Stanisław August Poniatowski

W odniesieniu do Rzeczypospolitej trudno mówić o monarchii a cóż dopiero o absolutyzmie.

Stanisław August był zwolennikiem tolerancji i posługiwał się typową dla epoki argumentacją ekonomiczną, iż tolerancja przyciągnie osadników i potrzebnych Polsce fachowców z protestanckich krajów. Król popierał Unitów i rad byłby ukrócić wpływy prawosławia, religii całkowicie zależnej od Rosji. Po roku 1768 Polska była najbardziej tolerancyjnym krajem w Europie. Poza tym nie było problemu z ludnością żydowską, bo ta od wieków cieszyła się przywilejami i podlegała królewskiej opiece.

Od roku 1764 zaczęły się próby ograniczenia roli kościoła w Polsce. W roku 1767 prymas Gabriel Potocki wystąpił z projektem odłączenia kościoła polskiego od Rzymu i powołania odrębnego patriarchatu. Projekt niestety nie przeszedł ale przesłanki „józefinizmu” można zauważyć także w projekcie kodyfikacji praw sądowych z roku 1778, gdzie zakładano, że każda bulla papieska musi mieć zatwierdzenie Rady Nieustającej, postulowano podporządkowanie zakonów episkopatowi. Projekt kodeksu został odrzucony przez opozycję, za którą stała nuncjatura i ambasador Steckelberg. Gdy prymasem został brat królewski Michał Poniatowski zsekularyzowano część klasztorów. Zaznaczyła się działalność literatów np. biskupa Ignacego Krasickiego, autora ośmieszającej mnichów „Monachomachii”. Z majątków zniesionego zakonu jezuitów utworzono Komisję Edukacji Narodowej (1773). Pod swoją kuratelę przejęła ona zreformowane szkolnictwo. Rzeczypospolita została podzielona na dwie prowincje szkolne (Korony i Litwy), na czele których stały zreformowane uniwersytety, czyli szkoły główne, krakowska i wileńska. Szkołom głównym podlegały bezpośrednio szkoły wydziałowe (średnie wyższego typu), tym zaś z kolei szkoły podwydziałowe (średnie niższego typu). Wielkim osiągnięciem była dokonana przez Hugo Kołłątaja reforma Akademii Krakowskiej.

1776 – zniesiono w Polsce tortury i proces o czary

Nie udało się przeprowadzić kodyfikacji z roku 1778. Dopiero na Sejmie Czteroletnim udało się odnowić prawo. Jednak przepojony humanizmem projekt upadł jak całe dzieło reformatorskie.

Kraj miał słabą administrację państwową. Mimo wszystko król stworzył prywatny Gabinet Królewski, z wyspecjalizowanymi kancelariami, które wkrótce przejęły daleko idącą kontrolę nad niektórymi konstytucyjnymi organami rządowymi.

Stanisław Poniatowski zakładał wiele manufaktur królewskich, z których najsłynniejsze są te założone w ekonomi grodzieńskiej zarządzane przez Tyzenhauza. Założono Komisję Górniczą, budowano kanały śródlądowe. Uruchomiono mennicę i ustabilizowano monetę.

Król popierał sztukę. Słynne były jego obiady czwartkowe.

W odniesieniu do Rzeczypospolitej drugiej połowy XVIII wieku trudno mówić o absolutyzmie w takim sensie, w jakim rozwijał się on w Prusach, Austrii czy Rosji. Ustrój państwa opierał się na dominującej pozycji szlachty, wolnej elekcji, liberum veto, sejmikach oraz rozbudowanym systemie przywilejów stanowych. Król posiadał stosunkowo ograniczone możliwości samodzielnego działania i nie dysponował aparatem administracyjnym pozwalającym mu narzucać społeczeństwu reformy w sposób porównywalny z Fryderykiem II czy Józefem II. Stanisław August Poniatowski był jednak monarchą mocno związanym z kulturą oświecenia i próbował modernizować państwo metodami dostępnymi w realiach Rzeczypospolitej.

Został wybrany na króla w 1764 roku przy znaczącym poparciu Rosji, a jego kandydaturę wspierała Katarzyna II. Ten fakt od początku obciążał jego pozycję polityczną. Część szlachty uważała go za władcę zbyt zależnego od Petersburga, podczas gdy sam król próbował wykorzystać rosyjskie poparcie do przeprowadzenia reform wewnętrznych. Szybko okazało się jednak, że Rosja zainteresowana była przede wszystkim utrzymaniem w Rzeczypospolitej słabego ustroju, który ułatwiał ingerencję w jej sprawy.

Stanisław August uważał, że Polska potrzebuje silniejszej administracji, sprawniejszego sądownictwa, lepszego szkolnictwa, rozwoju gospodarki oraz ograniczenia najbardziej destrukcyjnych elementów ustroju szlacheckiego. Nie planował początkowo radykalnego zerwania z istniejącym systemem, lecz jego stopniową naprawę. W tym sensie był typowym monarchą epoki oświecenia, choć jego możliwości działania były znacznie mniejsze niż w monarchiach absolutnych.

Jednym z obszarów szczególnie ważnych dla jego programu była tolerancja religijna. Król uważał, że państwo powinno przyciągać osadników, kupców, rzemieślników i specjalistów bez względu na ich wyznanie. Argumentacja miała więc nie tylko charakter ideowy, ale także gospodarczy. W kraju osłabionym wojnami i niedostatecznie rozwiniętym ekonomicznie zwiększenie liczby przedsiębiorczych mieszkańców mogło przynieść wymierne korzyści.

Rzeczpospolita posiadała długą tradycję względnej tolerancji religijnej, sięgającą między innymi konfederacji warszawskiej z 1573 roku. W XVIII wieku sytuacja dysydentów nie była już jednak tak korzystna jak wcześniej. Protestanci i prawosławni napotykali ograniczenia w dostępie do urzędów i życia publicznego. Rosja oraz Prusy zaczęły wykorzystywać kwestię ich praw jako pretekst do ingerencji w wewnętrzne sprawy Rzeczypospolitej.

Po 1768 roku prawa innowierców zostały poszerzone pod naciskiem mocarstw zewnętrznych, przede wszystkim Rosji. Nie można więc stwierdzić po prostu, że Polska stała się wtedy „najbardziej tolerancyjnym krajem Europy”. Tradycja tolerancji była silna, ale rozwiązania z 1768 roku zostały narzucone w dużej mierze przez Rosję i stały się jednym z powodów sprzeciwu części szlachty.

Szczególna sytuacja dotyczyła prawosławia. Stanisław August był zainteresowany ograniczeniem bezpośredniej zależności prawosławnych mieszkańców Rzeczypospolitej od hierarchii kontrolowanej przez Rosję. Problem miał więc zarówno wymiar religijny, jak i polityczny. Władca nie chciał prześladować prawosławnych, lecz dążył do ograniczenia możliwości wykorzystywania ich przez Petersburg jako instrumentu nacisku.

Ludność żydowska posiadała natomiast w Rzeczypospolitej wielowiekową tradycję autonomii i licznych przywilejów, ale jej sytuacji również nie należy przedstawiać jako całkowicie bezproblemowej. Żydzi podlegali odrębnemu systemowi organizacji wspólnotowej, a przez długi czas istotną rolę odgrywał samorząd kahalny. Jednocześnie pojawiały się konflikty gospodarcze, społeczne i religijne. W drugiej połowie XVIII wieku coraz częściej dyskutowano nad sposobami reformy położenia ludności żydowskiej oraz nad jej miejscem w państwie.

Stanisław August był również zwolennikiem ograniczenia części politycznych i ekonomicznych wpływów Kościoła. Nie oznaczało to walki z religią katolicką. Król pozostawał katolikiem i funkcjonował w państwie, w którym Kościół był jednym z najważniejszych elementów życia społecznego. Chodziło raczej o podporządkowanie części spraw kościelnych interesowi państwa i ograniczenie niezależności instytucji duchownych w tych dziedzinach, które miały znaczenie publiczne.

W tym kontekście pojawiały się projekty zwiększenia niezależności Kościoła polskiego od Rzymu, choć należy ostrożnie traktować informacje o formalnym projekcie stworzenia polskiego patriarchatu w 1767 roku. Prymasem nie był wtedy Gabriel Potocki, lecz Władysław Aleksander Łubieński, a w 1767 roku urząd objął Gabriel Podoski. To właśnie Podoski był związany z politycznymi sporami epoki i pozostawał postacią bardzo kontrowersyjną. Pomysły ograniczenia wpływów Rzymu rzeczywiście pojawiały się w środowiskach oświeceniowych i państwowych, ale nie doprowadziły do stworzenia niezależnego patriarchatu.

Znacznie wyraźniej podobne tendencje widoczne były w projekcie kodyfikacji prawa przygotowywanym pod kierunkiem Andrzeja Zamoyskiego. Sejm w 1776 roku powierzył mu opracowanie zbioru praw, a projekt został przedstawiony w 1778 roku. Zakładał on między innymi uporządkowanie stosunków między państwem a Kościołem oraz ograniczenie niektórych przywilejów duchowieństwa.

Projekt kodeksu spotkał się z oporem zarówno części szlachty, jak i przedstawicieli Kościoła oraz obcych dworów. Rosja nie była zainteresowana wzmocnieniem wewnętrznych struktur Rzeczypospolitej. Ostatecznie projekt został odrzucony na sejmie w 1780 roku. Była to jedna z większych porażek programu reform prawnych Stanisława Augusta.

Największym sukcesem króla w dziedzinie modernizacji państwa okazała się jednak reforma szkolnictwa. W 1773 roku papież Klemens XIV skasował zakon jezuitów. W Rzeczypospolitej powstał problem zagospodarowania ogromnej sieci szkół prowadzonych dotychczas przez zakon oraz jego majątku.

Właśnie wtedy powołano Komisję Edukacji Narodowej, jedną z najbardziej nowoczesnych instytucji oświatowych XVIII-wiecznej Europy. Była ona centralnym organem państwowym odpowiedzialnym za szkolnictwo. Często określa się ją jako pierwsze w Europie ministerstwo oświaty, choć formalnie jej struktura różniła się od późniejszych ministerstw.

Majątek pojezuicki miał stanowić materialną podstawę funkcjonowania systemu edukacyjnego, choć w praktyce część dóbr została źle zagospodarowana lub przejęta przez osoby prywatne. Mimo tego Komisja zdołała stworzyć system organizacji szkół obejmujący znaczną część Rzeczypospolitej.

Na czele systemu znajdowały się Szkoła Główna Koronna w Krakowie oraz Szkoła Główna Wielkiego Księstwa Litewskiego w Wilnie. Podlegały im szkoły wydziałowe i podwydziałowe. Reforma zmierzała do ujednolicenia programów, podniesienia poziomu nauczycieli i ograniczenia dominacji tradycyjnej edukacji scholastycznej.

Szczególnie ważną rolę odegrał Hugo Kołłątaj, który przeprowadził reformę Akademii Krakowskiej. Unowocześniono programy nauczania, zwiększono znaczenie nauk przyrodniczych, matematyki, prawa i historii. Uniwersytet miał kształcić nie tylko duchownych, ale również kadry potrzebne nowoczesnemu państwu.

Ważnym elementem systemu było Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, przygotowujące podręczniki i programy nauczania. Edukacja miała być bardziej praktyczna i związana z potrzebami społeczeństwa. Nauczano języka polskiego, matematyki, historii, geografii, nauk przyrodniczych i podstaw wiedzy obywatelskiej.

Reforma KEN miała ogromne znaczenie dla rozwoju polskiego oświecenia. Jej skutki wykraczały poza samo szkolnictwo, ponieważ tworzyła nową warstwę ludzi wykształconych w duchu racjonalizmu i odpowiedzialności obywatelskiej.

Stanisław August popierał również reformy prawa karnego. W 1776 roku sejm zniósł stosowanie tortur w postępowaniu sądowym oraz ograniczył podstawy prawne procesów o czary. Była to ważna zmiana wynikająca z oświeceniowej krytyki okrutnych metod śledczych i irracjonalnych oskarżeń.

Polskie prawo pozostawało jednak nadal bardzo rozproszone. Nie udało się przeprowadzić pełnej kodyfikacji. Projekt Zamoyskiego upadł, a kolejne próby powróciły dopiero w okresie Sejmu Czteroletniego. Reformatorzy byli już wtedy znacznie bardziej zdecydowani i dążyli do całościowej przebudowy ustroju.

Problemem pozostawała słabość administracji. Rzeczpospolita dysponowała znacznie mniejszym aparatem urzędniczym niż Prusy, Austria czy Rosja. Król nie posiadał rozbudowanej administracji podporządkowanej bezpośrednio koronie.

Stanisław August próbował częściowo kompensować tę słabość poprzez własny Gabinet Królewski. Była to dobrze zorganizowana kancelaria przygotowująca korespondencję, analizy i projekty polityczne. Król wykorzystywał ją jako narzędzie wpływania na sprawy państwowe.

Znacznie ważniejsze zmiany nastąpiły po pierwszym rozbiorze. W 1775 roku powołano Radę Nieustającą, będącą pierwszym trwałym centralnym organem wykonawczym Rzeczypospolitej. Składała się z króla i przedstawicieli senatu oraz izby poselskiej. Dzieliła się na departamenty zajmujące się sprawami zagranicznymi, policją, wojskiem, skarbem i sądownictwem.

Rada była ostro krytykowana przez część szlachty jako narzędzie rosyjskiej kontroli, co miało pewne podstawy. Jednocześnie jednak przyczyniła się do usprawnienia administracji i uporządkowania wielu dziedzin życia państwowego. Był to paradoks charakterystyczny dla panowania Stanisława Augusta: część reform rozwijała się pod rosyjskim nadzorem, a mimo to obiektywnie zwiększała sprawność państwa.

Król przywiązywał ogromną wagę do rozwoju gospodarczego. Uważał, że słabość Rzeczypospolitej wynika między innymi z niewielkiej liczby miast, słabego przemysłu, zacofanego rolnictwa i uzależnienia od importu towarów luksusowych.

Popierał zakładanie manufaktur, rozwój rzemiosła i handel. Nie wszystkie przedsięwzięcia przynosiły oczekiwane zyski. Część funkcjonowała głównie dzięki protekcji dworu, ale tworzyły one podstawy rozwoju nowych sposobów produkcji.

Szczególnie znanym ośrodkiem gospodarczych eksperymentów stała się ekonomia grodzieńska zarządzana przez Antoniego Tyzenhauza. Powstały tam liczne manufaktury produkujące między innymi tkaniny, wyroby metalowe, broń i towary luksusowe. Tyzenhauz próbował stworzyć niemal od podstaw nowoczesne centrum przemysłowe.

Przedsięwzięcie zakończyło się jednak poważnymi problemami finansowymi. Tempo inwestycji było zbyt szybkie, koszty ogromne, a część produkcji nie znajdowała odpowiedniego rynku. Ponadto stosowano przymusową pracę chłopską, co ograniczało wydajność. Tyzenhauz został ostatecznie odsunięty od zarządzania.

Mimo niepowodzenia niektórych projektów okres stanisławowski przyniósł wyraźne ożywienie gospodarcze. Rozwijały się manufaktury tekstylne, metalowe, ceramiczne i skórzane. Rosło znaczenie Warszawy jako centrum handlowego i administracyjnego.

W 1766 roku przeprowadzono reformę monetarną, która miała uporządkować system pieniężny po wcześniejszym chaosie wywołanym między innymi napływem gorszej monety. Uruchomiono mennicę warszawską i dążono do stabilizacji wartości pieniądza.

Duże znaczenie przypisywano również komunikacji. Rozwijano drogi wodne i podejmowano budowę kanałów. Szczególnie ważny był Kanał Ogińskiego łączący dorzecza Niemna i Dniepru, a także Kanał Królewski łączący system Wisły z dorzeczem Dniepru. Inwestycje miały ułatwiać transport zboża i innych towarów.

Rozwijano także zainteresowanie górnictwem. W późniejszym okresie funkcjonowała Komisja Kruszcowa, zajmująca się poszukiwaniem i eksploatacją surowców mineralnych. Państwo próbowało zwiększać własną bazę surowcową i uniezależniać się od importu.

Stanisław August był również jednym z najważniejszych mecenasów kultury w dziejach Polski. Uważał, że modernizacja państwa wymaga nie tylko reform administracyjnych, ale także zmiany sposobu myślenia elit.

Symbolem tej działalności były obiady czwartkowe, organizowane przede wszystkim na Zamku Królewskim i w Łazienkach. Uczestniczyli w nich pisarze, uczeni, artyści i politycy. Dyskutowano o literaturze, historii, nauce i reformach państwa.

Wśród uczestników znajdowali się między innymi Ignacy Krasicki, Adam Naruszewicz, Stanisław Trembecki i Franciszek Bohomolec. Spotkania służyły tworzeniu środowiska kulturalnego związanego z programem polskiego oświecenia.

Szczególną rolę odegrał Ignacy Krasicki. Jego „Monachomachia” rzeczywiście ośmieszała wady części środowisk zakonnych, przede wszystkim ignorancję, próżniactwo i skłonność do sporów. Nie był to jednak atak na religię jako taką. Krasicki sam był biskupem i należał do najwybitniejszych przedstawicieli oświeconego katolicyzmu.

Król wspierał również teatr. W 1765 roku powstał Teatr Narodowy, będący pierwszą stałą polską sceną publiczną. Spektakle miały nie tylko bawić, lecz również kształtować postawy społeczne i propagować idee reform.

Rozwijała się prasa. „Monitor”, wzorowany częściowo na angielskich czasopismach moralnych, krytykował sarmackie wady, zacofanie, nietolerancję i brak wykształcenia. Upowszechniał nowe wzorce obywatelskie i obyczajowe.

Stanisław August był także ważnym mecenasem sztuk plastycznych i architektury. Rozbudowywał Zamek Królewski oraz Łazienki, wspierał malarzy, rzeźbiarzy i architektów. Na jego dworze działali między innymi Bernardo Bellotto zwany Canalettem oraz Marcello Bacciarelli.

Kultura stanisławowska miała więc wyraźnie polityczny wymiar. Król chciał stworzyć nowoczesną elitę, która rozumiałaby potrzebę reform i identyfikowała się z państwem, a nie wyłącznie z własnym rodem czy lokalnym środowiskiem.

Największym ograniczeniem jego programu pozostawała jednak zależność od Rosji. Katarzyna II tolerowała modernizację Rzeczypospolitej tylko dopóty, dopóki nie prowadziła ona do rzeczywistego uniezależnienia państwa.

Pierwszy rozbiór w 1772 roku był dla Stanisława Augusta ogromnym wstrząsem. Rosja, Prusy i Austria odebrały Rzeczypospolitej znaczne obszary. Król nie posiadał siły pozwalającej skutecznie się temu przeciwstawić.

Paradoksalnie po rozbiorze rozpoczął się jednak okres bardziej systematycznych reform. Powstanie Komisji Edukacji Narodowej, Rady Nieustającej oraz uporządkowanie części finansów przyczyniły się do stopniowej odbudowy państwa.

Prawdziwa możliwość głębszej zmiany pojawiła się dopiero podczas Sejmu Czteroletniego rozpoczętego w 1788 roku. Rosja była wówczas zaangażowana w wojny z Turcją i Szwecją, co chwilowo osłabiło jej możliwość bezpośredniej kontroli Polski.

Sejm zniósł Radę Nieustającą, zwiększył liczebność wojska i rozpoczął przebudowę systemu politycznego. Stanisław August początkowo działał ostrożnie, ale z czasem zbliżył się do obozu reform.

Kulminacją było uchwalenie Konstytucji 3 maja 1791 roku. Znosiła ona liberum veto, ograniczała wolną elekcję, wprowadzała dziedziczność tronu i wzmacniała władzę wykonawczą. Jednocześnie zachowywała monarchię konstytucyjną oraz polityczną dominację szlachty, choć mieszczanie uzyskiwali nowe prawa, a chłopi zostali objęci opieką prawa i rządu.

Konstytucja była największym osiągnięciem politycznym polskiego oświecenia. Stanisław August współuczestniczył w jej przygotowaniu i stał się jednym z jej najważniejszych zwolenników.

Reformy wywołały jednak sprzeciw części magnaterii oraz Rosji. W 1792 roku przywódcy konfederacji targowickiej zwrócili się o pomoc do Katarzyny II. Wojska rosyjskie wkroczyły do Rzeczypospolitej.

Armia polska stawiała opór, odnosząc między innymi zwycięstwa pod Zieleńcami i Dubienką. Mimo tego Stanisław August zdecydował się przystąpić do konfederacji targowickiej, licząc na uratowanie części reform i uniknięcie całkowitej katastrofy.

Decyzja ta stała się jednym z najbardziej kontrowersyjnych momentów jego panowania. Zwolennicy króla wskazywali na ogromną przewagę Rosji i brak realnej pomocy Prus. Krytycy uważali, że kapitulacja przekreśliła szansę dalszego oporu i była zdradą dzieła Konstytucji.

Rosja i Prusy dokonały w 1793 roku drugiego rozbioru. Rok później wybuchło powstanie kościuszkowskie. Po jego klęsce Rosja, Prusy i Austria przeprowadziły trzeci rozbiór.

W 1795 roku Stanisław August abdykował. Rzeczpospolita przestała istnieć jako niepodległe państwo. Były król wyjechał później do Petersburga, gdzie zmarł w 1798 roku.

Ocena Stanisława Augusta pozostaje niejednoznaczna. Nie był władcą zdolnym narzucić reform siłą i popełniał poważne błędy polityczne, zwłaszcza w relacjach z Rosją. Jego możliwości były jednak bardzo ograniczone przez ustrój państwa, potęgę sąsiadów i opór części magnaterii.

Nie można również sprowadzać jego panowania do politycznej zależności od Katarzyny II. W ciągu trzydziestu lat dokonała się ogromna przemiana polskiej kultury i świadomości politycznej. Powstała Komisja Edukacji Narodowej, zreformowano szkolnictwo, rozwijano gospodarkę, teatr, prasę, naukę i sztukę, a w końcu uchwalono Konstytucję 3 maja.

Stanisław August próbował więc realizować część programu absolutyzmu oświeconego w państwie, które z absolutyzmem nie miało niemal nic wspólnego. Nie mógł wydawać dekretów i przebudowywać kraju tak jak Józef II czy Fryderyk II. Musiał szukać poparcia sejmu, szlachty, magnaterii i obcych mocarstw.

Właśnie dlatego jego polityka miała przede wszystkim charakter reformy przez edukację, kulturę, instytucje i stopniowe przekonywanie elit. Najtrwalszym osiągnięciem epoki stanisławowskiej nie stało się więc stworzenie silnej monarchii, lecz powstanie nowoczesnego programu naprawy Rzeczypospolitej. Program ten nie uratował państwa przed rozbiorami, ale odegrał ogromną rolę w kształtowaniu polskiej świadomości politycznej w XIX wieku.

5/5 - (1 vote)

Katarzyna II (Semiramida Północy)

1762 – umiera caryca Elżbieta i królem zostaje Piotr III, zafascynowany osobą Fryderyka II. Car wydaje rozkaz wycofania się Rosjan z walki.

1762 /lipiec – przewrót pałacowy oddaje władzę w ręce żony Piotra III, Katarzyny, która wycofuje się z sojuszu z Prusami utrzymując jednak pokój. Piotr III ginie w czasie popijawy, oficjalnie zaś umiera na hemoroidy.

Cesarzowa dążyła do umocnienia rządów osobistych i podporządkowania sobie władz centralnych. Pozbawiła roli Senat i rządziła przy pomocy faworytów i doradców. Z kochanków cesarzowej jedynym, który okazał się mężem stanu był Potiomkin.

1764 – sekularyzacja dóbr zakonnych (z istniejących 900 zakonów zamknięto 500). Ta decyzja wiązała się z przekonaniem Katarzyny II, że swoją władzę powinna oprzeć nie na klerze lecz na szlachcie. Zagarnięte dobra ziemskie rozdała pośród swoich stronników. To spowodowało, że szukająca ciągle nowych poddanych oligarchia szlachecka była motorem napędowym podbojów. Likwidowano szkolnictwo cerkiewne. Pozostałych zakonników wtłoczono w tryby biurokratycznej machiny, uzależniając ich od państwowej pensji. Jednocześnie wprowadzono edykty tolerancyjne.

  • utworzono elitarne szkoły takie jak akademickie gimnazjum w Petersburgu, Korpus Kadetów, zakłady wychowawcze dla panien szlacheckich przy klasztorze Smolnym i dla córek mieszczańskich. Te szkoły miały kształcić elitę społeczeństwa.
  • Wolne Towarzystwo Ekonomiczne miało szerzyć wiedzę rolniczą i dyskutować nad sprawą reformy ziemskiej. Początkowo Katarzyna II grała role sprzyjającej chłopom, ale już w latach 1765-67 wydano ukazy umożliwiające panom zsyłkę niepokornych chłopów na Syberię, a każdą skargę na pana traktowały jako „kłamliwą denuncjację”.

1767 – powołanie Komisji Kodyfikacyjnej. Prace rozpoczęto w 1764 a projekt konsultowano z Wolterem. W projekcie instrukcji, na podstawie której miała pracować komisja była  mowa o służebnej roli monarchii, o wolność osobistej. Jednocześnie cytowano Monteskjusza, który uważał, że w rozległym państwie mogą się sprawdzić tylko rządy absolutne. Komisja obradowała do grudnia roku 1768 (do wybuchu wojny z Turcją), mając strukturę quasi-parlamentarną, z przedstawicielstwem wszystkich stanów (z tym że z chłopstwa byli tylko chłopi państwowi; chłopi poddani, którzy byli połową społeczeństwa nie mieli reprezentacji) i narodów. Ta struktura była zabezpieczeniem Katarzyny II przez próbą zwiększenia swojej pozycji przez oligarchie szlachecką. W sumie komisja była tylko forum, gdzie wygłaszano różne poglądy, swego rodzaju ankietą Cesarzowej co naród sądzi o reformach i jakich nowych zmian oczekuje.

W latach wojny z Turcją i konfederacją barską nasiliły się w Rosji konflikty. Buntowali się muzułmanie, mieszczanie, robotnicy na Uralu i chłopi. Chodziły słuchy, że Piotr III wydał ukaz znoszący pańszczyznę i poddaństwo. W tej sytuacji pojawiali się samozwańcy podający się za zmarłego cara. Najsłynniejszym z nich był Kozak, Pugaczow.

1773 – wybuch powstania Pugaczowa. Wojska buntownicze miały w porywach 50 tys. żołnierzy. Zostały pobite dopiero w sierpniu 1774 roku przez armię Suworowa wracającą z wojny z Turcją. Bunt chłopstwa spowodował zbliżenie oligarchii szlacheckiej i carowej. Walki ujawniły słabość struktury administracyjnej kraju.

1775 – reforma administracyjna kraju, który został podzielony na 50 guberni, a te z kolei na powiaty. Wprowadziło to pewną decentralizację, elastyczną strukturę, w której czynnik administracyjny współdziałał z ograniczonym samorządem.

1766 – reforma poboru wojskowego

1767 – 1775 – ukazy znoszące monopole państwowe i wprowadzające wolność handlu wewnętrznego. Fantastycznie rozwijał się przemysł metalurgiczny na Uralu, co spowodowało, że około roku 1770 Rosja stała się największym producentem żelaza na świecie, jednak pod koniec wieku nastąpił regres.

1786 – reforma szkolnictwa. Powołano szkoły ludowe.

Pod koniec życia Katarzyna II zaczęła zwalczać wszelką opozycję oświeceniową (np. Nowikowa, redaktora pism satyrycznych).

Katarzyna II należała do najwybitniejszych, ale zarazem najbardziej niejednoznacznych władców XVIII-wiecznej Europy. Jej panowanie w latach 1762–1796 było okresem dalszego wzrostu znaczenia Rosji, ekspansji terytorialnej, rozwoju administracji i gospodarki, a zarazem umocnienia pozycji szlachty oraz pogorszenia sytuacji znacznej części chłopstwa poddanego. Cesarzowa chętnie przedstawiała się jako monarchini oświecona, korespondowała z najwybitniejszymi filozofami epoki, interesowała się reformą prawa i szkolnictwa, ale granicą jej reform pozostawała nienaruszalność samodzierżawia i systemu społecznego, na którym opierała własną władzę.

Przyszła Katarzyna II urodziła się jako Zofia Fryderyka Augusta von Anhalt-Zerbst. Pochodziła z niewielkiego niemieckiego domu książęcego. Do Rosji przybyła jako kandydatka na żonę następcy tronu Piotra Fiodorowicza, późniejszego Piotra III. Przyjęła prawosławie i otrzymała imię Katarzyna Aleksiejewna. Szybko nauczyła się języka rosyjskiego, poznawała obyczaje miejscowego dworu i znacznie lepiej niż jej mąż potrafiła zdobywać sympatię rosyjskich elit.

W 1762 roku zmarła cesarzowa Elżbieta Piotrowna. Tron objął Piotr III, wielki admirator Fryderyka II i pruskiego modelu państwa. Rosja znajdowała się wówczas w bardzo korzystnym położeniu w wojnie siedmioletniej. Wojska rosyjskie zajęły Prusy Wschodnie, kilkakrotnie odnosiły sukcesy przeciw Fryderykowi i stanowiły jedno z najpoważniejszych zagrożeń dla monarchii pruskiej.

Piotr III całkowicie zmienił dotychczasową politykę. Zawarł pokój z Fryderykiem II, zwrócił Prusom zajęte ziemie i następnie zawarł z nimi sojusz. Zamierzał nawet wykorzystać rosyjskie wojska do wojny z Danią w interesie swojej dynastii holsztyńskiej. Polityka ta budziła niezadowolenie części armii i elit dworskich.

Piotr przeprowadził wprawdzie również reformy popularne wśród szlachty, przede wszystkim Manifest o wolności szlachty zwalniający ją z obowiązkowej służby państwowej, ale nie potrafił stworzyć trwałego zaplecza politycznego. Jego zachowanie, jawna fascynacja Prusami i konflikty z żoną ułatwiły powstanie spisku.

W czerwcu według kalendarza juliańskiego, a w lipcu 1762 roku według kalendarza gregoriańskiego Katarzyna przeprowadziła przewrót pałacowy przy pomocy gwardii i grupy wpływowych zwolenników, wśród których szczególną rolę odgrywali bracia Orłowowie. Piotr III został zmuszony do abdykacji.

Kilka dni później zmarł w Ropszy w niejasnych okolicznościach. Oficjalne komunikaty mówiły o chorobie, między innymi o ciężkiej kolce i problemach związanych z jego stanem zdrowia. W rzeczywistości najprawdopodobniej został zabity przez osoby pilnujące go po przewrocie. Nie ma jednak podstaw do prostego stwierdzenia, że Katarzyna osobiście wydała rozkaz jego zamordowania.

Jej pozycja po przewrocie wcale nie była całkowicie bezpieczna. Nie posiadała dziedzicznego prawa do rosyjskiego tronu, a żył jej syn Paweł, który z punktu widzenia dynastycznego miał mocniejsze prawa. Katarzyna musiała więc bardzo ostrożnie budować własną legitymizację. Opierała się przede wszystkim na gwardii, szlachcie, aparacie państwowym oraz sukcesach politycznych.

Od początku dążyła do umocnienia osobistych rządów. Senat Rządzący zachował znaczenie administracyjne i sądownicze, ale Katarzyna ograniczyła jego możliwość odgrywania samodzielnej roli politycznej. W 1763 roku podzielono go na departamenty, co zwiększyło jego specjalizację, ale jednocześnie ułatwiło cesarzowej kontrolowanie całej instytucji.

Katarzyna rządziła przy pomocy ministrów, urzędników, członków Rady przy Najwyższym Dworze oraz swoich faworytów. Nie każdy faworyt polityczny był jedynie osobistym partnerem władczyni. Niektórzy otrzymywali bardzo poważne zadania państwowe.

Najwybitniejszym był Grigorij Potiomkin. Stał się jednym z najważniejszych twórców rosyjskiej polityki południowej. Organizował zagospodarowywanie ziem nad Morzem Czarnym, uczestniczył w tworzeniu Floty Czarnomorskiej, wpływał na politykę wobec Chanatu Krymskiego oraz odpowiadał za rozwój nowych miast i portów. Jego znaczenie daleko wykraczało poza rolę cesarskiego faworyta.

Katarzyna bardzo chętnie budowała wizerunek monarchini oświeconej. Czytała dzieła Monteskiusza, Woltera, Diderota, d’Alemberta i innych przedstawicieli europejskiego oświecenia. Prowadziła z częścią z nich korespondencję, przedstawiając Rosję jako państwo podlegające stopniowej modernizacji.

Wolter nazywał ją z uznaniem „Semiramidą Północy”. Określenie nawiązywało do legendarnej królowej Babilonii i miało podkreślać wielkość, energię oraz ambicje rosyjskiej władczyni. Katarzyna bardzo świadomie wykorzystywała kontakty z filozofami jako narzędzie budowania swojego prestiżu w Europie.

Nie oznaczało to jednak, że zamierzała wprowadzić w Rosji wszystkie polityczne postulaty oświecenia. Odrzucała możliwość ograniczenia samodzierżawia. Reformy były dla niej sposobem zwiększania skuteczności państwa, a nie tworzenia ustroju przedstawicielskiego.

W 1764 roku przeprowadzono wielką sekularyzację dóbr cerkiewnych. Majątki należące do klasztorów zostały przejęte przez państwo, a chłopi klasztorni stali się chłopami państwowymi. Znacznie ograniczono liczbę klasztorów utrzymywanych przez państwo, a duchowieństwo zakonne coraz bardziej uzależniano finansowo od administracji.

Sekularyzacja nie polegała przede wszystkim na rozdaniu całego przejętego majątku faworytom Katarzyny. Najważniejszym skutkiem było podporządkowanie ogromnych zasobów ziemskich państwu i ograniczenie ekonomicznej niezależności Cerkwi. Był to kolejny etap procesu zapoczątkowanego jeszcze przez Piotra I.

Cesarzowa prowadziła stosunkowo tolerancyjną politykę religijną, zwłaszcza gdy uznawała ją za korzystną dla stabilności imperium. Rosja była państwem ogromnie zróżnicowanym pod względem wyznaniowym i etnicznym. Żyli w niej prawosławni, muzułmanie, katolicy, protestanci, staroobrzędowcy i przedstawiciele innych wspólnot.

Katarzyna ograniczała część prześladowań staroobrzędowców i prowadziła bardziej pragmatyczną politykę wobec islamu. Szczególnie po opanowaniu nowych ziem uznawała, że próby przymusowego ujednolicenia religijnego mogłyby wywoływać niepotrzebne bunty.

Duże zainteresowanie wykazywała szkolnictwem. W 1764 roku powstał Instytut Smolny dla szlachetnie urodzonych panien w Petersburgu. Była to jedna z pierwszych państwowych instytucji edukacyjnych w Rosji przeznaczonych dla kobiet. Później powstała również część przeznaczona dla dziewcząt pochodzących z innych środowisk.

Korpusy kadetów istniały już przed panowaniem Katarzyny, lecz były przez nią rozwijane i reformowane. Ich zadaniem było przygotowywanie przyszłych oficerów i urzędników państwowych. Wychowanie elit traktowano jako jeden z instrumentów modernizacji imperium.

W 1765 roku utworzono Wolne Towarzystwo Ekonomiczne. Było ono jednym z najważniejszych stowarzyszeń naukowych Rosji XVIII wieku. Miało propagować nowoczesne metody gospodarowania, zwiększać wiedzę rolniczą i prowadzić dyskusję o problemach ekonomicznych państwa.

Jednym z poruszanych problemów była sytuacja chłopów. Katarzyna początkowo sugerowała możliwość reform w tym zakresie. Wolne Towarzystwo Ekonomiczne organizowało nawet konkursy dotyczące zależności chłopskiej i własności ziemi.

W praktyce władczyni szybko przekonała się jednak, że próba rzeczywistego podważenia pańszczyzny naraziłaby ją na konflikt ze szlachtą, na której opierała tron. Dlatego sytuacja chłopów prywatnych nie tylko nie uległa zasadniczej poprawie, ale w niektórych dziedzinach jeszcze się pogorszyła.

W 1765 roku właścicielom umożliwiono w określonych przypadkach kierowanie nieposłusznych chłopów na Syberię. W 1767 roku ograniczono możliwość bezpośredniego składania skarg przeciwko właścicielom ziemskim do cesarzowej. W praktyce umacniało to władzę szlachty nad poddanymi.

Była to jedna z największych sprzeczności polityki Katarzyny. W listach do filozofów występowała jako przeciwniczka niewolniczej zależności człowieka od człowieka, a jednocześnie system pańszczyźniany w Rosji w dalszym ciągu się rozwijał.

Najważniejszą próbą przedstawienia programu reform prawnych było powołanie w 1767 roku Komisji Ustawodawczej, nazywanej także Komisją Kodyfikacyjną. Jej zadaniem miało być przygotowanie nowego kodeksu praw, który zastąpiłby przestarzałe Sobornoje Ułożenije z 1649 roku.

Podstawą obrad był napisany przez Katarzynę „Nakaz”. Nie był on projektem uzgodnionym z Wolterem, choć cesarzowa rzeczywiście utrzymywała z nim kontakty. Najsilniejsze inspiracje pochodziły z dzieł Monteskiusza, Cesarego Beccarii i innych przedstawicieli europejskiego oświecenia.

W „Nakazie” znalazły się rozważania o prawie, wolności, sprawiedliwości i funkcjach państwa. Katarzyna krytykowała stosowanie tortur i podkreślała, że zadaniem kary nie powinno być okrucieństwo, lecz zapobieganie przestępstwom. Jednocześnie uzasadniała konieczność silnej monarchii ogromnymi rozmiarami Rosji.

Komisja posiadała niezwykle szeroki skład. Zasiadali w niej przedstawiciele szlachty, miast, Kozaków, chłopów państwowych oraz różnych narodów imperium. Nie mieli natomiast bezpośredniej reprezentacji chłopi prywatni, stanowiący ogromną część społeczeństwa.

Przedstawiciele poszczególnych grup przywozili własne instrukcje i skargi, dzięki czemu władze uzyskiwały bardzo szeroki obraz problemów występujących w państwie. Komisja stała się więc czymś pomiędzy zgromadzeniem konsultacyjnym a ogromną ankietą społeczną.

Nie można jednak traktować jej jako parlamentu w nowoczesnym znaczeniu. Nie posiadała prawa ograniczania władzy cesarzowej ani podejmowania niezależnych decyzji ustawodawczych. Katarzyna nie zamierzała dzielić się władzą polityczną.

Obrady ujawniły także sprzeczność interesów poszczególnych stanów. Szlachta broniła swoich przywilejów i władzy nad chłopami, miasta domagały się korzystniejszych warunków handlu, chłopi państwowi skarżyli się na obciążenia. Brakowało podstaw do uzgodnienia jednolitego programu.

Komisja przestała regularnie obradować w 1768 roku, gdy rozpoczęła się wojna rosyjsko-turecka. Nie przygotowała nowego kodeksu, ale dostarczyła administracji ogromnej ilości informacji o stanie kraju.

W tym samym czasie narastały napięcia społeczne. Rosja prowadziła wojnę przeciwko Imperium Osmańskiemu, była zaangażowana w wydarzenia w Rzeczypospolitej związane z konfederacją barską, a obciążenia finansowe i wojskowe rosły.

Na ogromnych przestrzeniach nadwołżańskich i uralskich dochodziło do konfliktów z Kozakami, Baszkirami, chłopami, robotnikami manufaktur i innymi grupami ludności. Wielu poddanych wierzyło w pogłoski, że Piotr III chciał uwolnić chłopów, lecz szlachta uniemożliwiła wykonanie jego decyzji.

Śmierć cara w niejasnych okolicznościach ułatwiała powstawanie legend. W różnych częściach Rosji pojawiali się samozwańcy twierdzący, że są uratowanym Piotrem III.

Najgroźniejszym z nich został Jemielian Pugaczow, Kozak doński. W 1773 roku wystąpił jako rzekomo ocalały Piotr III i ogłosił walkę przeciwko władzom oraz właścicielom ziemskim.

Powstanie bardzo szybko rozszerzyło się na ogromne obszary. Przyłączali się do niego Kozacy jaiccy, chłopi pańszczyźniani, robotnicy zakładów uralskich, Baszkirzy i przedstawiciele innych ludów. Pugaczow obiecywał likwidację zależności feudalnych, zniesienie części podatków i przekazanie ludowi ziemi.

Siły powstańcze osiągały okresowo dziesiątki tysięcy ludzi, ale nie tworzyły jednolitej, dobrze zorganizowanej armii. Powstańcy zdobywali miasta i twierdze, przejmowali zakłady przemysłowe i zabijali przedstawicieli administracji oraz właścicieli ziemskich.

Szczególnie długie walki toczyły się wokół Orenburga. W 1774 roku Pugaczow zajął część Kazania, ale nie zdołał utrzymać miasta. Armia rządowa stopniowo odzyskiwała przewagę.

Nie Suworow odniósł decydujące zwycięstwo nad główną armią Pugaczowa. Ważną rolę w rozbiciu powstańców odegrały wojska dowodzone przez Iwana Michelsona. Aleksander Suworow został skierowany przeciwko powstaniu pod koniec jego zasadniczej fazy i uczestniczył przede wszystkim w działaniach związanych z ostatecznym opanowaniem sytuacji oraz przewiezieniem schwytanego Pugaczowa.

We wrześniu 1774 roku część kozackich towarzyszy wydała Pugaczowa władzom. Został przewieziony do Moskwy i stracony w styczniu 1775 roku.

Powstanie było największym buntem społecznym w Rosji XVIII wieku. Pokazało skalę niezadowolenia chłopstwa i ludności pogranicza, ale jego najważniejszym skutkiem politycznym było dalsze zbliżenie Katarzyny ze szlachtą.

Cesarzowa przekonała się, że bez lojalności właścicieli ziemskich utrzymanie porządku w tak ogromnym państwie będzie niezwykle trudne. Po 1775 roku coraz wyraźniej odchodziła więc od nawet ostrożnych rozważań dotyczących ograniczenia pańszczyzny.

Powstanie ujawniło również ogromne słabości administracji terenowej. Prowincje były zbyt rozległe, urzędników było za mało, a przekazywanie informacji trwało zbyt długo.

W 1775 roku przeprowadzono więc wielką reformę gubernialną. Imperium podzielono na znacznie mniejsze jednostki administracyjne. Liczba guberni stopniowo wzrosła do około pięćdziesięciu.

Przyjmowano zasadę, że gubernia powinna posiadać mniej więcej określoną liczbę mieszkańców, a jej terytorium musi być na tyle niewielkie, aby administracja mogła sprawnie kontrolować sytuację. Gubernie dzieliły się na powiaty.

Na czele guberni stali gubernatorzy, a nad kilkoma guberniami mogli znajdować się generał-gubernatorzy. Rozbudowywano policję, sądy, administrację skarbową i instytucje opieki społecznej.

Reforma oznaczała pewną decentralizację wykonywania bieżących zadań, ale jej ostatecznym celem było wzmocnienie kontroli centrum nad prowincjami. Państwo uzyskiwało znacznie gęstszą sieć urzędniczą.

Katarzyna kontynuowała również współpracę ze szlachtą. Kulminacją tej polityki była wydana w 1785 roku Karta Szlachty. Potwierdzała zwolnienie szlachty z obowiązkowej służby, zabezpieczała jej majątek, przywileje stanowe oraz wolność od części kar cielesnych.

Szlachta uzyskała także możliwość tworzenia zgromadzeń stanowych w guberniach i powiatach. Był to ograniczony samorząd, ale nie podważał autokratycznej władzy cesarzowej.

W tym samym roku wydano Kartę Miast. Dzieliła ludność miejską na kilka kategorii i tworzyła podstawy ograniczonego samorządu miejskiego. Katarzyna próbowała w ten sposób uporządkować strukturę społeczną miast i stworzyć bardziej określone prawa rosyjskiego mieszczaństwa.

Gospodarka rozwijała się szybko. Katarzyna stopniowo ograniczała część dawnych monopoli i reglamentacji. W 1775 roku ułatwiono zakładanie przedsiębiorstw, co miało sprzyjać rozwojowi prywatnej inicjatywy.

Szczególnie ważne pozostawało hutnictwo żelaza. Rosyjskie zakłady uralskie należały około połowy XVIII wieku do największych producentów na świecie. Znaczna część żelaza była eksportowana między innymi do Wielkiej Brytanii.

Rosyjska przewaga w metalurgii nie trwała jednak bez końca. Pod koniec XVIII i na początku XIX wieku brytyjska rewolucja przemysłowa, wykorzystanie koksu i rozwój nowych technologii hutniczych zaczęły odbierać Rosji dotychczasową przewagę.

Charakterystyczną cechą rosyjskiego przemysłu pozostawało wykorzystywanie pracy zależnej. Część manufaktur korzystała z chłopów pańszczyźnianych lub robotników administracyjnie związanych z zakładem. Oznaczało to, że rozwój przemysłu nie prowadził automatycznie do powstawania wolnego rynku pracy na wzór zachodnioeuropejski.

W 1782 roku rozpoczęto przygotowania do wielkiej reformy szkolnictwa. Wykorzystywano między innymi doświadczenia systemu szkolnego monarchii habsburskiej. W 1786 roku zatwierdzono statut szkół ludowych.

W miastach gubernialnych tworzono główne szkoły ludowe, a w mniejszych miastach szkoły niższego stopnia. Program obejmował czytanie, pisanie, rachunki, historię, geografię i inne podstawowe dziedziny wiedzy.

System daleki był od powszechności. Rosja była ogromnym państwem, brakowało nauczycieli, środków i budynków, a zdecydowana większość chłopskich dzieci nadal nie miała dostępu do regularnej edukacji. Reformy stworzyły jednak podstawy rozwijającego się państwowego systemu szkolnego.

Jeszcze większe znaczenie dla mocarstwowej pozycji Rosji miała polityka zagraniczna Katarzyny. Właśnie za jej panowania imperium dokonało ogromnej ekspansji na zachód i południe.

Pierwszym ważnym kierunkiem była Rzeczpospolita. Katarzyna dążyła do utrzymania w Polsce ustroju gwarantującego rosyjskie wpływy. Po śmierci Augusta III w 1763 roku poparła kandydaturę Stanisława Augusta Poniatowskiego, swojego dawnego faworyta.

W 1764 roku został on wybrany królem przy silnej presji rosyjskiej. Petersburg przedstawiał się następnie jako gwarant ustroju Rzeczypospolitej i praw części jej mieszkańców, wykorzystując te kwestie jako narzędzie ingerencji politycznej.

Konfederacja barska z lat 1768–1772 była skierowana między innymi przeciw rosyjskiej dominacji. Walki w Polsce nałożyły się na konflikt Rosji z Imperium Osmańskim.

Pierwsza wielka wojna rosyjsko-turecka za Katarzyny rozpoczęła się w 1768 roku. Rosjanie odnosili znaczne sukcesy zarówno na lądzie, jak i na morzu. Szczególnie wielkie wrażenie wywołało zwycięstwo rosyjskiej floty nad Turkami pod Czesmą w 1770 roku.

Wojna zakończyła się pokojem w Küçük Kaynarca w 1774 roku. Rosja uzyskała dostęp do Morza Czarnego i ważne zdobycze terytorialne. Chanat Krymski został formalnie uznany za niezależny od Imperium Osmańskiego, co w praktyce umożliwiło Rosji stopniowe podporządkowanie go własnym wpływom.

W 1783 roku Katarzyna dokonała aneksji Krymu. Był to jeden z największych sukcesów rosyjskiej polityki południowej. Rosja uzyskała możliwość rozwijania portów i floty czarnomorskiej oraz dalszej ekspansji w kierunku Kaukazu.

Ogromną rolę odgrywał przy tym Potiomkin. Organizował administrację nowych ziem określanych jako Noworosja, wspierał zakładanie miast, kolonizację i budowę Floty Czarnomorskiej. Rozwijały się między innymi Chersoń i Sewastopol, a później inne ośrodki południowej Rosji.

Legenda o „wsiach potiomkinowskich”, rzekomo budowanych jako fasadowe dekoracje wyłącznie po to, by oszukać Katarzynę podczas jej podróży na Krym w 1787 roku, jest mocno przesadzona. Potiomkin rzeczywiście dbał o efektowną oprawę podróży cesarzowej, ale prowadził także realną działalność kolonizacyjną i gospodarczą.

W 1787 roku rozpoczęła się kolejna wojna rosyjsko-turecka. Rosja ponownie odnosiła sukcesy. Szczególną sławę zdobył Aleksander Suworow, który pokonał Turków między innymi pod Fokszanami i Rymnikiem. Rosjanie zdobyli również ważną twierdzę Izmaił.

Pokój w Jassach z 1792 roku potwierdził rosyjskie panowanie nad Krymem i przesunął granicę imperium w kierunku Dniestru. Rosja stała się dominującym mocarstwem na północnym wybrzeżu Morza Czarnego.

Drugim ogromnym nabytkiem terytorialnym były ziemie Rzeczypospolitej. Katarzyna uczestniczyła we wszystkich trzech rozbiorach Polski – w 1772, 1793 i 1795 roku. Rosja zdobyła rozległe obszary dzisiejszej Białorusi, Ukrainy i Litwy.

Polityka wobec Polski pokazuje również zmianę stosunku Katarzyny do idei oświecenia. Gdy Sejm Wielki rozpoczął reformy, a 3 maja 1791 roku uchwalono konstytucję wzmacniającą państwo, Petersburg uznał ją za zagrożenie dla rosyjskich wpływów.

W 1792 roku Rosja interweniowała zbrojnie, wspierając konfederację targowicką. Po klęsce wojsk polskich nastąpił drugi rozbiór, a po powstaniu kościuszkowskim trzeci. W 1795 roku Rzeczpospolita przestała istnieć jako niezależne państwo.

Pod koniec panowania cesarzowej coraz wyraźniej zmieniał się również klimat wewnętrzny Rosji. Rewolucja francuska z 1789 roku przeraziła europejskich monarchów. Katarzyna, która wcześniej chętnie korespondowała z filozofami oświecenia, zaczęła dostrzegać w radykalnych ideach zagrożenie dla monarchii i porządku społecznego.

Dobrym przykładem była sprawa Aleksandra Radiszczewa. W 1790 roku opublikował on „Podróż z Petersburga do Moskwy”, ostro krytykując pańszczyznę i sytuację społeczną Rosji. Katarzyna potraktowała książkę jako niebezpieczny atak na istniejący porządek. Radiszczew został skazany na śmierć, a następnie karę zamieniono na zesłanie na Syberię.

Represje dotknęły także Nikołaja Nowikowa, wydawcę i publicystę związanego z rosyjskim oświeceniem. Jego satyryczne pisma już wcześniej krytykowały część wad społeczeństwa. W 1792 roku został aresztowany i osadzony w twierdzy bez normalnego procesu.

Pod koniec życia Katarzyna coraz bardziej odchodziła więc od wizerunku liberalnej monarchini. Oświecenie pozostawało dla niej wartościowe tak długo, jak długo pomagało modernizować państwo i wzmacniać autokratyczną władzę. Gdy idee wolności i praw człowieka zaczęły prowadzić do kwestionowania monarchii, przestała je tolerować.

Panowanie Katarzyny II było pełne podobnych sprzeczności. Rozwijała szkolnictwo, ale zdecydowana większość ludności pozostawała analfabetami. Krytykowała niewolę człowieka, ale umocniła szlacheckie panowanie nad chłopami. Propagowała tolerancję, ale bezwzględnie zwalczała polityczną opozycję. Cytowała filozofów oświecenia, jednocześnie konsekwentnie broniąc nieograniczonej władzy cesarskiej.

Nie ulega jednak wątpliwości, że za jej panowania Rosja stała się jednym z najpotężniejszych państw Europy. Jej terytorium znacznie się zwiększyło, granice przesunęły się ku Morzu Czarnemu i na zachód, rozwijała się administracja, gospodarka, kultura i szkolnictwo.

Cesarzowa rozbudowała również rosyjskie życie kulturalne. Sama pisała sztuki teatralne, interesowała się historią i literaturą oraz gromadziła kolekcje dzieł sztuki. Zakupy wielkich europejskich kolekcji stały się podstawą rozwoju Ermitażu w Petersburgu.

Jej dwór należał do najważniejszych centrów kultury europejskiej. Katarzyna chciała udowodnić, że Rosja nie jest peryferyjnym państwem barbarzyńskim, lecz równoprawną częścią świata europejskiego.

Zasadniczym filarem jej rządów pozostawała jednak szlachta. Karta Szlachty z 1785 roku prawnie utrwaliła wiele jej przywilejów. W zamian cesarzowa otrzymywała lojalność warstwy, która dostarczała państwu oficerów, urzędników i administratorów ogromnego imperium.

Na przeciwległym biegunie znajdowali się chłopi pańszczyźniani. Powstanie Pugaczowa pokazało, jak głęboki był konflikt społeczny na rosyjskiej wsi. Katarzyna po 1775 roku nie próbowała już poważnie ograniczać systemu poddaństwa prywatnego, ponieważ uznała, że byłoby to politycznie zbyt niebezpieczne.

Absolutyzm oświecony Katarzyny II był więc przede wszystkim absolutyzmem modernizacyjnym. Cesarzowa chciała racjonalniejszego prawa, sprawniejszej administracji, większych dochodów, rozwiniętej gospodarki, wykształconych urzędników i silnej armii. Nie chciała natomiast podważać samodzierżawia ani stworzyć społeczeństwa obywatelskiego.

Właśnie dlatego jej reformy przyniosły inne rezultaty niż postulaty zachodnioeuropejskich filozofów. Rosja modernizowała państwo znacznie szybciej niż własne stosunki społeczne. Rozbudowywano biurokrację i szkolnictwo, ale nie znoszono stanowych przywilejów. Wprowadzano elementy tolerancji religijnej, ale nie wolność polityczną.

Katarzyna II zmarła w 1796 roku po trzydziestu czterech latach panowania. Tron objął jej syn Paweł I, który przez większość dorosłego życia pozostawał odsunięty od realnego wpływu na władzę.

Pozostawione przez nią państwo było terytorialnie większe, militarnie silniejsze i znacznie bardziej wpływowe niż Rosja z początku jej panowania. Imperium kontrolowało rozległe obszary Europy Wschodniej, posiadało dostęp do Morza Czarnego i Bałtyku oraz stało się jednym z głównych uczestników systemu równowagi europejskiej.

„Semiramida Północy” pozostaje więc jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów sprzeczności absolutyzmu oświeconego. Była zwolenniczką rozumu, nauki i reform tak długo, jak wzmacniały państwo i monarchię. Gdy jednak idee oświecenia zaczęły prowadzić do żądania rzeczywistej wolności politycznej i likwidacji przywilejów stanowych, władczyni stanęła po stronie tradycyjnego porządku. Jej panowanie przyniosło Rosji ogromny wzrost potęgi, ale jednocześnie utrwaliło te problemy społeczne, które miały pozostać nierozwiązane jeszcze przez wiele następnych dziesięcioleci.

5/5 - (1 vote)

Monarchia absolutyzmu oświeconego w Europie wschodniej

Ludność monarchii oświeconej cieszyła się wolnością osobistą mimo, że zrzekała się na osobę króla wszystkich praw politycznych i pierwotnych wolności. Władca oświecony musiał popierać naukę i sztukę, prowokować rozwój kultury, nauki i gospodarki.

Doktryny oświeconego absolutyzmu:

  • umowa społeczna
  • wolność indywidualna czy też wolność cywilna obywatela
  • prawo natury

Absolutyzm oświecony rozwinął się po 1763 roku, gdy na kontynencie skończyły się większe konflikty zbrojne, a władcy mogli zająć się odbudową gospodarki.

Fryderyk II

W przeciwieństwie do innych władców oświeconych nie rozbił struktury stanowej Prus, nie zrobił nic dla chłopów i opierał się w rządzeniu na szlachcie.

  • powołanie ministerstwa sprawiedliwości i zniesienie tortur
  • wpływ Woltera, wprowadzanie tolerancji religijnej, utopijna wizja „pierwszego sługi państwa”
  • merkantylizm w ekonomii, rozwój manufaktur i akcja kolonizacyjna
  • budowa kanałów śródlądowych, rozwój rolnictwa, budowa magazynów wojennych
  • ograniczenie poddaństwa chłopów w dobrach państwowych (chłopi byli głównym składnikiem armii)
  • 1773 – kasata zakonu jezuitów
  • reforma szkolnictwa powszechnego – powołanie szkół realnych, niższych szkół zawodowych  kształcących kadry dla rozwijającej się sieci manufaktur oraz szkól rolniczych
  • ogłoszenie w 1763 roku przymusu szkolnego  – w charakterze nauczycieli często [brak1] zatrudniano zwolnionych po wojnie siedmioletniej wojskowych i inwalidów

Rozwój szkolnictwa w dużej  mierze był przyczyną mocarstwowej pozycji Prus w XIX wieku.

Józef II

1765 – Józef II został współregentem przy boku Marii Teresy po śmierci Franciszka I

1780 – umiera Maria Teresa

  • utworzenie wielkiej centrali administracji, której podlegały wszystkie urzędy w państwie
  • nowy podział administracyjny kraju (gubernie, okręgi, powiaty) nie liczący się z historycznymi podziałami
  • likwidacja samorządów krajowych
  • likwidacja sejmu węgierskiego i uznanie niemieckiego jako języka urzędowego na Węgrzech

1781 – zniesienie poddaństwa osobistego chłopów. Wcześniej w roku 1767 został wydany patent urbarialny ograniczający pańszczyznę na Węgrzech ale spotkał się on z dużym oporem. Postanowienia:

  • wolność przenoszenia się z miejsca na miejsce
  • zakaz rugowania chłopów i dziedziczne prawo do zajmowania gruntów
  • ustalenie powinności dworskich i  możliwość procesowania się z panami

Józef II prowadził politykę merkantylistyczną, pragnąc zahamować import szczególnie produktów luksusowych. To powodowało rozwój krajowych manufaktur.

Reforma sądownictwa praktycznie znosiła karę śmierci i prowadziła do rozdziału władzy sądowniczej od administracji. Stworzono Najwyższą Izbę Sprawiedliwości.

Zbudowano sieć szkół jednoklasowych (trywialnych) w miasteczkach, w każdym mieście powiatowym była szkoła 3 klasowa, a w stolicy okręgu 4 klasowa, gdzie kształcono także nauczycieli. Językiem nauczania był niemiecki. Zachowano tylko 4 uniwersytety kształcące określoną liczbę studentów na potrzeby administracji i sądownictwa.

1781 – wydanie aktu tolerancji dla protestantów, prawosławnych i cofnięcie aktów prawnych ograniczających prawa Żydów.

1782 – kasacja wszystkich zgromadzeń zakonnych nie zajmujących się szkolnictwem, opieką nad chorymi i szkolnictwem. W wyniku tego zlikwidowano ponad 700 domów zakonnych

  • utworzenie sieci parafii spełniających raczej rolę administracyjną niż religijną. Księża mieli spełniać rolę urzędników i tłumaczyć wiernym znaczenie edyktów cesarskich.
  • utworzono seminaria generalne przejmujące kształcenie księży. Kościół stał się częścią machiny biurokratycznej państwa.

W wyniku reform dochód skarbu wzrósł z 60 do 80 milionów guldenów a stan armii zbliżył się do 300 tys. Zwiększenie armii osiągnięto poprzez utworzenie okręgów zaciągowych, uzupełniających szeregi określonego pułku. Wprowadzono dożywotnią służbę wojskową.

Pod koniec życia Józef II był atakowany ze wszystkich stron. Zmuszony był cofnąć patent urbarialny z 1789 i odwołać wszystkie patenty dotyczące Węgier oprócz edyktu tolerancyjnego i odnoszącego się do zniesienia pańszczyzny.

Absolutyzm oświecony był jednym z charakterystycznych modeli ustrojowych Europy drugiej połowy XVIII wieku. Łączył tradycyjną, bardzo silną władzę monarchy z częścią idei rozwijanych przez filozofów oświecenia. Nie oznaczał jednak przekazania społeczeństwu praw politycznych ani wprowadzenia demokracji. Przeciwnie, władca zachowywał niemal pełnię władzy, ale miał wykorzystywać ją nie wyłącznie dla własnych interesów dynastycznych, lecz również dla dobra państwa i jego mieszkańców. Reformy miały służyć usprawnieniu administracji, rozwojowi gospodarki, szkolnictwa, sądownictwa i armii oraz zwiększeniu tolerancji religijnej.

Nie można jednak przyjąć, że ludność monarchii absolutyzmu oświeconego automatycznie cieszyła się pełną wolnością osobistą. W wielu państwach Europy Środkowej i Wschodniej nadal istniało poddaństwo chłopów, społeczeństwo pozostawało podzielone na stany, a szlachta zachowywała liczne przywileje. Reformatorzy próbowali ograniczać najbardziej uciążliwe formy zależności i zwiększać ochronę prawną poddanych, lecz rzadko byli gotowi całkowicie przebudować istniejącą strukturę społeczną.

Podstawą ideową absolutyzmu oświeconego stało się przekonanie, że państwo powinno działać racjonalnie. Inspiracji dostarczały koncepcje prawa natury, umowy społecznej oraz praw jednostki. Nie wszyscy władcy przyjmowali jednak te poglądy w takim samym zakresie. Myśl Jeana-Jacques’a Rousseau o suwerenności ludu była wręcz trudna do pogodzenia z absolutyzmem. Znacznie większe znaczenie dla monarchów miało przekonanie, że władza istnieje po to, aby zapewniać dobro publiczne, sprawiedliwość, bezpieczeństwo i rozwój gospodarczy.

Władca oświecony przedstawiał siebie jako administratora państwa. Powinien być wykształcony, pracowity, zainteresowany nauką i kulturą, ograniczać samowolę urzędników oraz podporządkowywać działania państwa racjonalnie określonym celom. Państwo zaczynało być postrzegane nie tylko jako własność dynastii, ale jako organizacja posiadająca własne interesy, stojące niekiedy nawet ponad interesami samego monarchy.

Najbardziej znane przykłady absolutyzmu oświeconego w Europie Środkowej stanowiły Prusy Fryderyka II oraz monarchia habsburska, szczególnie za rządów Józefa II. W nieco innym kształcie podobne tendencje występowały również w Rosji Katarzyny II.

Rozkwit tego modelu przypadł przede wszystkim na okres po wojnie siedmioletniej zakończonej w 1763 roku. Długotrwałe konflikty zbrojne ujawniły znaczenie sprawnej administracji, licznej ludności, rozwiniętej gospodarki i odpowiednio zorganizowanego systemu podatkowego. Władcy doszli do przekonania, że potęga militarna nie może opierać się wyłącznie na armii. Konieczne było stworzenie państwa zdolnego do mobilizowania znacznych zasobów gospodarczych i ludnościowych.

Fryderyk II

Fryderyk II objął tron pruski w 1740 roku. Był jednym z najbardziej charakterystycznych przedstawicieli absolutyzmu oświeconego, choć jego polityka zawierała liczne sprzeczności. Utrzymywał kontakty z filozofami, interesował się literaturą i muzyką, korespondował z Wolterem i sam pisał dzieła polityczne oraz historyczne. Jednocześnie pozostawał bezwzględnym monarchą prowadzącym agresywną politykę zagraniczną i opierającym potęgę państwa na wyjątkowo rozbudowanej armii.

Fryderyk określał monarchę jako „pierwszego sługę państwa”. Sformułowanie dobrze wyrażało ideał absolutyzmu oświeconego. Król nadal posiadał najwyższą władzę, ale miał obowiązek pracować dla dobra państwa. Fryderyk osobiście interesował się administracją, finansami, sądownictwem i gospodarką. Regularnie kontrolował urzędników i wymagał od nich sprawności oraz dyscypliny.

Nie zamierzał natomiast likwidować tradycyjnego podziału stanowego. Pruska szlachta, czyli junkrzy, zachowała bardzo silną pozycję społeczną i gospodarczą. Król potrzebował jej przede wszystkim jako zaplecza kadrowego dla armii i administracji. Oficerowie wywodzili się w znacznym stopniu właśnie ze szlachty.

Położenie chłopów zmieniało się znacznie wolniej. Fryderyk dostrzegał negatywne skutki nadmiernego ucisku ludności wiejskiej, między innymi dlatego, że chłopi stanowili podstawę systemu rekrutacyjnego i podatkowego państwa. Podejmował więc próby ograniczania poddaństwa przede wszystkim w dobrach królewskich, ale nie zdecydował się na powszechne zniesienie zależności chłopów od właścicieli ziemskich.

System pruski opierał się na ścisłym powiązaniu społeczeństwa z potrzebami państwa. Szlachta dostarczała oficerów, chłopi żołnierzy i podatników, a mieszczaństwo miało rozwijać handel, rzemiosło i manufaktury. Nie było to społeczeństwo równe, lecz podporządkowane racjonalnie rozumianym interesom monarchii.

Duże znaczenie miała reforma wymiaru sprawiedliwości. Fryderyk dążył do ograniczenia przewlekłości postępowań oraz samowoli sądów. Już na początku panowania w znacznym stopniu zniesiono stosowanie tortur w postępowaniu karnym, choć przez pewien czas zachowano wyjątki dotyczące najcięższych przestępstw. Władca podkreślał, że sąd powinien kierować się prawem, a nie pozycją społeczną stron.

Rozpoczęto również prace nad uporządkowaniem pruskiego prawa. Ich ostatecznym rezultatem stał się już po śmierci Fryderyka II Allgemeines Landrecht z 1794 roku, czyli wielka kodyfikacja prawa pruskiego. Proces prowadzący do jej powstania był jednak w dużym stopniu związany z reformami rozpoczętymi za jego panowania.

Fryderyk słynął z tolerancji religijnej. W państwie zamieszkanym przez protestantów, katolików i przedstawicieli innych wyznań uważał konflikty religijne za niekorzystne dla państwa. Jego podejście było pragmatyczne. Religia poddanych miała mniejsze znaczenie niż ich użyteczność gospodarcza i lojalność polityczna.

Charakterystyczny jest stosunek Fryderyka do jezuitów. W 1773 roku papież Klemens XIV rozwiązał Towarzystwo Jezusowe, ale Fryderyk nie przeprowadził od razu pełnej kasaty zakonu w Prusach. Przeciwnie, przez pewien czas chronił jezuitów, ponieważ cenił ich jako nauczycieli, szczególnie na katolickim Śląsku. Jest to więc przykład sytuacji, w której interes państwa miał dla monarchy większe znaczenie niż decyzje władz kościelnych.

W gospodarce Fryderyk kontynuował politykę merkantylistyczną. Państwo popierało rozwój krajowej produkcji, ograniczało import części towarów i próbowało zwiększać eksport. Wspierano manufaktury tekstylne, metalurgiczne, porcelanowe i zbrojeniowe.

Znanym przedsięwzięciem było rozwijanie produkcji porcelany w Berlinie. Państwo wspierało także przemysł jedwabniczy i zachęcało do hodowli jedwabników. Nie wszystkie tego rodzaju projekty były ekonomicznie opłacalne, ale dobrze pokazują aktywną rolę administracji w gospodarce.

Ogromne znaczenie miała kolonizacja wewnętrzna. Fryderyk sprowadzał osadników na słabiej zaludnione ziemie i wspierał zagospodarowywanie terenów podmokłych. Szczególnie znana była melioracja doliny Odry. Powstawały nowe wsie, zwiększano powierzchnię gruntów uprawnych i starano się podnosić produkcję rolną.

Władca zachęcał do rozpowszechniania nowych upraw, w tym ziemniaka. Nie był on oczywiście jego wynalazcą ani pierwszym człowiekiem wprowadzającym ziemniaki do Niemiec, ale administracja pruska intensywnie propagowała ich uprawę ze względu na wysoką wydajność i znaczenie dla bezpieczeństwa żywnościowego.

Budowano również kanały łączące najważniejsze rzeki. Rozwój transportu śródlądowego miał ułatwiać przepływ zboża, materiałów wojennych i produktów manufaktur. Inwestowano w magazyny zbożowe, które pozwalały państwu gromadzić zapasy na czas wojny lub nieurodzaju.

Bardzo istotną dziedziną była edukacja. W 1763 roku wydano Generalny Regulamin Szkolny, który rozwijał obowiązek szkolny w monarchii pruskiej. Zakładano, że dzieci powinny uczęszczać do szkół elementarnych, gdzie nauczano przede wszystkim czytania, pisania, religii i podstaw rachunków.

Realizacja obowiązku szkolnego napotykała oczywiście ogromne trudności. Brakowało szkół, pieniędzy i wykwalifikowanych nauczycieli. W charakterze nauczycieli wykorzystywano czasami emerytowanych żołnierzy i inwalidów wojskowych, co nie zawsze gwarantowało wysoki poziom nauczania.

Rozwijano także szkolnictwo praktyczne. Powstawały szkoły przygotowujące do pracy w administracji, wojsku, handlu i rzemiośle. Edukacja miała służyć nie tylko rozwojowi jednostki, ale przede wszystkim potrzebom państwa.

Znaczenie szkolnictwa pruskiego dla późniejszej potęgi państwa było duże, choć nie należy tłumaczyć sukcesów Prus w XIX wieku wyłącznie jego rozwojem. Równie ważne były reformy wojskowe, administracyjne, gospodarcze i późniejsze przemiany społeczne.

Monarchia habsburska i Józef II

W monarchii habsburskiej reformy oświeceniowe rozpoczęły się jeszcze za Marii Teresy. Klęski poniesione w wojnach z Fryderykiem II uświadomiły jej konieczność przebudowy państwa. Monarchia była bardzo zróżnicowana. Obejmowała Austrię, Czechy, Węgry, część ziem włoskich i niderlandzkich, a poszczególne prowincje posiadały własne tradycje, prawa i przywileje.

Maria Teresa zaczęła budować bardziej sprawną administrację centralną, reformowała podatki i armię oraz próbowała ograniczać niezależność stanów. Jej działania stworzyły podstawę późniejszego józefinizmu.

W 1765 roku po śmierci Franciszka I cesarzem został Józef II. Maria Teresa nadal pozostawała rzeczywistą władczynią dziedzicznych ziem habsburskich, ale syn został jej współregentem. Między nimi często dochodziło do sporów. Józef chciał przeprowadzać reformy szybciej i znacznie bardziej radykalnie niż jego matka.

Dopiero po śmierci Marii Teresy w 1780 roku otrzymał możliwość samodzielnego realizowania własnego programu. W ciągu zaledwie dziesięciu lat wydał ogromną liczbę dekretów i zarządzeń, próbując niemal całkowicie przebudować monarchię.

Podstawowym celem Józefa II było stworzenie jednolitego i scentralizowanego państwa. Historyczne odrębności poszczególnych krajów uważał za przeszkodę w sprawnym zarządzaniu. Dążył więc do podporządkowania prowincji wspólnemu aparatowi administracyjnemu.

Rozbudowywano administrację terenową, tworzono okręgi i podporządkowywano urzędników władzom centralnym. Samorządy stanowe traciły część kompetencji. Szczególnie silny sprzeciw wywoływały reformy na Węgrzech, gdzie szlachta bardzo mocno broniła własnych praw.

Józef nie koronował się na króla Węgier koroną św. Stefana, ponieważ nie chciał składać tradycyjnej przysięgi potwierdzającej stanowe przywileje. Nie tyle formalnie „zlikwidował sejm węgierski”, ile po prostu go nie zwoływał, próbując rządzić za pomocą cesarskich dekretów.

W 1784 roku nakazał wprowadzenie języka niemieckiego jako języka administracji w części monarchii, w tym na Węgrzech. Nie chodziło przede wszystkim o germanizację w późniejszym nacjonalistycznym znaczeniu, lecz o stworzenie jednolitego języka urzędowego ogromnego państwa. Dla Węgrów decyzja oznaczała jednak atak na ich odrębność i stała się jednym z powodów rosnącego oporu.

Jednym z najbardziej znanych przedsięwzięć Józefa II była reforma chłopska. Należy jednak odróżnić ją od wcześniejszych działań Marii Teresy. Patent urbarialny dla Węgier z 1767 roku został wydany właśnie za panowania Marii Teresy. Regulował wielkość powinności chłopskich i miał ograniczyć samowolę właścicieli ziemskich.

Józef poszedł dalej. W 1781 roku wydał patent znoszący poddaństwo osobiste chłopów na części ziem monarchii, a w następnych latach podobne przepisy rozszerzano na dalsze obszary. Nie było to jednak zniesienie pańszczyzny i pełne uwłaszczenie.

Chłop uzyskał większą wolność osobistą. Mógł między innymi zawierać małżeństwo bez dotychczasowego zakresu zgody pana, podejmować naukę zawodu, przenosić się oraz posyłać dzieci do szkół. Ograniczano w ten sposób osobistą zależność od właściciela ziemskiego.

W wielu regionach starano się również chronić chłopskie gospodarstwa przed arbitralnym usuwaniem użytkowników oraz dokładniej regulować powinności wobec dworu. Chłopi zyskiwali większe możliwości dochodzenia swoich praw przed administracją państwową.

Józef chciał jednak dokonać jeszcze głębszej reformy systemu podatkowego i pańszczyźnianego. W latach 1785–1789 prowadzono pomiary gruntów, które miały stworzyć podstawę jednolitego opodatkowania ziemi. Władca zamierzał ograniczyć pańszczyznę i zastępować ją świadczeniami pieniężnymi.

Projekt ten wywołał gwałtowny sprzeciw szlachty. Właściciele ziemscy obawiali się zarówno utraty darmowej pracy chłopskiej, jak i podważenia własnych przywilejów podatkowych.

Reformy gospodarcze Józefa były inspirowane zarówno merkantylizmem, jak i nowszymi poglądami ekonomicznymi. Państwo starało się rozwijać manufaktury oraz ograniczać import części zagranicznych towarów luksusowych. Bariery celne miały wspierać produkcję wewnętrzną.

Ważne zmiany dotyczyły sądownictwa. Dążono do ujednolicenia prawa i ograniczenia różnic stanowych. W 1787 roku wydano nowy kodeks karny, który w zwyczajnym prawie karnym znosił karę śmierci, zastępując ją bardzo surowymi karami pozbawienia wolności i pracy przymusowej. Kara śmierci nie zniknęła jednak absolutnie ze wszystkich dziedzin prawa, między innymi ze względu na przepisy wojskowe.

Jeszcze za Marii Teresy rozpoczęto także proces ograniczania tortur, które ostatecznie zniesiono w monarchii habsburskiej przed samodzielnymi rządami Józefa. Józef kontynuował więc kierunek reform, ale nie wszystkie rozwiązania przypisywane jego panowaniu zostały stworzone dopiero przez niego.

Podobnie wyglądała sytuacja w szkolnictwie. Wielka reforma szkół elementarnych została zapoczątkowana za Marii Teresy w 1774 roku. Utworzono system szkół trywialnych w mniejszych miejscowościach, szkół głównych oraz szkół normalnych pełniących między innymi funkcje przygotowujące nauczycieli.

Józef II kontynuował centralizację systemu szkolnego. Edukacja była dla niego jednym z narzędzi modernizacji społeczeństwa i kształcenia przyszłych urzędników. Państwo coraz silniej ingerowało w programy i organizację nauczania.

Język niemiecki uzyskiwał szczególne znaczenie w szkolnictwie wyższym i administracyjnym, ponieważ miał tworzyć wspólną kadrę urzędniczą monarchii. Wywoływało to jednak opór na obszarach zamieszkanych przez ludność posługującą się innymi językami.

Najbardziej charakterystycznym elementem polityki Józefa II były reformy kościelne. Władca był katolikiem, ale uważał, że Kościół powinien być podporządkowany interesom państwa. System ten określa się mianem józefinizmu.

W 1781 roku wydano patent tolerancyjny. Przyznawał ograniczoną swobodę religijną protestantom i prawosławnym. Mogli prowadzić działalność gospodarczą, uzyskiwać część urzędów i tworzyć własne wspólnoty religijne. Katolicyzm pozostawał religią uprzywilejowaną, ale państwo rezygnowało z pełnego monopolu wyznaniowego.

W stosunku do Żydów Józef również podejmował działania ograniczające część wcześniejszych restrykcji. Patent tolerancyjny dotyczący ludności żydowskiej miał umożliwić jej szersze uczestnictwo w gospodarce i edukacji. Nie oznaczał jednak pełnego równouprawnienia.

W 1782 roku rozpoczęto kasatę klasztorów kontemplacyjnych, które według cesarza nie wykonywały społecznie użytecznych funkcji. Pozostawiano przede wszystkim zakony zajmujące się szkolnictwem, opieką nad chorymi, duszpasterstwem lub działalnością dobroczynną.

W następnych latach zlikwidowano setki klasztorów. Ich majątek przejmował specjalny fundusz religijny, z którego finansowano między innymi tworzenie nowych parafii i utrzymanie duchowieństwa.

Józef uważał, że organizacja Kościoła powinna odpowiadać potrzebom ludności. Tworzono więc nowe parafie tak, aby wierni mieli łatwiejszy dostęp do świątyń. Sieć kościelna była planowana niemal tak samo jak sieć urzędów państwowych.

Duchowni mieli nie tylko prowadzić działalność religijną, ale również przekazywać społeczeństwu informacje o decyzjach władz. Kazalnica mogła więc służyć do ogłaszania rozporządzeń i tłumaczenia reform państwowych.

Władca ingerował nawet w szczegóły praktyk religijnych. Ograniczano procesje i pielgrzymki, zmniejszano liczbę świąt oraz kontrolowano część bractw. Polityka ta wywoływała irytację wiernych i duchowieństwa, ponieważ państwo zaczynało regulować obszary wcześniej należące do autonomii Kościoła.

W 1783 roku utworzono seminaria generalne, podporządkowane państwu. Miały kształcić duchownych według jednolitego programu i ograniczyć wpływ tradycyjnych seminariów biskupich. Ksiądz miał być nie tylko duszpasterzem, ale również odpowiednio przygotowanym uczestnikiem państwowego systemu społecznego.

Reformy Józefa obejmowały również wojsko. Rozwijano system okręgów rekrutacyjnych i dokładniejszego spisu ludności. Monarchia potrzebowała wielkiej armii, ponieważ pozostawała jednym z głównych mocarstw europejskich i rywalizowała zarówno z Prusami, jak i z Imperium Osmańskim.

Zwiększenie zasobów finansowych i ludnościowych pozwalało rozbudowywać siły zbrojne, ale oznaczało także coraz głębszą ingerencję administracji w życie poddanych. Spisy ludności, numerowanie domów, pobór wojskowy i reformy podatkowe były elementami tego samego procesu budowy nowoczesnego państwa biurokratycznego.

Szybkość zmian zaczęła jednak działać przeciw Józefowi. Cesarz próbował w ciągu kilku lat przekształcić państwo, którego instytucje i tradycje rozwijały się przez stulecia. Nie chciał czekać na zgodę stanów ani stopniowo zdobywać poparcia poszczególnych grup.

Największy opór pojawił się na Węgrzech i w Niderlandach Austriackich. Szlachta węgierska broniła tradycyjnych przywilejów, języka i autonomii kraju. W Niderlandach sprzeciw wobec reform doprowadził pod koniec panowania Józefa do otwartego buntu i powstania krótkotrwałych Zjednoczonych Stanów Belgijskich.

Sytuację dodatkowo pogorszyła wojna z Imperium Osmańskim rozpoczęta w 1788 roku u boku Rosji. Konflikt wymagał ogromnych wydatków, mobilizacji żołnierzy i zwiększał niezadowolenie społeczne. Sam Józef ciężko zachorował.

W 1789 roku próbował wprowadzić kolejne reformy dotyczące chłopów i systemu podatkowego, co dodatkowo zaostrzyło konflikt ze szlachtą. Pod koniec życia znalazł się w sytuacji, w której praktycznie wszystkie najważniejsze grupy społeczne miały powody do niezadowolenia.

Na początku 1790 roku Józef II wycofał znaczną część reform dotyczących Węgier. Nie cofnął jednak najważniejszych decyzji w sprawie tolerancji religijnej oraz osobistej wolności chłopów. Zmarł w lutym tego samego roku.

Jego następca Leopold II prowadził bardziej ostrożną politykę. Zachował część modernizacyjnego dorobku poprzednika, ale jednocześnie próbował odbudować współpracę z lokalnymi elitami i uspokoić sytuację w monarchii.

Józef II stał się symbolem zarówno zalet, jak i słabości absolutyzmu oświeconego. Był przekonany, że państwem można zarządzać racjonalnie, a społeczeństwo modernizować za pomocą odpowiednich dekretów. Wprowadzał tolerancję religijną, ograniczał poddaństwo, reformował administrację i sądownictwo oraz zmniejszał niezależność Kościoła.

Jednocześnie nie pytał społeczeństwa o zgodę na te zmiany. Paradoks absolutyzmu oświeconego polegał właśnie na tym, że reformy mające zwiększać wolność jednostki były narzucane metodami absolutystycznymi. Władca uważał, że lepiej od poddanych wie, co jest dla nich korzystne.

Fryderyk II działał znacznie ostrożniej. Nie próbował zniszczyć struktury stanowej Prus, ponieważ uważał ją za użyteczną dla funkcjonowania państwa. Józef II chciał natomiast znacznie głębiej ingerować w istniejące stosunki społeczne i administracyjne. Właśnie dlatego reformy pruskie okazały się bardziej stabilne, natomiast część reform józefińskich wywołała gwałtowny opór.

Oba państwa łączyła jednak jedna fundamentalna zasada: reformowano społeczeństwo przede wszystkim po to, aby wzmocnić państwo. Szkoła miała wychowywać posłusznych i użytecznych poddanych, gospodarka dostarczać dochodów, chłop być produktywnym rolnikiem i potencjalnym żołnierzem, a Kościół wspierać porządek publiczny.

Absolutyzm oświecony nie likwidował więc monarchii absolutnej, lecz ją modernizował. Zamiast dworu skoncentrowanego głównie na potrzebach dynastii pojawiał się coraz bardziej rozbudowany aparat biurokratyczny. Państwo przejmowało odpowiedzialność za szkolnictwo, gospodarkę, zdrowie publiczne, prawo, administrację i organizację życia religijnego.

Właśnie w XVIII wieku zaczęły powstawać podstawy nowoczesnego państwa administracyjnego. Urzędnik miał wykonywać jasno określone obowiązki, otrzymywać wynagrodzenie, prowadzić dokumentację i działać zgodnie z przepisami. Ludność była spisywana, ziemia mierzona, podatki dokładniej obliczane, a państwo gromadziło coraz więcej informacji o swoich poddanych.

Absolutyzm oświecony stanowił zatem próbę pogodzenia dwóch pozornie sprzecznych zjawisk: nieograniczonej władzy monarchy i oświeceniowego przekonania o potrzebie racjonalizacji życia społecznego. Fryderyk II i Józef II uważali, że reformy nie wymagają udziału obywateli w rządzeniu. Potrzebny był przede wszystkim wykształcony monarcha dysponujący sprawną administracją.

Model ten przyniósł znaczące rezultaty, zwłaszcza w rozwoju administracji, szkolnictwa, gospodarki i sądownictwa. Nie potrafił jednak rozwiązać podstawowego problemu politycznego epoki: coraz trudniej było uzasadniać pogląd, że państwo ma służyć społeczeństwu, a jednocześnie odmawiać temu społeczeństwu wpływu na sprawowanie władzy. Ta sprzeczność miała ujawnić się szczególnie wyraźnie pod koniec XVIII wieku, kiedy idee oświecenia przestały być wyłącznie narzędziem reform prowadzonych odgórnie, a zaczęły służyć uzasadnianiu żądań konstytucji, praw obywatelskich i udziału społeczeństwa w rządach.

5/5 - (1 vote)

Ekspansja rosyjska

Konsolidują się 2 bloki państw:

  • państwa północne – Rosja, Prusy, Anglia
  • państwa południowe – Francja, Austria, Hiszpania, Turcja

Rosja musiała znaleźć drogę eksportu dla zboża produkowanego na czarnoziemach Ukrainy. Naturalnym zapleczem tych terenów było Morze Czarne. Aby uzyskać dostęp do niego należało jednak najpierw pokonać Turcję. Prusy za wszelką cenę nie chciały dopuścić do ponownego połączenia dworów cesarskich i sytuacji z lat wojny siedmioletniej. Aby zastąpić Austrię w koalicji antytureckiej Katarzyna II potrzebowała Polski. Carowa chciała aby na tronie zasiadł człowiek oddany, posłuszny jej rozkazom ale jednocześnie zdolnego zastopować anarchię rządzącą krajem. Ze wzmocnieniem Polski nie zgadzał się Fryderyk II, który chciał utrzymać anarchię w kraju co umożliwiłoby mu zdobycze terytorialne.

1772 – rozbiór Polski

1780 – umiera Maria Teresa a władzę przejmuje władający do tej pory jako współregent (od 1765) Józef II. Zawiązuje się nieformalny sojusz austriacko-rosyjski

1786 – umiera Fryderyk II

1784 – przyłączenie Krymu do Rosji

1788 – wybucha wojna rosyjsko-turecka

1788 – Polska szuka porozumienia z Prusami, Anglią i Holandią. Odmawia Rosji prawa przemarszu dla wojsk idących na wojnę z Turcją.

1790 – umiera Józef II a cesarzem zostaje Leopold II, który kończy wojnę z Turcją

1793 – II rozbiór Polski

Ekspansja rosyjska w drugiej połowie XVIII wieku była jednym z najważniejszych czynników wpływających na układ sił w Europie Środkowej i Wschodniej. Rosja, która już za czasów Piotra I stała się jednym z głównych mocarstw europejskich, za panowania Katarzyny II kontynuowała politykę powiększania terytorium oraz zdobywania wpływów politycznych w państwach sąsiednich. Szczególne znaczenie miały dwa kierunki tej ekspansji. Pierwszym była Rzeczpospolita, traktowana przez Petersburg jako obszar rosyjskich wpływów, drugim natomiast wybrzeże Morza Czarnego i znajdujące się tam ziemie podległe Turcji oraz Chanatowi Krymskiemu.

Dążenie Rosji do Morza Czarnego miało zarówno znaczenie strategiczne, jak i gospodarcze. Rozwijające się ziemie południowej Rosji i Ukrainy posiadały bardzo dobre warunki do produkcji zbóż, ale możliwości ich eksportu były ograniczone. Dostęp do portów czarnomorskich otwierał drogę na Morze Śródziemne i dalej na rynki zachodnioeuropejskie. Jednocześnie opanowanie północnych wybrzeży Morza Czarnego usuwało zagrożenie ze strony Chanatu Krymskiego, którego oddziały przez stulecia dokonywały wypraw na ziemie ukraińskie i rosyjskie.

Na drodze do realizacji tych zamierzeń stało Imperium Osmańskie. Turcja pozostawała jeszcze wielkim mocarstwem, ale w XVIII wieku coraz wyraźniej ujawniały się jej problemy wewnętrzne oraz przewaga militarna państw europejskich. Rosja zamierzała wykorzystać tę sytuację. Katarzyna II przedstawiała swoją politykę również jako obronę prawosławnych mieszkańców Bałkanów, znajdujących się pod panowaniem tureckim. Argument religijny miał znaczenie propagandowe, ale stwarzał także Petersburgowi możliwość ingerowania w wewnętrzne sprawy imperium osmańskiego.

Pierwszym poważnym konfliktem Katarzyny II z Turcją była wojna rosyjsko-turecka z lat 1768–1774. Bezpośrednią przyczyną jej wybuchu były wydarzenia związane z sytuacją w Rzeczypospolitej i działalnością konfederacji barskiej. Oddziały rosyjskie ścigające konfederatów przekroczyły granicę turecką, co stało się jednym z pretekstów do rozpoczęcia wojny. Konflikt zakończył się zdecydowanym zwycięstwem Rosji. Wojska rosyjskie odnosiły sukcesy zarówno na lądzie, jak i na morzu, a flota rosyjska operowała nawet na Morzu Śródziemnym.

Pokój zawarty w Küczük Kajnardży w 1774 roku znacznie wzmocnił pozycję Rosji w regionie Morza Czarnego. Chanat Krymski został formalnie uznany za niezależny od Turcji, co w rzeczywistości otworzyło drogę do podporządkowania go Rosji. Petersburg uzyskał również nabytki terytorialne i prawa umożliwiające prowadzenie żeglugi na Morzu Czarnym. Szczególnie ważne okazały się postanowienia pozwalające Rosji występować w roli opiekuna ludności prawosławnej znajdującej się pod panowaniem osmańskim.

Jednocześnie trwała rywalizacja mocarstw o wpływy w Rzeczypospolitej. Katarzyna II chciała zachować Polskę jako państwo formalnie niepodległe, ale politycznie zależne od Petersburga. Z rosyjskiego punktu widzenia całkowita likwidacja Rzeczypospolitej nie była początkowo konieczna. Znacznie korzystniejsze wydawało się utrzymywanie dużego, lecz słabego państwa oddzielającego Rosję od Prus i Austrii. Rosja mogła wpływać na jego politykę przy stosunkowo niewielkich kosztach.

Inne interesy posiadały Prusy. Fryderyk II widział w słabości Polski możliwość powiększenia własnego państwa. Szczególnie zależało mu na uzyskaniu terytorialnego połączenia między Brandenburgią a Prusami Wschodnimi. Dla Prus utrzymanie anarchii ustrojowej Rzeczypospolitej było więc korzystne, ponieważ ograniczało możliwość przeprowadzenia reform i stworzenia silnego państwa mogącego przeciwstawić się ekspansji sąsiadów.

Sytuację dodatkowo komplikowała Austria. Wiedeń obawiał się nadmiernego wzrostu wpływów rosyjskich na Bałkanach i w Europie Środkowej. Zwycięstwa Rosji nad Turcją mogły doprowadzić do takiego zachwiania równowagi, które zagrażałoby interesom monarchii habsburskiej. Fryderyk II wykorzystał sprzeczności między Rosją i Austrią, proponując rozwiązanie polegające na uzyskaniu rekompensaty kosztem Polski. W rezultacie w 1772 roku doszło do pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej.

Rozbiór ten był więc związany nie tylko ze słabością Polski, lecz również z szerszą rywalizacją mocarstw europejskich. Rosja, Prusy i Austria dokonały podziału części terytorium Rzeczypospolitej, aby zaspokoić własne interesy i uniknąć bezpośredniego konfliktu między sobą. Rosja uzyskała przede wszystkim ziemie na wschodzie, Prusy zdobyły znaczną część Prus Królewskich bez Gdańska i Torunia, a Austria zajęła rozległe tereny południowe, nazwane później Galicją.

Po pierwszym rozbiorze Rosja nadal zachowywała decydujący wpływ na politykę Rzeczypospolitej. Katarzyna II nie była zainteresowana gwałtownym niszczeniem polskiej państwowości. Wolała utrzymywać istniejący system, w którym król Stanisław August Poniatowski i znaczna część elit politycznych musieli uwzględniać stanowisko Petersburga. Rzeczpospolita stanowiła jednocześnie dogodny obszar oddzielający Rosję od pozostałych mocarstw europejskich.

W tym czasie zmieniała się również sytuacja w Austrii. Po śmierci Marii Teresy w 1780 roku samodzielne rządy objął Józef II, który od 1765 roku był cesarzem i współrządcą monarchii habsburskiej. Józef II dążył do modernizacji państwa, ale jednocześnie prowadził aktywną politykę zagraniczną. Zbliżenie z Rosją wydawało mu się sposobem na uzyskanie korzyści kosztem Imperium Osmańskiego. W latach osiemdziesiątych doszło w konsekwencji do wyraźnego zbliżenia rosyjsko-austriackiego.

Katarzyna II rozwijała wówczas ambitne plany dotyczące przyszłości południowo-wschodniej Europy. Jednym z najbardziej znanych był tak zwany projekt grecki, zakładający daleko idące osłabienie lub nawet rozbiór Imperium Osmańskiego. W pewnych planach pojawiała się wizja odtworzenia państwa greckiego ze stolicą w Konstantynopolu, pozostającego pod wpływem Rosji. Choć projekty te nie zostały w pełni zrealizowane, dobrze pokazują skalę rosyjskich ambicji.

Kluczowym wydarzeniem było podporządkowanie Krymu. Po pokoju z 1774 roku Chanat Krymski formalnie pozostawał niezależny, ale Rosja coraz silniej ingerowała w jego sprawy. Ostatecznie w 1783 roku Katarzyna II ogłosiła przyłączenie Krymu do imperium rosyjskiego. Aneksja miała ogromne znaczenie strategiczne. Rosja uzyskała możliwość budowy własnych baz wojennych na Morzu Czarnym, a w Sewastopolu zaczęto tworzyć główną bazę Floty Czarnomorskiej.

Zdobycie Krymu oznaczało zasadnicze przesunięcie układu sił w regionie. Morze Czarne, które wcześniej pozostawało w dużym stopniu pod kontrolą Turcji, przestawało być wewnętrznym akwenem Imperium Osmańskiego. Rosja mogła odtąd prowadzić aktywną politykę morską i handlową, a także wywierać większą presję na Bałkany i cieśniny prowadzące do Morza Śródziemnego.

Polityka ta doprowadziła do kolejnej wojny rosyjsko-tureckiej, która rozpoczęła się w 1787 roku. W następnym roku do walki przeciwko Turcji przystąpiła Austria. Konflikt przebiegał jednak inaczej dla obu państw. Rosjanie odnieśli szereg znaczących zwycięstw, w których szczególnie wyróżnił się Aleksandr Suworow. Austria natomiast napotykała poważne trudności, a wojna okazała się kosztowna i mało popularna.

Dla Rzeczypospolitej wojna rosyjsko-turecka stworzyła wyjątkową sytuację. Znaczna część wojsk rosyjskich była zaangażowana na południu, co osłabiało możliwość bezpośredniego kontrolowania spraw polskich. W 1788 roku rozpoczął obrady Sejm Wielki. Polscy politycy uznali, że konflikt Rosji z Turcją oraz napięcia pomiędzy europejskimi mocarstwami stwarzają dogodny moment do przeprowadzenia reform i uniezależnienia państwa od Petersburga.

Rosja chciała wykorzystać terytorium Rzeczypospolitej jako zaplecze działań przeciwko Turcji. Rozważano również możliwość utworzenia polskiego korpusu pomocniczego. Spotkało się to jednak z oporem części polskich elit. Sejm Wielki stopniowo zaczął ograniczać wpływy rosyjskie i podejmować działania zmierzające do wzmocnienia armii oraz przebudowy ustroju państwa.

W tej sytuacji szczególne znaczenie miało zbliżenie Polski z Prusami. Fryderyk Wilhelm II, następca zmarłego w 1786 roku Fryderyka II, przedstawiał Prusy jako potencjalnego sojusznika Rzeczypospolitej przeciwko Rosji. W 1790 roku zawarto formalny sojusz polsko-pruski. W Warszawie liczono, że wsparcie Prus, a pośrednio także Wielkiej Brytanii i Holandii, stworzy zabezpieczenie przed rosyjską interwencją.

Były to jednak rachuby oparte na bardzo niepewnych podstawach. Prusy popierały reformy polskie tylko wtedy, gdy odpowiadało to ich bieżącym interesom. Berlin przede wszystkim starał się wykorzystać zaangażowanie Rosji i Austrii w wojnę z Turcją do poprawienia własnej pozycji. Nie istniał trwały pruski interes w stworzeniu silnej i niezależnej Rzeczypospolitej.

Zmiana nastąpiła również w Austrii. W 1790 roku zmarł Józef II, a władzę objął Leopold II. Nowy cesarz dążył do zakończenia konfliktów pozostawionych przez poprzednika. Austria zawarła w 1791 roku pokój z Turcją w Sistovie, rezygnując z większości dalej idących planów ekspansji. Rosja kontynuowała jednak wojnę i zakończyła ją dopiero pokojem w Jassach w 1792 roku.

Pokój ten potwierdził rosyjskie panowanie nad Krymem oraz przesunął granice imperium dalej na południowy zachód. Był kolejnym sukcesem Katarzyny II. Rosja osiągnęła znaczną część najważniejszych celów swojej polityki czarnomorskiej i mogła ponownie skierować pełną uwagę na sytuację w Polsce.

Tymczasem w Rzeczypospolitej reformy osiągnęły punkt kulminacyjny wraz z uchwaleniem Konstytucji 3 maja 1791 roku. Znosiła ona część mechanizmów politycznych, które wcześniej pozwalały Rosji skutecznie kontrolować państwo polskie. Ograniczenie liberum veto, wzmocnienie władzy wykonawczej i rozpoczęcie reformy ustroju oznaczały możliwość powstania sprawniejszej Rzeczypospolitej. Dla Katarzyny II było to nie do przyjęcia, zwłaszcza że po zakończeniu wojny tureckiej nie musiała już tolerować zmian dokonywanych w Warszawie.

Przeciwko reformom wystąpili również polscy magnaci, którzy obawiali się utraty swojej dotychczasowej pozycji. Zawiązana pod patronatem Katarzyny II konfederacja targowicka zwróciła się o rosyjską pomoc w przywróceniu dawnego ustroju. W 1792 roku wojska rosyjskie wkroczyły do Rzeczypospolitej. Rozpoczęła się wojna w obronie Konstytucji 3 maja.

Armia polska, mimo że znajdowała się dopiero w trakcie rozbudowy, stawiła Rosjanom opór. Doszło między innymi do bitew pod Zieleńcami i Dubienką. W walkach wyróżnili się książę Józef Poniatowski oraz Tadeusz Kościuszko. Sytuacja strategiczna Polski była jednak bardzo trudna. Prusy, mimo wcześniejszego sojuszu, nie udzieliły pomocy. Stanisław August Poniatowski zdecydował się ostatecznie przystąpić do konfederacji targowickiej, co oznaczało załamanie dalszego oporu.

Rosyjska interwencja otworzyła drogę do kolejnego podziału ziem Rzeczypospolitej. W 1793 roku Rosja i Prusy dokonały drugiego rozbioru Polski. Austria nie wzięła w nim udziału. Rosja zagarnęła rozległe ziemie wschodnie, natomiast Prusy uzyskały między innymi Gdańsk, Toruń i znaczną część Wielkopolski. Terytorium Rzeczypospolitej zostało radykalnie zmniejszone, a jej niezależność stała się praktycznie fikcją.

Ekspansja rosyjska prowadziła więc do zasadniczej przebudowy politycznej Europy Wschodniej. Na południu Rosja wyparła Turcję z północnego wybrzeża Morza Czarnego, opanowała Krym i uzyskała podstawy do dalszego rozwoju gospodarczego oraz militarnego regionu. Na zachodzie podporządkowała sobie Rzeczpospolitą, a następnie uczestniczyła w jej podziałach.

Nie należy przy tym traktować rosyjskiej ekspansji wyłącznie jako prostego podboju terytorialnego. Katarzyna II posługiwała się różnymi metodami. W Polsce przez długi czas wystarczała kontrola polityczna sprawowana za pomocą ambasadorów, popierania określonych ugrupowań i ingerowania w decyzje sejmu. Na Krymie najpierw doprowadzono do formalnego uniezależnienia chanatu od Turcji, następnie stopniowo zwiększano wpływy rosyjskie, aby ostatecznie dokonać bezpośredniej aneksji. Na Bałkanach Rosja wykorzystywała natomiast hasło ochrony ludności prawosławnej.

Pod koniec XVIII wieku Rosja była już jednym z najpotężniejszych państw europejskich. Dysponowała ogromnym terytorium, wielką armią i rosnącym potencjałem gospodarczym. Jej wpływy sięgały od Bałtyku po Morze Czarne. Słabnięcie Turcji oraz upadek Rzeczypospolitej usuwały dwa najważniejsze ograniczenia dla dalszego wzrostu rosyjskiego znaczenia.

Proces ten nie zakończył się wraz ze śmiercią Katarzyny II. W XIX wieku problem wpływów rosyjskich na Bałkanach, dostępu do cieśnin oraz przyszłości osłabionego Imperium Osmańskiego miał wielokrotnie prowadzić do międzynarodowych kryzysów. Równie trwałe konsekwencje przyniosła rosyjska ekspansja na ziemie Rzeczypospolitej. Rozbiory przesunęły granice imperium daleko na zachód i sprawiły, że odtąd kwestia polska stała się jednym z ważnych problemów rosyjskiej polityki wewnętrznej i zagranicznej.

5/5 - (1 vote)

Wojna siedmioletnia

1754 – wojna pomiędzy stanem Georgia a Kanadą. Wielka Brytania zaczęła posiłkować swoich kolonistów, ale mimo tego Anglicy ponieśli klęskę nad Ohio, ponieważ stosowali taktykę zupełnie nie przystającą do realiów kontynentu.

1755 – wysłana na pomoc Kanadyjczykom flota francuska ponosi klęskę w walce z Anglikami

1756 – Francja wypowiada wojnę Anglii i pozoruje przygotowania do desantu na wyspy, co powoduje wycofanie angielskiej floty Morza Śródziemnego i umożliwia niespodziewany desant na jej bazę czyli Minorkę.

Stopniowo w Europie zaczęły się kształtować nowe bloki militarne. Z jednej strony Rosja i Austria szukały porozumienia z Francją aby wspólne zaatakować Prusy a z drugiej Prusy widziały odejście dotychczasowych sojuszników (Austria, Rosja, Holandia) od Wielkiej Brytanii i chciały zająć ich miejsce. Fryderyk II wiedział, że jest osaczony i w tej sytuacji zaatakował pierwszy

1758 – Anglicy zdobywają Louisburg, najważniejszą twierdzę Kanady, zajmując stopniowo większość wybrzeża.

1756 – atak pruski na Saksonię, którą od razu włączono w struktury gospodarcze państwa w stanie wojny. Zajęcie Drezna umożliwiło Fryderykowi II korzystanie z tamtejszych mennic, i wypuszczenie na rynek fałszywek polskiej waluty co jeszcze bardziej umocniło ekonomicznie Prusy.

1757 – Fryderyk II atakuje Czechy i mimo początkowych sukcesów zmuszony jest do wycofania się do Saksonii. Jednocześnie Rosjanie atakowali Prusy, Szwedzi Pomorze a Austriacy Śląsk. Decydujący cios mieli zadać Francuzi ale zostali oni rozbici pod Rossbach. Fryderyk przerzucił błyskawicznie wojska na Śląsk i ponownie zajął tą dzielnicę. Walkę ponownie podjęła Anglia wypychając na zachodzie Francuzów za Ren.

1757/8 – Rosjanie zajmują Prusy Wschodnie. Taktyka Fryderyka II polegała na unikaniu generalnej bitwy i nie dopuszczaniu do połączenia się armii austriackiej i rosyjskiej.

1759 – rozpoczyna się ofensywa połączonych sił rosyjskich i austriackich

1759 – bitwa pod Kunowicami, gdzie Fryderyk II ponosi całkowitą klęskę ale spory pomiędzy cesarzami uniemożliwiają rozbiór Prus

1760 – Austria zdobywa część Śląska

1760 – umiera Jerzy II a królem zostaje jego wnuk Jerzy III, który odsuwa od władzy Pitta i mianuje na stanowisko premiera ugodowego Bute`a. Który dąży do zerwania sojuszu z Prusami i do podpisania separatystycznego pokoju z Francją.

1762 – Hiszpania wypowiada wojnę Anglii i ponosi całkowitą klęskę, tracąc większość swoich posiadłości na Karaibach.

1762 – umiera caryca Elżbieta i królem zostaje Piotr III, zafascynowany osobą Fryderyka II. Car wydaje rozkaz wycofania się Rosjan z walki.

1762 – pokój rosyjsko-pruski i prusko-szwedzki; dodatkowo zawarty został sojusz prusko-rosyjski

1762 /lipiec – przewrót pałacowy oddaje władzę w ręce żony Piotra III, Katarzyny, która wycofuje się z sojuszu z Prusami utrzymując jednak pokój

1763 – pokój w Hubertsburgu pomiędzy Prusami a Austrią, gdzie potwierdzono przynależność Śląska do Prus

1763 – pokój pomiędzy Francją, Anglią i Hiszpanią na mocy którego Brytania zwracała Francji wyspy karaibskie zostawiając sobie Kanadę.

Wojna siedmioletnia należała do najważniejszych konfliktów XVIII wieku. Toczyła się w latach 1756–1763, lecz jej początki sięgały już 1754 roku, kiedy doszło do walk między Francuzami i Brytyjczykami w Ameryce Północnej. Była pierwszym konfliktem o rzeczywiście światowym zasięgu. Walki prowadzono w Europie, Ameryce Północnej, Indiach, na Karaibach, na Atlantyku oraz na innych akwenach. W Europie zasadniczym problemem była rywalizacja Austrii i Prus o Śląsk, natomiast poza Europą najważniejszy stał się konflikt Francji z Wielką Brytanią o kolonie i dominację na morzach.

Bezpośrednie przyczyny wojny europejskiej wynikały z nierozwiązanych problemów pozostawionych przez wojnę o sukcesję austriacką. Maria Teresa nigdy nie pogodziła się z utratą Śląska na rzecz Fryderyka II. Pokój w Akwizgranie z 1748 roku potwierdził wprawdzie przynależność tej prowincji do Prus, ale dla Wiednia był jedynie czasowym kompromisem.

Austria rozpoczęła intensywną działalność dyplomatyczną mającą doprowadzić do izolacji Prus. Główną rolę odegrał kanclerz Wenzel Anton von Kaunitz. Doszedł on do wniosku, że dotychczasowy sojusz z Wielką Brytanią nie daje Austrii realnych możliwości odzyskania Śląska. Londyn był znacznie bardziej zainteresowany bezpieczeństwem Hanoweru oraz walką z Francją niż habsburskimi roszczeniami wobec Prus.

Jednocześnie Wielka Brytania zaczęła postrzegać Prusy jako potencjalnego obrońcę Hanoweru przed Francuzami. Doprowadziło to do całkowitej zmiany dotychczasowego systemu sojuszy, określanej mianem rewolucji dyplomatycznej.

W styczniu 1756 roku Wielka Brytania i Prusy zawarły konwencję westminsterską. Fryderyk II zobowiązywał się przeciwdziałać wkroczeniu obcych armii do Niemiec, co w praktyce miało zabezpieczyć Hanower. Porozumienie prusko-brytyjskie przyspieszyło zbliżenie Francji z Austrią.

W maju 1756 roku Francja i Austria podpisały pierwszy traktat wersalski. Było to wydarzenie niezwykłe, ponieważ obie monarchie przez około dwa stulecia należały do głównych przeciwników w Europie. Wkrótce do obozu antypruskiego dołączyła Rosja. Powstał układ, w którym Prusy zostały otoczone przez potężnych przeciwników.

Wojna zaczęła się jednak wcześniej poza Europą. W Ameryce Północnej Francuzi i Brytyjczycy rywalizowali o olbrzymie tereny pomiędzy Appalachami a rzeką Missisipi. Nie chodziło o wojnę pomiędzy stanem Georgia a Kanadą. Bezpośrednim obszarem sporu była przede wszystkim dolina Ohio.

Francuzi chcieli utrzymać połączenie między Kanadą a Luizjaną. Budowali więc sieć fortów biegnących przez interior kontynentu. Koloniści brytyjscy natomiast coraz intensywniej przekraczali Appalachy i interesowali się ziemiami położonymi w dolinie Ohio.

W 1754 roku doszło do pierwszych poważniejszych starć. Młody oficer kolonialny George Washington, późniejszy pierwszy prezydent Stanów Zjednoczonych, dowodził oddziałem wysłanym przez Wirginię przeciwko Francuzom. Po początkowym sukcesie został jednak zmuszony do kapitulacji w Forcie Necessity.

Konflikt w Ameryce rozwijał się zanim Francja i Wielka Brytania formalnie wypowiedziały sobie wojnę. Brytyjczycy wysłali na kontynent regularne oddziały dowodzone przez generała Edwarda Braddocka. W 1755 roku wyruszył on przeciwko francuskiemu Fortowi Duquesne.

Braddock prowadził wojsko zgodnie z europejskimi zasadami wojennymi, które w gęsto zalesionym terenie okazały się mało skuteczne. Francuzi i sprzymierzeni z nimi Indianie wykorzystali teren i zaatakowali brytyjską kolumnę. Wojska Braddocka zostały rozbite, a sam generał śmiertelnie ranny.

Klęska pokazała odmienność wojny kolonialnej. Regularna piechota nadal odgrywała ogromną rolę, ale konieczne było dostosowanie sposobu działania do lasów, wielkich przestrzeni i nieregularnej walki prowadzonej przez miejscową ludność.

Równocześnie rozpoczęła się walka na morzu. W 1755 roku brytyjska eskadra zaatakowała francuskie okręty kierujące się do Ameryki i zdobyła dwa z nich. Obie monarchie nadal formalnie nie znajdowały się jednak w stanie wojny. Brytyjczycy przejmowali również francuskie statki handlowe, co jeszcze bardziej zaostrzało sytuację.

W 1756 roku Francja i Wielka Brytania formalnie rozpoczęły wojnę. Francuzi przeprowadzili bardzo skuteczną operację na Morzu Śródziemnym. Pozorując możliwość większych działań przeciw Wyspom Brytyjskim, skoncentrowali uwagę przeciwnika, a następnie zaatakowali Minorkę.

Wyspa była niezwykle ważną brytyjską bazą na zachodnim Morzu Śródziemnym. Francuzi wylądowali na Minorce i rozpoczęli oblężenie Fortu St. Philip. Brytyjska flota dowodzona przez admirała Johna Bynga nie zdołała skutecznie przerwać blokady. Twierdza skapitulowała.

Klęska wywołała w Wielkiej Brytanii ogromny skandal. Byng został oskarżony o niewykonanie obowiązków i po procesie rozstrzelany w 1757 roku. Sprawa pokazywała, jak wielkie znaczenie przykładano w Londynie do utrzymania przewagi morskiej.

Tymczasem Fryderyk II wiedział, że Austria, Rosja i Francja tworzą przeciw niemu coraz silniejszy blok. Obawiał się jednoczesnego uderzenia przeciwników i postanowił przejąć inicjatywę.

W sierpniu 1756 roku armia pruska wkroczyła do Saksonii. Państwo to próbowało zachować neutralność, ale Fryderyk uważał, że w razie wojny stanie po stronie Austrii. Wojska saskie zostały otoczone pod Pirną i zmuszone do kapitulacji.

Saksonia znalazła się pod pruską okupacją. Fryderyk wykorzystywał jej zasoby gospodarcze, podatkowe i ludnościowe do finansowania wojny. Saksońskich żołnierzy wcielano do armii pruskiej, choć wielu później dezerterowało.

Prusacy wykorzystali również mennice znajdujące się na zajętych terenach. W czasie wojny na dużą skalę emitowano monety o obniżonej zawartości kruszcu. Szczególnie znane były tzw. efraimki, związane z działalnością finansistów Veitela Heinego Ephraima i Daniela Itziga. Fałszowano lub znacznie pogarszano między innymi monety polsko-saskie. Operacja przynosiła Prusom dochody, ale przyczyniała się do destabilizacji pieniądza w Rzeczypospolitej.

W 1757 roku Fryderyk postanowił uprzedzić przygotowania Austrii i zaatakował Czechy. W maju zwyciężył pod Pragą i rozpoczął oblężenie miasta. Wydawało się, że może odnieść szybki sukces.

Sytuację zmieniła bitwa pod Kolinem w czerwcu 1757 roku. Armia austriacka dowodzona przez Leopolda von Dauna pokonała Prusaków. Fryderyk musiał zrezygnować z oblężenia Pragi i wycofać się z Czech.

Wkrótce sytuacja Prus stała się bardzo niebezpieczna. Francuzi nacierali z zachodu, Rosjanie ze wschodu, Austriacy próbowali odzyskać Śląsk, a Szwedzi zaatakowali pruskie Pomorze. Wydawało się, że przeciwnicy mogą zniszczyć państwo Fryderyka w jednej kampanii.

Największą szansą Prus była jednak trudność w skoordynowaniu działań koalicji. Poszczególni sojusznicy posiadali odmienne interesy i prowadzili działania na różnych kierunkach. Fryderyk próbował wykorzystywać centralne położenie państwa i szybko przerzucać wojska pomiędzy frontami, rozbijając armie przeciwników zanim zdążą się połączyć.

5 listopada 1757 roku pod Rossbach Fryderyk zaatakował armię francusko-cesarską. Dzięki doskonałemu manewrowi i sprawnej artylerii odniósł wielkie zwycięstwo. Bitwa trwała stosunkowo krótko, a przeciwnik poniósł znacznie większe straty.

Rossbach miał ogromne znaczenie propagandowe. Pokazał skuteczność pruskiej armii i osłabił prestiż wojsk francuskich. Fryderyk natychmiast skierował armię na drugi koniec państwa, gdzie Austriacy zajęli znaczną część Śląska.

5 grudnia 1757 roku doszło do bitwy pod Lutynią. Fryderyk dysponował mniejszymi siłami, ale zastosował słynny szyk skośny, koncentrując uderzenie przeciwko jednej części austriackiego frontu. Armia habsburska została rozbita, a Prusy odzyskały większość Śląska.

Zwycięstwa pod Rossbach i Lutynią należały do największych sukcesów militarnych Fryderyka II i uratowały Prusy przed klęską w pierwszej fazie wojny.

Na wschodzie sytuacja była jednak nadal trudna. Rosjanie wkroczyli do Prus Wschodnich i już w 1757 roku stoczyli z Prusakami bitwę pod Groß-Jägersdorf. Choć nie wykorzystali zwycięstwa do dalszej ofensywy, pokazali, że stanowią bardzo poważne zagrożenie.

W 1758 roku wojska rosyjskie ponownie wkroczyły do Prus i zajęły znaczną część Prus Wschodnich. Prowincja pozostawała pod rosyjską okupacją praktycznie do końca udziału Rosji w wojnie.

Fryderyk próbował zatrzymać Rosjan, zanim połączą się z Austriakami. W sierpniu 1758 roku doszło do niezwykle krwawej bitwy pod Sarbinowem, znanej jako bitwa pod Zorndorfem. Obie strony poniosły ogromne straty, a wynik starcia nie był jednoznaczny. Rosjanie ostatecznie wycofali się, ale nie zostali zniszczeni.

W tym samym roku sytuacja Francji poza Europą zaczęła się pogarszać. Wielka Brytania pod kierownictwem Williama Pitta Starszego przyjęła strategię wykorzystania przewagi morskiej i kolonialnej. Londyn finansował działania Fryderyka II w Europie, dzięki czemu sam mógł skoncentrować większą część własnych zasobów na walce z Francją na morzach i w koloniach.

W 1758 roku Brytyjczycy zdobyli Louisbourg. Twierdza znajdowała się na wyspie Cape Breton i broniła dostępu do Zatoki Świętego Wawrzyńca. Jej upadek otworzył drogę do bezpośredniego ataku na centrum Nowej Francji.

Równocześnie Brytyjczycy odnosili sukcesy w Indiach. Już w 1757 roku Robert Clive pokonał bengalskiego nawaba Siraj ud-Daulę pod Plassey. Zwycięstwo umożliwiło Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej przejęcie ogromnych wpływów w Bengalu i stało się jednym z najważniejszych kroków prowadzących do powstania brytyjskiego imperium w Indiach.

W Europie natomiast rok 1759 był dla Fryderyka wyjątkowo trudny. Rosjanie i Austriacy coraz lepiej koordynowali działania. 12 sierpnia doszło do bitwy pod Kunowicami, czyli Kunersdorfem.

Połączona armia rosyjsko-austriacka zadała Fryderykowi II jedną z największych klęsk w jego karierze. Pruska armia została niemal całkowicie rozbita, a sam król znajdował się w stanie załamania. Przez pewien czas wydawało się, że droga do Berlina jest otwarta.

Prusy ocalił jednak brak szybkiego wspólnego działania zwycięzców. Dowódcy rosyjscy i austriaccy różnili się w ocenie dalszej kampanii, wojska były wyczerpane, a problemy zaopatrzeniowe utrudniały kontynuowanie ofensywy. Fryderyk określał później niespodziewane ocalenie jako jeden z kolejnych „cudów domu brandenburskiego”.

W tym samym 1759 roku Wielka Brytania odnosiła natomiast serię ogromnych sukcesów. Rok ten przeszedł nawet do brytyjskiej tradycji jako Annus Mirabilis – cudowny rok.

We wrześniu wojska generała Jamesa Wolfe’a pokonały Francuzów dowodzonych przez markiza de Montcalma na Równinie Abrahama pod Quebeciem. Obaj dowódcy zginęli, ale miasto dostało się w ręce Brytyjczyków.

W 1760 roku skapitulował Montreal. Oznaczało to praktycznie koniec francuskiego panowania w Kanadzie.

Brytyjska flota odnosiła również zwycięstwa na Atlantyku. W 1759 roku Francuzi planowali inwazję na Wyspy Brytyjskie, ale ich floty zostały pokonane pod Lagos i w zatoce Quiberon. Po tych klęskach Francja utraciła realną możliwość podważenia brytyjskiej przewagi morskiej w tej fazie wojny.

W Niemczech także wojska brytyjsko-hanowerskie odnosiły sukcesy. Szczególne znaczenie miało zwycięstwo pod Minden w 1759 roku, które ograniczyło francuską możliwość zajęcia Hanoweru.

W 1760 roku wojna w Europie nadal pozostawała jednak nierozstrzygnięta. Austriacy okresowo zajmowali część Śląska. Rosyjskie i austriackie oddziały przeprowadziły nawet krótkotrwały rajd na Berlin.

Fryderyk nadal odnosił jednak ważne zwycięstwa. W sierpniu 1760 roku pokonał Austriaków pod Legnicą, a w listopadzie zwyciężył pod Torgau. Bitwa była bardzo krwawa, ale pozwoliła utrzymać znaczną część Saksonii i uniemożliwiła Austrii osiągnięcie decydującego sukcesu.

Prusy znajdowały się jednak na granicy wyczerpania. Wieloletnia mobilizacja doprowadziła do ogromnych strat ludnościowych. Brakowało żołnierzy, konieczność utrzymywania armii niszczyła finanse, a kolejne kampanie pustoszyły prowincje.

Najważniejszą podporą Fryderyka pozostawały brytyjskie subsydia. William Pitt Starszy uważał, że wspieranie Prus jest najlepszym sposobem związania znacznych sił francuskich na kontynencie i umożliwienia Wielkiej Brytanii zdobywania kolonii.

W 1760 roku zmarł Jerzy II, a tron brytyjski objął jego wnuk Jerzy III. Nowy monarcha chciał odgrywać bardziej samodzielną rolę polityczną i był mniej związany z hanowerskimi interesami poprzedników.

Nie oznaczało to natychmiastowego odsunięcia Pitta. William Pitt zrezygnował dopiero w 1761 roku, gdy nie uzyskał zgody na natychmiastowe rozpoczęcie wojny przeciw Hiszpanii, której przystąpienia do konfliktu się spodziewał. Coraz większe wpływy zdobywał natomiast lord Bute, który został premierem w 1762 roku i rzeczywiście dążył do zakończenia wojny.

Francja, ponosząca klęski kolonialne, zwróciła się ku Hiszpanii. Obie monarchie były rządzone przez Burbonów i w 1761 roku zawarły tzw. trzeci pakt familijny. Hiszpania weszła do wojny przeciwko Wielkiej Brytanii na początku 1762 roku.

Decyzja okazała się dla Madrytu bardzo kosztowna. Brytyjczycy wykorzystali przewagę morską i zaatakowali ważne hiszpańskie posiadłości kolonialne. Zdobyli Hawanę na Kubie oraz Manilę na Filipinach. Nie oznaczało to jednak utraty przez Hiszpanię „większości posiadłości na Karaibach”. Były to bardzo dotkliwe, lecz czasowe straty dwóch niezwykle ważnych punktów strategicznych.

Równie decydujące wydarzenia miały miejsce w Rosji. 5 stycznia 1762 roku zmarła caryca Elżbieta. Tron objął jej siostrzeniec Piotr III.

Nowy cesarz był wielkim admiratorem Fryderyka II i pruskiego modelu wojskowego. Natychmiast zmienił rosyjską politykę. Pomimo że rosyjskie armie znajdowały się w bardzo korzystnej sytuacji, Piotr III nakazał zaprzestanie walk.

W maju 1762 roku zawarto pokój rosyjsko-pruski. Rosja zwróciła Prusom wszystkie zajęte terytoria, nie żądając w praktyce poważniejszej rekompensaty. Niedługo później Piotr zawarł z Fryderykiem również sojusz i gotów był wystąpić przeciwko wcześniejszym rosyjskim sprzymierzeńcom.

Wydarzenie to określa się często mianem „cudu domu brandenburskiego”. Prusy znajdowały się już blisko wyczerpania, a wycofanie Rosji zasadniczo zmieniło ich sytuację strategiczną.

W tym samym czasie z wojny wycofała się również Szwecja, zawierając z Prusami pokój w Hamburgu.

Polityka Piotra III spotkała się jednak w Rosji z ogromnym niezadowoleniem. Jego demonstracyjna fascynacja Prusami, plany dotyczące wojny z Danią i konflikty z elitami przyczyniły się do powstania spisku.

W lipcu 1762 roku doszło do przewrotu pałacowego. Piotr został pozbawiony tronu, a władzę objęła jego żona jako Katarzyna II. Były cesarz wkrótce zmarł w niewyjaśnionych do końca okolicznościach.

Katarzyna zerwała sojusz wojskowy z Fryderykiem, ale nie wznowiła wojny przeciwko Prusom. Rosja zachowała neutralność. Dla Marii Teresy oznaczało to praktyczną utratę możliwości odzyskania Śląska.

Austria kontynuowała walkę jeszcze przez kilka miesięcy, ale bez rosyjskiej pomocy nie była zdolna do pokonania Prus. Obie strony były wyczerpane i rozpoczęły negocjacje.

15 lutego 1763 roku podpisano pokój w Hubertusburgu między Prusami, Austrią i Saksonią. W Europie Środkowej w zasadzie przywrócono stan sprzed wojny. Fryderyk II zachował Śląsk.

Było to ogromne zwycięstwo polityczne Prus. Państwo przetrwało jednoczesną walkę z Austrią, Rosją, Francją, Saksonią i Szwecją. Zapłaciło za to jednak olbrzymią cenę w postaci strat ludnościowych, zniszczeń i zadłużenia.

Przetrwanie monarchii Hohenzollernów oznaczało utrwalenie dualizmu niemieckiego. Od tej chwili w świecie niemieckim funkcjonowały dwa wielkie mocarstwa – Austria i Prusy – rywalizujące o dominację. Spór ten miał trwać przez ponad sto lat.

Jeszcze ważniejsze z globalnego punktu widzenia były postanowienia pokoju paryskiego podpisanego 10 lutego 1763 roku przez Wielką Brytanię, Francję i Hiszpanię.

Francja utraciła Kanadę na rzecz Wielkiej Brytanii. Brytyjczycy zdobyli również większość francuskich ziem na wschód od Missisipi, z wyjątkiem Nowego Orleanu. Francja zachowała natomiast niewielkie wyspy Saint-Pierre i Miquelon, ważne przede wszystkim dla rybołówstwa.

Ludwik XV odzyskał część bardzo dochodowych wysp cukrowych na Karaibach, między innymi Gwadelupę i Martynikę. Wielka Brytania uznała, że bardziej opłaca się pozostawić sobie ogromną Kanadę i inne zdobycze kontynentalne, a zwrócić Francji niektóre wyspy plantacyjne.

Francja zachowała również część placówek handlowych w Indiach, ale ich znaczenie polityczne zostało bardzo ograniczone. Wielka Brytania uzyskała zdecydowaną przewagę nad francuską Kompanią Wschodnioindyjską i otworzyła sobie drogę do stopniowego podporządkowania większej części subkontynentu.

Hiszpania odzyskała Hawanę i Manilę. W zamian przekazała Wielkiej Brytanii Florydę. Francja rekompensowała sojusznikowi tę stratę, odstępując Hiszpanii Luizjanę położoną na zachód od Missisipi oraz Nowy Orlean.

W rezultacie wojny mapa kolonialna Ameryki Północnej uległa całkowitej zmianie. Francja przestała być najważniejszym konkurentem Wielkiej Brytanii na kontynencie północnoamerykańskim.

Brytyjskie zwycięstwo miało jednak paradoksalne konsekwencje. Koloniści angielscy przestali obawiać się sąsiedniej francuskiej Kanady i w znacznie mniejszym stopniu potrzebowali militarnej ochrony Londynu. Jednocześnie wojna spowodowała gigantyczny wzrost brytyjskiego długu publicznego.

Rząd w Londynie uznał, że część kosztów utrzymywania imperium powinni ponosić sami mieszkańcy kolonii. W następnych latach zaczęto wprowadzać nowe podatki i ściślej kontrolować handel kolonialny. Wywołało to opór trzynastu kolonii i stało się jednym z najważniejszych czynników prowadzących do rewolucji amerykańskiej.

Równie doniosłe skutki wojna miała dla Francji. Utrata Kanady i osłabienie pozycji w Indiach były poważną porażką strategiczną. Państwo poniosło ogromne koszty finansowe, nie zdobywając trwałych korzyści w Europie. Rosnące zadłużenie monarchii francuskiej stało się jednym z długofalowych problemów, które w następnych dziesięcioleciach doprowadzały finanse państwa do coraz większego kryzysu.

Austria także nie osiągnęła głównego celu. Pomimo ogromnego wysiłku wojennego nie odzyskała Śląska. Maria Teresa musiała zaakceptować fakt, że Prusy stały się trwałym mocarstwem.

Wojna miała natomiast bardzo duże znaczenie dla Rosji. Armia rosyjska wykazała, że jest zdolna prowadzić działania na ogromne odległości i skutecznie walczyć z najlepszymi wojskami europejskimi. Zajęcie Prus Wschodnich, wkroczenie do Berlina oraz zwycięstwo pod Kunowicami pokazały potencjał militarny imperium.

Wycofanie się Rosji wynikało nie z klęski, lecz z nagłej zmiany polityki dynastycznej po śmierci Elżbiety. Katarzyna II odziedziczyła więc państwo, którego znaczenie w polityce europejskiej było już niepodważalne.

Wojna siedmioletnia utrwaliła również znaczenie nowego sposobu finansowania wielkich konfliktów. Wielka Brytania mogła jednocześnie utrzymywać flotę, prowadzić działania kolonialne i wypłacać subsydia Prusom dzięki rozwiniętemu systemowi kredytu publicznego. Francja miała większe trudności z mobilizowaniem zasobów finansowych, mimo podobnego potencjału ludnościowego.

Na polach bitew widoczne były również przemiany organizacji wojsk. Armie stawały się coraz bardziej zawodowe i zdyscyplinowane, a działania wymagały rozbudowanego systemu zaopatrzenia. Pruska piechota słynęła z szybkości prowadzenia ognia i musztry, jednak wojna pokazała, że sama przewaga taktyczna nie wystarcza wobec wielokrotnej przewagi przeciwników.

Najważniejszym talentem Fryderyka II okazała się umiejętność szybkiego przemieszczania wojsk pomiędzy frontami i wykorzystywania braku współdziałania przeciwników. Prusy nie wygrały wojny poprzez całkowite pokonanie koalicji. Przetrwały ją dzięki połączeniu własnej sprawności militarnej, pomocy finansowej Wielkiej Brytanii, różnic interesów między przeciwnikami oraz niezwykle korzystnej dla Fryderyka zmiany na rosyjskim tronie.

Po 1763 roku układ sił w Europie stał się wyraźniejszy. Prusy weszły na stałe do grona głównych mocarstw. Austria zachowała wielką pozycję, ale musiała dzielić wpływy w Rzeszy z Hohenzollernami. Rosja rosła w siłę i wkrótce miała skoncentrować uwagę na Polsce oraz Imperium Osmańskim.

Największym zwycięzcą całego konfliktu była jednak Wielka Brytania. Zniszczenie francuskiej przewagi w Kanadzie, dominacja na morzach i rosnąca kontrola nad Indiami stworzyły podstawy dla jej późniejszego imperium światowego.

Dlatego wojna siedmioletnia wykraczała znaczeniem daleko poza europejski konflikt o Śląsk. W Europie utrwaliła istnienie Prus jako mocarstwa i rywalizację prusko-austriacką, w Ameryce Północnej zlikwidowała francuską dominację terytorialną, a w Indiach otworzyła drogę do brytyjskiej ekspansji. Jednocześnie jej koszty przyczyniły się do kryzysu finansowego Francji oraz konfliktu Wielkiej Brytanii z własnymi koloniami amerykańskimi. Z tego względu pokój z 1763 roku nie tyle zakończył wielką epokę konfliktów, ile stworzył warunki dla następnych przełomów XVIII wieku.

5/5 - (1 vote)