytanii i Austrii.

Warto również poprawić informację o sojuszu Francji z Holandią. Po śmierci kardynała Fleury w 1743 roku Francja nie zawarła z Holandią sojuszu skierowanego przeciwko Wielkiej Brytanii. Republika Zjednoczonych Prowincji znajdowała się raczej po stronie przeciwników Francji, choć początkowo starała się ograniczać własne bezpośrednie zaangażowanie.

Śmierć Fleury oznaczała zakończenie okresu stosunkowo ostrożnej francuskiej polityki zagranicznej. Ludwik XV zaczął bardziej bezpośrednio kierować sprawami państwa. Francja coraz mocniej angażowała się w wojnę, zarówno w Niemczech, jak i Niderlandach oraz Italii.

Fryderyk II z niepokojem obserwował odbudowę pozycji Marii Teresy. Gdy Austria odzyskiwała siły, pojawiła się możliwość, że po pokonaniu Francji spróbuje odebrać Prusom Śląsk. Fryderyk postanowił więc ponownie zaatakować.

W 1744 roku rozpoczęła się druga wojna śląska. Prusy wkroczyły do Czech i zajęły Pragę. Kampania szybko stała się jednak trudna. Austriacy unikali walnej bitwy, atakowali linie zaopatrzenia i zmuszali Fryderyka do odwrotu.

W następnym roku Prusy ponownie wykazały jednak swoją siłę militarną. W czerwcu 1745 roku Fryderyk pokonał Austriaków i Sasów pod Hohenfriedbergiem. We wrześniu odniósł kolejne zwycięstwo pod Soor.

Pod koniec roku armie pruskie wkroczyły również do Saksonii. W grudniu 1745 roku książę Leopold von Anhalt-Dessau pokonał wojska sasko-austriackie pod Kesselsdorfem. W przytoczonym kalendarium pojawia się określenie „bitwa pod Kotliskami”, ale chodzi właśnie przede wszystkim o serię zwycięstw pruskich, zakończoną bitwą pod Kesselsdorfem.

Po tych klęskach Austria musiała ponownie zaakceptować utratę Śląska. Pokój drezdeński z grudnia 1745 roku potwierdził wcześniejsze nabytki Fryderyka II. W zamian król pruski uznał Franciszka Stefana Lotaryńskiego za cesarza.

W tym samym roku zmarł Karol VII Bawarski. Jego syn nie zamierzał kontynuować walki o koronę cesarską i porozumiał się z Marią Teresą. We wrześniu 1745 roku mąż Marii Teresy, Franciszek Stefan Lotaryński, został wybrany cesarzem jako Franciszek I.

Nie był to jednak formalny „dowód obowiązywania sankcji pragmatycznej”. Sankcja dotyczyła przede wszystkim dziedziczenia posiadłości habsburskich, a nie korony cesarskiej, która pozostawała elekcyjna i była zastrzeżona dla mężczyzn. Maria Teresa była rzeczywistą władczynią monarchii habsburskiej, natomiast jej mąż posiadał tytuł cesarski.

Powstała w ten sposób dynastia habsbursko-lotaryńska. Franciszek I zajmował się między innymi sprawami gospodarczymi i finansowymi, ale dominującą osobowością polityczną pozostawała Maria Teresa.

Wojna nie zakończyła się jednak w 1745 roku. Walki trwały jeszcze w Niderlandach, Italii, na morzach i w koloniach. Konflikt o sukcesję austriacką stał się bowiem wojną obejmującą znaczną część świata.

We włoskiej części konfliktu Austria i Sardynia walczyły przeciwko Hiszpanii i Neapolowi. Hiszpańscy Burbonowie chcieli odzyskać wpływy i posiadłości w Italii utracone w wyniku wcześniejszych wojen europejskich. Działania toczyły się między innymi w Lombardii, Piemoncie i na obszarze Genui.

Szczególnie ważnym polem walk były Niderlandy Austriackie. Francja rozpoczęła tam ofensywę, korzystając z bardzo sprawnej armii dowodzonej przez marszałka Maurycego Saskiego. Był on nieślubnym synem Augusta II Mocnego i jednym z najwybitniejszych dowódców francuskich XVIII wieku.

W 1745 roku Francuzi pokonali wojska brytyjskie, holenderskie i hanowerskie pod Fontenoy. Bitwa była jednym z największych francuskich zwycięstw tej wojny. Kolejne kampanie przyniosły Francji zajęcie znacznej części Niderlandów Austriackich.

W 1746 roku Maurycy Saski zwyciężył pod Rocoux, a w 1747 roku pod Lauffeld. Francja znajdowała się więc pod koniec wojny w bardzo korzystnej sytuacji militarnej w Niderlandach.

Równocześnie konflikt europejski splatał się z wojną kolonialną Wielkiej Brytanii i Francji. Walki toczyły się w Ameryce Północnej, na Karaibach oraz w Indiach. W koloniach północnoamerykańskich konflikt jest znany jako wojna króla Jerzego.

W 1745 roku kolonialne oddziały brytyjskie zdobyły francuską twierdzę Louisbourg na wyspie Cape Breton. Była ona jednym z najważniejszych francuskich punktów strategicznych u wejścia do Zatoki Świętego Wawrzyńca.

Coraz większego znaczenia nabierała również rywalizacja brytyjsko-francuska w Indiach. Oba państwa posiadały tam kompanie handlowe i zaczynały wykorzystywać konflikty między miejscowymi władcami do zwiększania własnych wpływów. Wojna o sukcesję austriacką była więc jednym z etapów prowadzących do późniejszej globalnej rywalizacji kolonialnej.

Warto również pamiętać, że równocześnie Wielka Brytania od 1739 roku prowadziła wojnę z Hiszpanią, znaną jako wojna o ucho Jenkinsa. Konflikt ten po rozpoczęciu wojny o sukcesję austriacką praktycznie zlał się z szerszą rywalizacją mocarstw.

Wojna zaczęła wyczerpywać wszystkie strony. Austria nie była w stanie odzyskać Śląska, Francja ponosiła ogromne koszty utrzymania armii, a Wielka Brytania coraz bardziej skupiała uwagę na rywalizacji kolonialnej i morskiej. Żadne z mocarstw nie było zdolne do osiągnięcia całkowitego zwycięstwa.

W 1748 roku zawarto pokój w Akwizgranie. Potwierdzono prawa Marii Teresy do dziedzicznych posiadłości Habsburgów oraz uznano cesarski tytuł Franciszka I. Najważniejsza zmiana terytorialna dotyczyła jednak Prus.

Fryderyk II zachował Śląsk i ziemię kłodzką. Oznaczało to ostateczne potwierdzenie wielkiego wzrostu znaczenia Prus. Państwo Hohenzollernów znalazło się w gronie pierwszoplanowych mocarstw europejskich.

Francja zwróciła większość terenów zdobytych w Niderlandach Austriackich. Było to źródłem niezadowolenia we Francji, ponieważ armia odniosła tam znaczące sukcesy, które nie zostały wykorzystane do uzyskania trwałych korzyści terytorialnych.

W koloniach także w dużej mierze przywrócono sytuację sprzed wojny. Brytyjczycy zwrócili Francji Louisbourg, natomiast Francuzi oddali zajęty wcześniej Madras w Indiach. Oznaczało to raczej zawieszenie konfliktu kolonialnego niż jego rzeczywiste rozwiązanie.

Pokój w Akwizgranie nie usunął również najważniejszej sprzeczności w Europie Środkowej. Maria Teresa nie pogodziła się z utratą Śląska. Zdawała sobie sprawę, że państwo wymaga reform, jeśli ma być zdolne do skutecznego przeciwstawienia się Prusom.

Po 1748 roku rozpoczęła więc gruntowną przebudowę monarchii. Reformowano system podatkowy, administrację i armię. Austria próbowała stworzyć bardziej scentralizowane państwo oraz zwiększyć dochody potrzebne do utrzymywania liczniejszego wojska.

W Wiedniu stopniowo dochodzono również do przekonania, że tradycyjny sojusz z Wielką Brytanią nie zapewnia możliwości odzyskania Śląska. Brytyjczyków interesowało przede wszystkim utrzymanie równowagi europejskiej, ochrona Hanoweru oraz rywalizacja kolonialna z Francją. Nie byli gotowi rozpoczynać kolejnej wielkiej wojny wyłącznie w celu odebrania Śląska Fryderykowi.

Równocześnie Prusy zbliżały się do Wielkiej Brytanii. Londyn obawiał się, że w przypadku nowego konfliktu Francuzi mogą zaatakować Hanower. Silne Prusy mogły zapewnić temu terytorium osłonę.

Doprowadziło to w następnych latach do jednej z najbardziej niezwykłych zmian sojuszy w historii XVIII-wiecznej dyplomacji. Austria, przez dwa stulecia główny przeciwnik Francji, rozpoczęła zbliżenie z Wersalem. Francja z kolei uznała, że większym zagrożeniem niż Austria staje się Wielka Brytania oraz coraz silniejsze Prusy.

Proces ten zakończył się tzw. odwróceniem przymierzy w 1756 roku. Austria zawarła sojusz z Francją, natomiast Prusy związały się z Wielką Brytanią. Do obozu austriacko-francuskiego dołączyła następnie Rosja.

Wojna o sukcesję austriacką nie była zatem ostatecznym rozstrzygnięciem konfliktu, ale przygotowaniem do jeszcze większej wojny siedmioletniej. Najważniejszym jej skutkiem było pojawienie się Prus jako mocarstwa zdolnego rywalizować z Austrią o dominację w świecie niemieckim.

Fryderyk II zdobył Śląsk, zwiększając potencjał ludnościowy, gospodarczy i podatkowy monarchii. Maria Teresa utrzymała natomiast pozostałą część swojego dziedzictwa i udowodniła, że monarchia habsburska nie rozpadnie się mimo jednoczesnego ataku kilku przeciwników.

Francja nie osiągnęła korzyści odpowiadających poniesionym kosztom. Jej sukcesy militarne w Niderlandach zostały w dużej części zwrócone przy stole rokowań. Wielka Brytania natomiast coraz bardziej koncentrowała się na walce o dominację morską i kolonialną.

Wojna pokazała też rosnącą rolę Rosji. Choć jej udział w samych walkach o sukcesję austriacką był ograniczony i pod koniec konfliktu dopiero przygotowywano większe zaangażowanie wojsk rosyjskich, Petersburg stał się mocarstwem, którego stanowiska nie można było już ignorować przy tworzeniu europejskich koalicji.

W połowie XVIII wieku wykształcił się więc układ, w którym żadne państwo nie mogło łatwo zdobyć trwałej hegemonii. Francja, Austria, Wielka Brytania, Rosja i Prusy prowadziły nieustanną grę sojuszy, a interesy dynastyczne coraz mocniej łączyły się z gospodarką i rywalizacją kolonialną.

Pokój w Akwizgranie w 1748 roku był jedynie chwilową przerwą. Sprawa Śląska pozostała nierozwiązana z punktu widzenia Austrii, konflikt brytyjsko-francuski w koloniach narastał, a Fryderyk II wiedział, że Maria Teresa będzie próbowała odzyskać utraconą prowincję. W ciągu kilku lat wszystkie te sprzeczności doprowadziły do kolejnego wielkiego konfliktu – wojny siedmioletniej, która miała objąć nie tylko Europę, ale również Amerykę Północną, Indie, Karaiby i oceany.

5/5 - (1 vote)

Wojna północna i wojny tureckie

1689 – do władzy dochodzi Piotr I chociaż na razie rządzi regencja. Młody car zaprzyjaźnia się z cudzoziemcami zamieszkującymi pod Moskwą. Od Szkotów uczy się taktyki piechoty a od Holendrów żeglugi na razie po jeziorze

1696 – zdobycie Azowa i otwarcie Rosji na Morze Czarne

1696 – bunt strzelców daje pretekst do rozprawienia się z prawosławiem i bojarami.

1700 – po śmierci patriarchy Piotr I nie ogłasza następcy i pozostawia urząd wolnym uzależniając od siebie kościół

1699 – powstanie Ligi Północnej łączącej Saksonię, Danię, Rosję i nieco później Brandenburgię. Liga powstała w celu rozbioru posiadłości szwedzkich (królem szwedzkim był Karol XII)

1700 – wybuch wojny. Duńczycy atakują Holsztyn i go zdobywają ale szybkie kontruderzenie szwedzkie odbija dzielnicę i zagraża Kopenhadze. Duńczycy zostają zmuszeni do zawarcia pokoju. W tym samym czasie wojska saskie atakują z Kurlandii Inflanty szwedzkie. Rosjanie przekraczają granicę i oblegają Narwę. W tej sytuacji młody król Karol XII przeprawia się do Estonii.

1700 /30 listopada – bitwa pod Narwą; klęska wojsk rosyjskich

1701 – Karol XII wkracza na ziemie Rzeczypospolitej sprzymierzając się z Sapiehami

1703 – pro szwedzka konfederacja w Środzie

1704 – generalna konfederacja w Warszawie, która ogłasza bezkrólewie

1704 – na króla zostaje wybrany Stanisław Leszczyński, który podpisuje sojusz ze Szwecją

1704 – anty szwedzka konfederacja sandomierska podpisuje sojusz z Rosją

1706 – Karol XII wkracza na terytorium Saksonii

1706 – pokój w Altranstadt z Saksonią; August II zrzekał się korony polskiej i wyrzekał się sojuszu z Rosją. Szwecja staje się potęgą a o jej poparcie zabiegają kraje europy zachodniej zmagające się właśnie w wojnie o sukcesję hiszpańską.

1709 /9 lipiec – bitwa pod Połtawą i całkowita klęska Karola XII, który uchodzi do Turcji. W tej sytuacji ponownie odradza się Liga Północna. August II wraca do Polski i wypowiada w pokój w Altranstadt

1710 – wojnę Rosji wypowiada Turcja; Piotr I zdołał pozyskać sojuszników w postaci hospodara wołoskiego i mołdawskiego, zapędził się jednak w pogoni za Tatarami, i nad rzeką Prut został osaczony przez Turków

1711 – traktat prucki; Piotr I zobowiązywał się ewakuować Mołdawię, zburzyć Azow i nie mieszać się w sprawy Polski i Kozaczyzny i wypowiedzieć sojusz co ustanawiało by Polskę łatwym łupem dla Porty. Wyprawy na Polskę nie przyniosły sukcesu ale za to rozbito posiadłości weneckie na Peloponezie.

1712 – Piotr I przenosi stolicę do Petersburga

1715 – wojnę Szwecji wypowiada Hanower i Prusy i koalicja wypycha Szwedów z kontynentu. Tymczasem zarysowywują się pierwsze niesnaski pomiędzy aliantami. August II niechętnym wzrokiem patrzy na protektorat szwedzki nad Polską i jej lennem Kurlandią.

1717 – zostaje zawarty sojusz rosyjsko – francuski. Do niego miała dołączyć Szwecja.

1718 – ginie Karol XII będąc ofiarą najprawdopodobniej mordu politycznego

1719 – traktat w Wiedniu mający stanowić podstawę koalicji anty rosyjskiej; UK, Saksonia, Austria, Hanower. Plany wojenne nie zostały wprowadzone w życie ze względu na opór polskiej szlachty pozostającej coraz częściej na garnuszku Petersburga. Rosja stała się mocarstwem.

1721 – traktat w Nystad i zakończenie wojny północnej. Nic nie zyskał praktycznie tylko August II. Polska straciła Kurlandię i pozostała bez szans na odbicie Inflantów

1721 – Rosja staje się Cesarstwem Rosyjskim.

Reformy Piotra I:

  • powołanie Senatu Rządzącego
  • powołanie kolegiów rządzących
  • zlikwidowanie formacji strzelców i pospolitego ruszenia szlacheckiego w zamian czego powstałą chłopska armia z poboru
  • rozwój manufaktur i handlu oraz budowa kanałów
  • likwidacja niezależności cerkwi prawosławnej
  • rozbudowa administracji prowincjonalnej; urzędnicy otrzymywali stałą pensję
  • wprowadzenie obowiązku służby państwowej dla szlachty
  • wprowadzenie obowiązku szkolnego dla szlachty; założenie wyższych szkół wojskowych
  • reforma pisma
  • polityka merkantylistyczna zapewnia nadwyżkę w handlu zagranicznym

W europie zaczęły się kształtować 2 bloki militarne. Z jednej strony Anglia z Francją a z drugiej Rosja z Austrią.

1726 – traktat dworów cesarskich austriackiego i rosyjskiego skierowany przeciw Turcji ale i pośrednio przeciw reformom w Polsce

1732 – do traktatu dołączają się Prusy i wszystkie 3 państwa podpisują tzw., Traktat Lowenwolda zakładający, że następnym królem Polski będzie krewniak cesarski krewniak infant portugalski Emanuel. Jednocześnie gwarantowano, że królem Polski nie zostanie syn Augusta II ani Stanisław Leszczyński

Stopniowo upadał arbitraż angielsko-francuski. Powstawały dwa nowe bloki:

  • Anglia, Rosja, Austria
  • Francja, Turcja, Hiszpania, Sabaudia

W czasie elekcji w Polsce 1733 roku królem został wybrany Stanisław Leszczyński. Ale grupa posłów pod ochroną korpusu rosyjskiego wybrała królem Augusta III, który podobnie jak ojciec szybko wkroczył na terytorium Polski z wojskiem. Leszczyński uciekł najpierw do Gdańska a po jego kapitulacji do Prus. Zawiązała się konfederacja w Dzikowie, opowiadająca się za Leszczyńskim jako królem (1734)

Wybuchła wojna o sukcesję Polską. Pierwsza wojnę wypowiedziała Austrii Francja, wzmocniona sojuszem z Sabaudią i paktem familijnym z hiszpańskimi burbonami. Do walki nie włączyła się Anglia. Ostatecznie wojnę zakończył traktat pokojowy w Wiedniu (1735) zakładający dożywotne oddanie Lombardii Leszczyńskiemu i uznanie Augusta III na tronie polskim.

Przełom XVII i XVIII wieku przyniósł zasadniczą zmianę układu sił w Europie Północnej i Wschodniej. Dotychczasową dominację Szwecji nad Bałtykiem zakwestionowała Rosja Piotra I, która rozpoczęła długotrwałą modernizację państwa i armii. Jednocześnie trwała rywalizacja z Imperium Osmańskim o dostęp do Morza Czarnego oraz wpływy w Europie Południowo-Wschodniej. Wojna północna, konflikty rosyjsko-tureckie i kolejne wojny sukcesyjne doprowadziły do wzrostu znaczenia Rosji i Austrii, osłabienia Szwecji oraz coraz większego uzależnienia Rzeczypospolitej od jej sąsiadów.

Piotr I formalnie został carem już w 1682 roku, dzieląc władzę ze swoim przyrodnim bratem Iwanem V. Ponieważ obaj byli wówczas bardzo młodzi, rzeczywistą władzę sprawowała jako regentka ich siostra Zofia Aleksiejewna. Dopiero w 1689 roku Piotr odsunął ją od rządów i rozpoczął stopniowe przejmowanie pełnej kontroli nad państwem. Po śmierci Iwana V w 1696 roku pozostał jedynym carem.

Od młodości Piotr interesował się europejską techniką, wojskowością i żeglugą. Szczególne znaczenie miały kontakty z cudzoziemcami mieszkającymi w tzw. Niemieckiej Słobodzie pod Moskwą. Poznawał tam oficerów, kupców i rzemieślników pochodzących z różnych państw zachodniej Europy. Fascynowała go sztuka budowy okrętów, organizacja nowoczesnej armii i zachodnie metody prowadzenia wojny. Doświadczenia te miały później ogromne znaczenie dla reform przeprowadzanych przez niego w Rosji.

Jednym z pierwszych celów polityki zagranicznej Piotra było uzyskanie dostępu do mórz. Rosja posiadała wprawdzie port w Archangielsku nad Morzem Białym, ale jego znaczenie ograniczały trudne warunki klimatyczne. Naturalnym kierunkiem ekspansji wydawało się Morze Czarne. Dostęp do niego blokowało jednak Imperium Osmańskie oraz podporządkowany mu Chanat Krymski.

Pierwsza wyprawa przeciwko Azowowi w 1695 roku zakończyła się niepowodzeniem. Piotr wyciągnął jednak wnioski z klęski i rozpoczął budowę floty. W 1696 roku ponownie obległ twierdzę i tym razem ją zdobył. Rosja uzyskała ważną pozycję nad Morzem Azowskim, ale nie zdobyła jeszcze swobodnego dostępu do Morza Czarnego, ponieważ cieśniny i dalsza część wybrzeża znajdowały się pod kontrolą turecką.

W latach 1697–1698 Piotr odbył wielką podróż po Europie Zachodniej, znaną jako Wielkie Poselstwo. Odwiedził między innymi Niderlandy i Anglię, gdzie osobiście interesował się budownictwem okrętowym, organizacją manufaktur, fortyfikacjami oraz szkoleniem wojskowym. Podróż utwierdziła go w przekonaniu, że Rosja wymaga głębokiej modernizacji.

Powrót cara został przyspieszony przez bunt strzelców w 1698 roku. Nie doszło więc do niego w 1696 roku. Strzelcy stanowili dawną formację wojskową posiadającą liczne przywileje i wielokrotnie angażującą się w rozgrywki polityczne. Piotr przeprowadził brutalne represje, a samą formację stopniowo zlikwidował. Bunt nie był pretekstem do „rozprawienia się z prawosławiem”, lecz przede wszystkim do usunięcia starego korpusu wojskowego i przeciwników politycznych cara.

Piotr ograniczał natomiast niezależność Cerkwi. Po śmierci patriarchy Adriana w 1700 roku nie dopuścił do wyboru następcy. Przez następne lata administracją kościelną kierował zastępca patriarchy. Ostatecznie w 1721 roku utworzono Świątobliwy Synod Rządzący, całkowicie podporządkowany władzy państwowej. Car uzyskał dzięki temu zdecydowanie większą kontrolę nad Cerkwią.

W tym samym czasie przygotowywano konflikt, który miał przesądzić o przyszłym układzie sił nad Bałtykiem. Szwecja była wówczas jednym z największych mocarstw europejskich. Posiadała Finlandię, Estonię, Inflanty i szereg posiadłości w północnych Niemczech. Kontrolowała znaczną część wybrzeży Bałtyku, co określano czasami mianem szwedzkiego dominium maris Baltici.

Młody wiek szwedzkiego króla Karola XII zachęcił przeciwników do wystąpienia przeciw niemu. Pod koniec 1699 i na początku 1700 roku ukształtowała się koalicja obejmująca Rosję, Danię-Norwegię oraz elektora saskiego Augusta II, będącego równocześnie królem Rzeczypospolitej. Sama Rzeczpospolita nie była początkowo formalnym uczestnikiem wojny – August II rozpoczął działania przede wszystkim jako elektor Saksonii.

Wielka wojna północna rozpoczęła się w 1700 roku. Dania zaatakowała sprzymierzony ze Szwecją Holsztyn-Gottorp. Karol XII zareagował niezwykle szybko. Z pomocą floty angielsko-holenderskiej przerzucił wojska w pobliże Kopenhagi i zmusił króla duńskiego do zawarcia pokoju w Travendal. Dania została czasowo wyłączona z wojny.

Równocześnie wojska saskie uderzyły na szwedzkie Inflanty i próbowały opanować Rygę. Rosja, po uregulowaniu sytuacji na południu, zaatakowała Ingrię i rozpoczęła oblężenie Narwy.

Karol XII skierował armię przeciw Rosjanom. W listopadzie 1700 roku pod Narwą znacznie mniej liczne wojsko szwedzkie całkowicie rozbiło armię rosyjską. Klęska ujawniła słabość dotychczasowej organizacji wojskowej Rosji. Karol uznał jednak, że Piotr został na dłuższy czas wyeliminowany z wojny, i skierował główne siły przeciwko Augustowi II.

Decyzja ta dała Piotrowi bezcenny czas. Car rozpoczął intensywną reorganizację armii. Tworzono nowe pułki, sprowadzano zagranicznych oficerów, rozwijano artylerię i produkcję uzbrojenia. Klęska pod Narwą okazała się więc paradoksalnie jednym z impulsów przyspieszających rosyjskie reformy wojskowe.

Karol XII wkroczył tymczasem na ziemie Rzeczypospolitej. Konflikt Augusta II ze Szwecją został przeniesiony na terytorium państwa, które początkowo formalnie nie prowadziło wojny. Szwedzi odnieśli kolejne zwycięstwa, między innymi pod Kliszowem w 1702 roku.

Rzeczpospolita podzieliła się na przeciwne obozy. Część magnaterii, w tym przeciwnicy Augusta II, zaczęła współpracować ze Szwedami. W 1704 roku konfederacja warszawska ogłosiła detronizację Augusta II, a następnie doprowadziła do wyboru Stanisława Leszczyńskiego na króla.

Przeciwnicy szwedzkiej ingerencji utworzyli konfederację sandomierską i opowiedzieli się za Augustem II. Zawarli również sojusz z Rosją. W rezultacie wojna północna przekształciła się na ziemiach polsko-litewskich także w konflikt wewnętrzny.

Karol XII postanowił ostatecznie pozbawić Augusta możliwości dalszej walki. W 1706 roku wkroczył do Saksonii i zmusił go do podpisania pokoju w Altranstädt. August II zrzekł się korony polskiej, uznał Stanisława Leszczyńskiego i wystąpił z sojuszu z Rosją.

Wydawało się, że Szwecja osiągnęła szczyt potęgi. Karol XII dysponował niezwykle sprawną armią, a o jego stanowisko zabiegały zachodnie mocarstwa zaangażowane w wojnę o sukcesję hiszpańską. Sytuacja była jednak bardziej niebezpieczna dla Szwecji, niż mogło się wydawać.

Piotr I wykorzystał kilka lat względnego spokoju do zdobywania szwedzkich posiadłości nad Bałtykiem. W 1703 roku na zdobytych terenach u ujścia Newy rozpoczął budowę Petersburga. Nowe miasto miało być zarówno portem, jak i symbolem rosyjskiego otwarcia na Europę.

W 1708 roku Karol XII rozpoczął wielką wyprawę przeciwko Rosji. Początkowo zamierzał uderzyć w kierunku Moskwy, ale problemy zaopatrzeniowe skłoniły go do skierowania się na Ukrainę. Liczył tam na pomoc hetmana Iwana Mazepy, który przeszedł na stronę szwedzką. Rosjanie zastosowali jednak taktykę niszczenia zapasów i unikania decydującego starcia do momentu uzyskania przewagi.

Ogromne znaczenie miała klęska szwedzkiego korpusu zaopatrzeniowego pod Leśną w 1708 roku. Armia Karola straciła dużą część oczekiwanych zapasów i posiłków. Ciężka zima dodatkowo osłabiła wojska.

Decydująca bitwa nastąpiła pod Połtawą w 1709 roku. Zreorganizowana armia rosyjska rozbiła Szwedów. Ranny Karol XII zdołał uciec wraz z niewielką grupą żołnierzy na terytorium Imperium Osmańskiego. Większa część pozostałej armii szwedzkiej skapitulowała.

Połtawa całkowicie zmieniła układ sił. August II uznał traktat w Altranstädt za nieważny i wrócił do Rzeczypospolitej. Stanisław Leszczyński utracił tron. Dania ponownie przystąpiła do wojny, a koalicja przeciw Szwecji została odbudowana.

Karol XII przebywał przez kilka lat na terenie Imperium Osmańskiego, przede wszystkim w Benderach. Próbował skłonić sułtana do wojny przeciw Rosji. Ostatecznie Portę zaniepokoił wzrost rosyjskich wpływów w Europie Wschodniej i w 1710 roku rozpoczęła konflikt z Piotrem I.

Car postanowił przeprowadzić wyprawę na Mołdawię. Liczył na współpracę miejscowych hospodarów oraz wystąpienie ludności prawosławnej przeciw Turcji. Nadzieje te tylko częściowo się spełniły. Wojska rosyjskie znalazły się w bardzo trudnej sytuacji nad Prutem, gdzie w 1711 roku zostały otoczone przez znacznie silniejszą armię osmańską.

Piotr uniknął katastrofy dzięki negocjacjom. Pokój prucki zmusił Rosję do oddania Azowa Turcji oraz zniszczenia części fortyfikacji, przede wszystkim Taganrogu. Rosja zobowiązywała się także ograniczyć ingerencję w sprawy polskie i kozackie oraz zapewnić Karolowi XII możliwość bezpiecznego opuszczenia państwa osmańskiego. Nie wszystkie te zobowiązania były później konsekwentnie wykonywane.

Klęska nad Prutem pokazała, że wzrost potęgi Rosji nie oznaczał jeszcze pełnej przewagi nad Imperium Osmańskim. Dostęp do Morza Czarnego ponownie został zablokowany i kwestia czarnomorska miała pozostać jednym z głównych celów rosyjskiej polityki w XVIII wieku.

Wkrótce Turcja podjęła kolejną ofensywę, tym razem przeciwko Wenecji. W 1715 roku Osmanowie odzyskali niemal cały Peloponez, który Wenecja uzyskała po wcześniejszej wojnie. Rosnąca potęga turecka skłoniła Austrię do interwencji.

Wojna austriacko-turecka rozpoczęła się w 1716 roku. Armią habsburską dowodził książę Eugeniusz Sabaudzki, jeden z najwybitniejszych wodzów epoki. Pokonał Turków pod Petrovaradinem, a następnie zdobył Temesvár. W 1717 roku wojska austriackie zajęły Belgrad.

Pokój w Požarevacu w 1718 roku był wielkim sukcesem Austrii. Habsburgowie uzyskali Banat, północną Serbię z Belgradem oraz Małą Wołoszczyznę. Wenecja musiała natomiast pogodzić się z utratą Peloponezu. Pokój ten oznaczał jeden z największych sukcesów habsburskiej ekspansji na Bałkanach.

Tymczasem trwała wojna północna. W 1712 roku Piotr przeniósł stolicę Rosji z Moskwy do Petersburga. Decyzja miała ogromne znaczenie symboliczne. Nowa stolica znajdowała się na ziemiach odebranych Szwecji i była zwrócona ku Bałtykowi oraz Europie Zachodniej.

Położenie Szwecji pogarszało się. W 1715 roku do jej przeciwników dołączyły Prusy i Hanower. Szwedzi byli stopniowo wypierani z posiadłości w północnych Niemczech.

Karol XII po powrocie ze świata osmańskiego próbował jeszcze odzyskać inicjatywę. Dwukrotnie zaatakował Norwegię. Podczas drugiej kampanii w 1718 roku zginął podczas oblężenia twierdzy Fredriksten. Nie ma pewności, czy został trafiony pociskiem przeciwnika, czy padł ofiarą zamachu. Hipoteza o mordzie politycznym pojawiała się wielokrotnie, ale nie została jednoznacznie udowodniona.

Śmierć Karola XII pozbawiła Szwecję władcy zdecydowanego kontynuować wojnę za wszelką cenę. Rozpoczęły się rokowania. W latach 1719–1720 Szwecja zawarła pokoje między innymi z Hanowerem, Prusami i Danią, tracąc część posiadłości niemieckich.

Najważniejszy traktat podpisano jednak w Nystad w 1721 roku między Szwecją a Rosją. Rosja uzyskała Ingrię, Estonię, Inflanty oraz część Karelii z Wyborgiem. Zwróciła natomiast Szwecji większość zajętej Finlandii.

Pokój oznaczał koniec okresu dominacji szwedzkiej nad Bałtykiem. Szwecja pozostawała ważnym państwem, ale utraciła rangę mocarstwa zdolnego samodzielnie decydować o układzie sił w północnej Europie. Jej miejsce zajęła Rosja.

Rzeczpospolita praktycznie nic nie uzyskała w wyniku wojny. Inflanty, o które walczył August II, przypadły Rosji. Kurlandia nie została formalnie utracona przez Rzeczpospolitą i nadal pozostawała jej lennem, ale rosyjskie wpływy w księstwie stawały się coraz silniejsze. Najważniejszym następstwem wojny było faktyczne osłabienie politycznej niezależności państwa polsko-litewskiego.

Szczególnie wyraźnie pokazały to wydarzenia 1717 roku. Konflikt Augusta II ze szlachtą skupioną w konfederacji tarnogrodzkiej został rozwiązany przy rosyjskiej mediacji. Podczas tzw. Sejmu Niemego ograniczono między innymi możliwość utrzymywania w Rzeczypospolitej wojsk saskich i określono liczebność armii państwa. Rosja wystąpiła w roli gwaranta porozumienia. Od tego momentu jej wpływ na wewnętrzną politykę Rzeczypospolitej stawał się coraz większy.

Po zwycięstwie nad Szwecją Piotr I przyjął w 1721 roku tytuł cesarza. Rosja stała się oficjalnie Imperium Rosyjskim. Nie była już państwem znajdującym się na marginesie europejskiej polityki, lecz jednym z głównych mocarstw kontynentu.

Sukces ten był ściśle związany z reformami wewnętrznymi. Piotr stworzył Senat Rządzący, który w czasie jego nieobecności miał zajmować się najważniejszymi sprawami administracyjnymi. Dawne urzędy stopniowo zastępowano kolegiami kierującymi poszczególnymi dziedzinami państwa.

Gruntownie przebudowano armię. Dawne formacje strzeleckie zostały zastąpione regularnym wojskiem opartym na poborze. Państwo stworzyło również flotę wojenną praktycznie od podstaw. Służba wojskowa i urzędnicza stała się jednym z podstawowych obowiązków szlachty.

W 1722 roku wprowadzono Tabelę Rang, określającą hierarchię urzędników wojskowych, cywilnych i dworskich. W teorii awans miał być związany ze służbą państwu, a nie wyłącznie z pochodzeniem rodowym. Reforma podporządkowywała elitę jeszcze silniej carowi.

Rozwijano manufaktury produkujące przede wszystkim broń, tkaniny, metal i wyposażenie potrzebne armii. Szczególnie szybko rozwijało się hutnictwo na Uralu. Państwo stosowało rozwiązania merkantylistyczne, wspierając rodzimą produkcję i próbując ograniczać import towarów możliwych do wytworzenia w kraju.

Rozbudowywano drogi i kanały, rozwijano handel, sprowadzano cudzoziemskich specjalistów. Jednocześnie reformy były przeprowadzane ogromnym kosztem społecznym. Podatki rosły, państwo zwiększało kontrolę nad ludnością, a rozwój manufaktur niekiedy opierał się na pracy ludzi przymusowo związanych z przedsiębiorstwami.

Zmiany objęły również edukację. Szlachtę zobowiązywano do kształcenia potrzebnego do służby wojskowej lub administracyjnej. Powstawały szkoły matematyczne, nawigacyjne, inżynieryjne i artyleryjskie. Młodych Rosjan wysyłano także na naukę za granicę.

Przeprowadzono reformę pisma, upraszczając alfabet używany w drukach świeckich. Zmieniono obyczaje dworskie, zachęcano szlachtę do przyjmowania zachodnich ubiorów, a słynny nakaz golenia bród miał symbolizować zerwanie z częścią dawnych tradycji moskiewskich.

Modernizacja nie oznaczała jednak pełnego „zeuropeizowania” Rosji. W wielu dziedzinach władza cara stała się jeszcze bardziej autokratyczna, a położenie chłopów nie uległo poprawie. Piotr wykorzystywał zachodnie rozwiązania przede wszystkim wtedy, gdy służyły one zwiększeniu militarnej, administracyjnej i gospodarczej siły państwa.

Po zakończeniu wojny północnej układ sojuszy w Europie nadal się zmieniał. W 1726 roku Austria i Rosja zawarły przymierze, które było ważnym elementem polityki europejskiej. Oba mocarstwa posiadały wspólne interesy między innymi wobec Imperium Osmańskiego i Rzeczypospolitej.

W 1732 roku Rosja, Austria i Prusy zawarły tajne porozumienie nazywane traktatem trzech czarnych orłów albo traktatem Löwenwoldego. Państwa te zamierzały wpływać na przyszłą elekcję w Rzeczypospolitej i nie dopuścić ani do wyboru Stanisława Leszczyńskiego, popieranego przez Francję, ani do łatwego przejęcia tronu przez syna Augusta II. Jednym z rozważanych kandydatów był portugalski infant Manuel.

Porozumienie dobrze pokazywało stopień osłabienia Rzeczypospolitej. Sąsiednie mocarstwa zaczynały traktować wybór jej króla jako element własnej polityki zagranicznej.

Po śmierci Augusta II w 1733 roku zdecydowana większość szlachty wybrała Stanisława Leszczyńskiego. Jego kandydaturę popierała Francja, ponieważ córka Leszczyńskiego, Maria, była żoną Ludwika XV.

Rosja i Austria nie zgodziły się jednak na taki wynik elekcji. Wojska rosyjskie wkroczyły do Rzeczypospolitej, a pod ich osłoną mniejsza grupa elektorów wybrała Fryderyka Augusta, syna Augusta II, który przyjął imię Augusta III.

Stanisław Leszczyński schronił się w Gdańsku. Miasto zostało oblężone przez wojska rosyjskie i saskie, a oczekiwana pomoc francuska okazała się zbyt słaba. Po kapitulacji Gdańska w 1734 roku Leszczyński zdołał uciec do Prus.

Jego zwolennicy utworzyli konfederację dzikowską, ale nie byli w stanie pokonać wojsk rosyjsko-saskich. Konflikt o tron polski przekształcił się jednocześnie w szerszą wojnę europejską.

Francja wypowiedziała wojnę Austrii. Sprzymierzyła się z Hiszpanią i Sardynią-Piemontem, natomiast Wielka Brytania zachowała neutralność. Co charakterystyczne, główne działania wojenne nie toczyły się w Polsce, lecz nad Renem i we Włoszech.

Wojna o sukcesję polską była więc w dużej mierze pretekstem do ponownego podziału wpływów w Europie. Francja chciała osłabić Austrię, hiszpańscy Burbonowie dążyli do odzyskania pozycji we Włoszech, a Sabaudia zamierzała powiększyć własne posiadłości.

Wstępne porozumienie pokojowe osiągnięto w Wiedniu w 1735 roku, ale ostateczny traktat podpisano w 1738 roku. Stanisław Leszczyński zrzekł się polskiego tronu, zachowując tytuł królewski. Otrzymał dożywotnio księstwa Lotaryngii i Baru – nie Lombardię. Po jego śmierci ziemie te miały zostać przyłączone do Francji.

Dotychczasowy książę Lotaryngii Franciszek Stefan, przyszły mąż Marii Teresy, otrzymał w zamian Toskanię. Hiszpański infant Karol uzyskał Neapol i Sycylię. Austria natomiast zachowała znaczną część swoich wpływów we Włoszech oraz uznała Augusta III za króla Rzeczypospolitej.

Jeszcze zanim zakończono formalnie wojnę o sukcesję polską, Rosja ponownie zwróciła się przeciw Imperium Osmańskiemu. W 1735 roku rozpoczęła kolejną wojnę z Turcją. Rosjanie chcieli odzyskać pozycje utracone po pokoju pruckim, zabezpieczyć południowe granice przed najazdami tatarskimi i otworzyć sobie drogę ku Morzu Czarnemu.

W 1736 roku zdobyli Azow i wkroczyli na Krym. Kampanie pokazały jednak ogromne trudności prowadzenia działań na stepach. Niedobór zaopatrzenia, epidemie i wielkie odległości powodowały straty porównywalne z tymi ponoszonymi w bezpośrednich starciach.

W 1737 roku do wojny przystąpiła Austria, licząc na dalsze zdobycze bałkańskie. Jej udział zakończył się jednak niepowodzeniem. Wojska habsburskie ponosiły klęski, a Turcy odzyskali inicjatywę.

Pokój w Belgradzie z 1739 roku był dla Austrii bardzo niekorzystny. Musiała zwrócić Imperium Osmańskiemu większość zdobyczy uzyskanych w 1718 roku, w tym Belgrad i północną Serbię. Rosja zachowała Azow, ale nie mogła go fortyfikować ani utrzymywać floty wojennej na Morzu Czarnym. Dostęp do tego akwenu pozostawał więc nadal ograniczony.

Wojny pierwszych dziesięcioleci XVIII wieku całkowicie zmieniły równowagę polityczną Europy Wschodniej. Największym zwycięzcą długotrwałej rywalizacji północnej była Rosja. Uzyskała szeroki dostęp do Bałtyku, zbudowała flotę i stała się jednym z najważniejszych uczestników europejskiej dyplomacji.

Szwecja utraciła pozycję dominującego mocarstwa północnego. Austria pozostawała główną siłą w Europie Środkowej i jednym z najważniejszych przeciwników Imperium Osmańskiego, choć klęska w wojnie zakończonej pokojem belgradzkim pokazała granice jej możliwości.

Najbardziej niekorzystne były konsekwencje przemian dla Rzeczypospolitej. Wielka wojna północna spustoszyła jej ziemie, choć państwo nie osiągnęło praktycznie żadnych korzyści terytorialnych. Rosja uzyskała możliwość ingerowania w konflikty pomiędzy monarchą i szlachtą, a elekcja z 1733 roku pokazała, że bez akceptacji sąsiednich mocarstw wybór króla może nie mieć praktycznego znaczenia.

W pierwszej połowie XVIII wieku wykształcił się więc nowy układ sił. Rosja stała się trwałym mocarstwem europejskim, Prusy szybko zwiększały znaczenie, Austria nadal dominowała w części Europy Środkowej, a Francja i Wielka Brytania prowadziły coraz bardziej globalną rywalizację. Imperium Osmańskie, mimo ponoszonych strat, nadal pozostawało potężnym przeciwnikiem i było zdolne odzyskiwać utracone terytoria.

Wojna północna i towarzyszące jej konflikty tureckie nie były zatem wyłącznie kolejną serią wojen dynastycznych. Stanowiły moment przełomowy w historii Europy Wschodniej. Przesunęły centrum politycznej siły ku Rosji, zakończyły okres szwedzkiej przewagi nad Bałtykiem i stworzyły układ, w którym Rzeczpospolita coraz częściej stawała się przedmiotem rozgrywek sąsiednich mocarstw zamiast ich równorzędnym uczestnikiem.

5/5 - (1 vote)