1762 – umiera caryca Elżbieta i królem zostaje Piotr III, zafascynowany osobą Fryderyka II. Car wydaje rozkaz wycofania się Rosjan z walki.
1762 /lipiec – przewrót pałacowy oddaje władzę w ręce żony Piotra III, Katarzyny, która wycofuje się z sojuszu z Prusami utrzymując jednak pokój. Piotr III ginie w czasie popijawy, oficjalnie zaś umiera na hemoroidy.
Cesarzowa dążyła do umocnienia rządów osobistych i podporządkowania sobie władz centralnych. Pozbawiła roli Senat i rządziła przy pomocy faworytów i doradców. Z kochanków cesarzowej jedynym, który okazał się mężem stanu był Potiomkin.
1764 – sekularyzacja dóbr zakonnych (z istniejących 900 zakonów zamknięto 500). Ta decyzja wiązała się z przekonaniem Katarzyny II, że swoją władzę powinna oprzeć nie na klerze lecz na szlachcie. Zagarnięte dobra ziemskie rozdała pośród swoich stronników. To spowodowało, że szukająca ciągle nowych poddanych oligarchia szlachecka była motorem napędowym podbojów. Likwidowano szkolnictwo cerkiewne. Pozostałych zakonników wtłoczono w tryby biurokratycznej machiny, uzależniając ich od państwowej pensji. Jednocześnie wprowadzono edykty tolerancyjne.
- utworzono elitarne szkoły takie jak akademickie gimnazjum w Petersburgu, Korpus Kadetów, zakłady wychowawcze dla panien szlacheckich przy klasztorze Smolnym i dla córek mieszczańskich. Te szkoły miały kształcić elitę społeczeństwa.
- Wolne Towarzystwo Ekonomiczne miało szerzyć wiedzę rolniczą i dyskutować nad sprawą reformy ziemskiej. Początkowo Katarzyna II grała role sprzyjającej chłopom, ale już w latach 1765-67 wydano ukazy umożliwiające panom zsyłkę niepokornych chłopów na Syberię, a każdą skargę na pana traktowały jako „kłamliwą denuncjację”.
1767 – powołanie Komisji Kodyfikacyjnej. Prace rozpoczęto w 1764 a projekt konsultowano z Wolterem. W projekcie instrukcji, na podstawie której miała pracować komisja była mowa o służebnej roli monarchii, o wolność osobistej. Jednocześnie cytowano Monteskjusza, który uważał, że w rozległym państwie mogą się sprawdzić tylko rządy absolutne. Komisja obradowała do grudnia roku 1768 (do wybuchu wojny z Turcją), mając strukturę quasi-parlamentarną, z przedstawicielstwem wszystkich stanów (z tym że z chłopstwa byli tylko chłopi państwowi; chłopi poddani, którzy byli połową społeczeństwa nie mieli reprezentacji) i narodów. Ta struktura była zabezpieczeniem Katarzyny II przez próbą zwiększenia swojej pozycji przez oligarchie szlachecką. W sumie komisja była tylko forum, gdzie wygłaszano różne poglądy, swego rodzaju ankietą Cesarzowej co naród sądzi o reformach i jakich nowych zmian oczekuje.
W latach wojny z Turcją i konfederacją barską nasiliły się w Rosji konflikty. Buntowali się muzułmanie, mieszczanie, robotnicy na Uralu i chłopi. Chodziły słuchy, że Piotr III wydał ukaz znoszący pańszczyznę i poddaństwo. W tej sytuacji pojawiali się samozwańcy podający się za zmarłego cara. Najsłynniejszym z nich był Kozak, Pugaczow.
1773 – wybuch powstania Pugaczowa. Wojska buntownicze miały w porywach 50 tys. żołnierzy. Zostały pobite dopiero w sierpniu 1774 roku przez armię Suworowa wracającą z wojny z Turcją. Bunt chłopstwa spowodował zbliżenie oligarchii szlacheckiej i carowej. Walki ujawniły słabość struktury administracyjnej kraju.
1775 – reforma administracyjna kraju, który został podzielony na 50 guberni, a te z kolei na powiaty. Wprowadziło to pewną decentralizację, elastyczną strukturę, w której czynnik administracyjny współdziałał z ograniczonym samorządem.
1766 – reforma poboru wojskowego
1767 – 1775 – ukazy znoszące monopole państwowe i wprowadzające wolność handlu wewnętrznego. Fantastycznie rozwijał się przemysł metalurgiczny na Uralu, co spowodowało, że około roku 1770 Rosja stała się największym producentem żelaza na świecie, jednak pod koniec wieku nastąpił regres.
1786 – reforma szkolnictwa. Powołano szkoły ludowe.
Pod koniec życia Katarzyna II zaczęła zwalczać wszelką opozycję oświeceniową (np. Nowikowa, redaktora pism satyrycznych).
Katarzyna II należała do najwybitniejszych, ale zarazem najbardziej niejednoznacznych władców XVIII-wiecznej Europy. Jej panowanie w latach 1762–1796 było okresem dalszego wzrostu znaczenia Rosji, ekspansji terytorialnej, rozwoju administracji i gospodarki, a zarazem umocnienia pozycji szlachty oraz pogorszenia sytuacji znacznej części chłopstwa poddanego. Cesarzowa chętnie przedstawiała się jako monarchini oświecona, korespondowała z najwybitniejszymi filozofami epoki, interesowała się reformą prawa i szkolnictwa, ale granicą jej reform pozostawała nienaruszalność samodzierżawia i systemu społecznego, na którym opierała własną władzę.
Przyszła Katarzyna II urodziła się jako Zofia Fryderyka Augusta von Anhalt-Zerbst. Pochodziła z niewielkiego niemieckiego domu książęcego. Do Rosji przybyła jako kandydatka na żonę następcy tronu Piotra Fiodorowicza, późniejszego Piotra III. Przyjęła prawosławie i otrzymała imię Katarzyna Aleksiejewna. Szybko nauczyła się języka rosyjskiego, poznawała obyczaje miejscowego dworu i znacznie lepiej niż jej mąż potrafiła zdobywać sympatię rosyjskich elit.
W 1762 roku zmarła cesarzowa Elżbieta Piotrowna. Tron objął Piotr III, wielki admirator Fryderyka II i pruskiego modelu państwa. Rosja znajdowała się wówczas w bardzo korzystnym położeniu w wojnie siedmioletniej. Wojska rosyjskie zajęły Prusy Wschodnie, kilkakrotnie odnosiły sukcesy przeciw Fryderykowi i stanowiły jedno z najpoważniejszych zagrożeń dla monarchii pruskiej.
Piotr III całkowicie zmienił dotychczasową politykę. Zawarł pokój z Fryderykiem II, zwrócił Prusom zajęte ziemie i następnie zawarł z nimi sojusz. Zamierzał nawet wykorzystać rosyjskie wojska do wojny z Danią w interesie swojej dynastii holsztyńskiej. Polityka ta budziła niezadowolenie części armii i elit dworskich.
Piotr przeprowadził wprawdzie również reformy popularne wśród szlachty, przede wszystkim Manifest o wolności szlachty zwalniający ją z obowiązkowej służby państwowej, ale nie potrafił stworzyć trwałego zaplecza politycznego. Jego zachowanie, jawna fascynacja Prusami i konflikty z żoną ułatwiły powstanie spisku.
W czerwcu według kalendarza juliańskiego, a w lipcu 1762 roku według kalendarza gregoriańskiego Katarzyna przeprowadziła przewrót pałacowy przy pomocy gwardii i grupy wpływowych zwolenników, wśród których szczególną rolę odgrywali bracia Orłowowie. Piotr III został zmuszony do abdykacji.
Kilka dni później zmarł w Ropszy w niejasnych okolicznościach. Oficjalne komunikaty mówiły o chorobie, między innymi o ciężkiej kolce i problemach związanych z jego stanem zdrowia. W rzeczywistości najprawdopodobniej został zabity przez osoby pilnujące go po przewrocie. Nie ma jednak podstaw do prostego stwierdzenia, że Katarzyna osobiście wydała rozkaz jego zamordowania.
Jej pozycja po przewrocie wcale nie była całkowicie bezpieczna. Nie posiadała dziedzicznego prawa do rosyjskiego tronu, a żył jej syn Paweł, który z punktu widzenia dynastycznego miał mocniejsze prawa. Katarzyna musiała więc bardzo ostrożnie budować własną legitymizację. Opierała się przede wszystkim na gwardii, szlachcie, aparacie państwowym oraz sukcesach politycznych.
Od początku dążyła do umocnienia osobistych rządów. Senat Rządzący zachował znaczenie administracyjne i sądownicze, ale Katarzyna ograniczyła jego możliwość odgrywania samodzielnej roli politycznej. W 1763 roku podzielono go na departamenty, co zwiększyło jego specjalizację, ale jednocześnie ułatwiło cesarzowej kontrolowanie całej instytucji.
Katarzyna rządziła przy pomocy ministrów, urzędników, członków Rady przy Najwyższym Dworze oraz swoich faworytów. Nie każdy faworyt polityczny był jedynie osobistym partnerem władczyni. Niektórzy otrzymywali bardzo poważne zadania państwowe.
Najwybitniejszym był Grigorij Potiomkin. Stał się jednym z najważniejszych twórców rosyjskiej polityki południowej. Organizował zagospodarowywanie ziem nad Morzem Czarnym, uczestniczył w tworzeniu Floty Czarnomorskiej, wpływał na politykę wobec Chanatu Krymskiego oraz odpowiadał za rozwój nowych miast i portów. Jego znaczenie daleko wykraczało poza rolę cesarskiego faworyta.
Katarzyna bardzo chętnie budowała wizerunek monarchini oświeconej. Czytała dzieła Monteskiusza, Woltera, Diderota, d’Alemberta i innych przedstawicieli europejskiego oświecenia. Prowadziła z częścią z nich korespondencję, przedstawiając Rosję jako państwo podlegające stopniowej modernizacji.
Wolter nazywał ją z uznaniem „Semiramidą Północy”. Określenie nawiązywało do legendarnej królowej Babilonii i miało podkreślać wielkość, energię oraz ambicje rosyjskiej władczyni. Katarzyna bardzo świadomie wykorzystywała kontakty z filozofami jako narzędzie budowania swojego prestiżu w Europie.
Nie oznaczało to jednak, że zamierzała wprowadzić w Rosji wszystkie polityczne postulaty oświecenia. Odrzucała możliwość ograniczenia samodzierżawia. Reformy były dla niej sposobem zwiększania skuteczności państwa, a nie tworzenia ustroju przedstawicielskiego.
W 1764 roku przeprowadzono wielką sekularyzację dóbr cerkiewnych. Majątki należące do klasztorów zostały przejęte przez państwo, a chłopi klasztorni stali się chłopami państwowymi. Znacznie ograniczono liczbę klasztorów utrzymywanych przez państwo, a duchowieństwo zakonne coraz bardziej uzależniano finansowo od administracji.
Sekularyzacja nie polegała przede wszystkim na rozdaniu całego przejętego majątku faworytom Katarzyny. Najważniejszym skutkiem było podporządkowanie ogromnych zasobów ziemskich państwu i ograniczenie ekonomicznej niezależności Cerkwi. Był to kolejny etap procesu zapoczątkowanego jeszcze przez Piotra I.
Cesarzowa prowadziła stosunkowo tolerancyjną politykę religijną, zwłaszcza gdy uznawała ją za korzystną dla stabilności imperium. Rosja była państwem ogromnie zróżnicowanym pod względem wyznaniowym i etnicznym. Żyli w niej prawosławni, muzułmanie, katolicy, protestanci, staroobrzędowcy i przedstawiciele innych wspólnot.
Katarzyna ograniczała część prześladowań staroobrzędowców i prowadziła bardziej pragmatyczną politykę wobec islamu. Szczególnie po opanowaniu nowych ziem uznawała, że próby przymusowego ujednolicenia religijnego mogłyby wywoływać niepotrzebne bunty.
Duże zainteresowanie wykazywała szkolnictwem. W 1764 roku powstał Instytut Smolny dla szlachetnie urodzonych panien w Petersburgu. Była to jedna z pierwszych państwowych instytucji edukacyjnych w Rosji przeznaczonych dla kobiet. Później powstała również część przeznaczona dla dziewcząt pochodzących z innych środowisk.
Korpusy kadetów istniały już przed panowaniem Katarzyny, lecz były przez nią rozwijane i reformowane. Ich zadaniem było przygotowywanie przyszłych oficerów i urzędników państwowych. Wychowanie elit traktowano jako jeden z instrumentów modernizacji imperium.
W 1765 roku utworzono Wolne Towarzystwo Ekonomiczne. Było ono jednym z najważniejszych stowarzyszeń naukowych Rosji XVIII wieku. Miało propagować nowoczesne metody gospodarowania, zwiększać wiedzę rolniczą i prowadzić dyskusję o problemach ekonomicznych państwa.
Jednym z poruszanych problemów była sytuacja chłopów. Katarzyna początkowo sugerowała możliwość reform w tym zakresie. Wolne Towarzystwo Ekonomiczne organizowało nawet konkursy dotyczące zależności chłopskiej i własności ziemi.
W praktyce władczyni szybko przekonała się jednak, że próba rzeczywistego podważenia pańszczyzny naraziłaby ją na konflikt ze szlachtą, na której opierała tron. Dlatego sytuacja chłopów prywatnych nie tylko nie uległa zasadniczej poprawie, ale w niektórych dziedzinach jeszcze się pogorszyła.
W 1765 roku właścicielom umożliwiono w określonych przypadkach kierowanie nieposłusznych chłopów na Syberię. W 1767 roku ograniczono możliwość bezpośredniego składania skarg przeciwko właścicielom ziemskim do cesarzowej. W praktyce umacniało to władzę szlachty nad poddanymi.
Była to jedna z największych sprzeczności polityki Katarzyny. W listach do filozofów występowała jako przeciwniczka niewolniczej zależności człowieka od człowieka, a jednocześnie system pańszczyźniany w Rosji w dalszym ciągu się rozwijał.
Najważniejszą próbą przedstawienia programu reform prawnych było powołanie w 1767 roku Komisji Ustawodawczej, nazywanej także Komisją Kodyfikacyjną. Jej zadaniem miało być przygotowanie nowego kodeksu praw, który zastąpiłby przestarzałe Sobornoje Ułożenije z 1649 roku.
Podstawą obrad był napisany przez Katarzynę „Nakaz”. Nie był on projektem uzgodnionym z Wolterem, choć cesarzowa rzeczywiście utrzymywała z nim kontakty. Najsilniejsze inspiracje pochodziły z dzieł Monteskiusza, Cesarego Beccarii i innych przedstawicieli europejskiego oświecenia.
W „Nakazie” znalazły się rozważania o prawie, wolności, sprawiedliwości i funkcjach państwa. Katarzyna krytykowała stosowanie tortur i podkreślała, że zadaniem kary nie powinno być okrucieństwo, lecz zapobieganie przestępstwom. Jednocześnie uzasadniała konieczność silnej monarchii ogromnymi rozmiarami Rosji.
Komisja posiadała niezwykle szeroki skład. Zasiadali w niej przedstawiciele szlachty, miast, Kozaków, chłopów państwowych oraz różnych narodów imperium. Nie mieli natomiast bezpośredniej reprezentacji chłopi prywatni, stanowiący ogromną część społeczeństwa.
Przedstawiciele poszczególnych grup przywozili własne instrukcje i skargi, dzięki czemu władze uzyskiwały bardzo szeroki obraz problemów występujących w państwie. Komisja stała się więc czymś pomiędzy zgromadzeniem konsultacyjnym a ogromną ankietą społeczną.
Nie można jednak traktować jej jako parlamentu w nowoczesnym znaczeniu. Nie posiadała prawa ograniczania władzy cesarzowej ani podejmowania niezależnych decyzji ustawodawczych. Katarzyna nie zamierzała dzielić się władzą polityczną.
Obrady ujawniły także sprzeczność interesów poszczególnych stanów. Szlachta broniła swoich przywilejów i władzy nad chłopami, miasta domagały się korzystniejszych warunków handlu, chłopi państwowi skarżyli się na obciążenia. Brakowało podstaw do uzgodnienia jednolitego programu.
Komisja przestała regularnie obradować w 1768 roku, gdy rozpoczęła się wojna rosyjsko-turecka. Nie przygotowała nowego kodeksu, ale dostarczyła administracji ogromnej ilości informacji o stanie kraju.
W tym samym czasie narastały napięcia społeczne. Rosja prowadziła wojnę przeciwko Imperium Osmańskiemu, była zaangażowana w wydarzenia w Rzeczypospolitej związane z konfederacją barską, a obciążenia finansowe i wojskowe rosły.
Na ogromnych przestrzeniach nadwołżańskich i uralskich dochodziło do konfliktów z Kozakami, Baszkirami, chłopami, robotnikami manufaktur i innymi grupami ludności. Wielu poddanych wierzyło w pogłoski, że Piotr III chciał uwolnić chłopów, lecz szlachta uniemożliwiła wykonanie jego decyzji.
Śmierć cara w niejasnych okolicznościach ułatwiała powstawanie legend. W różnych częściach Rosji pojawiali się samozwańcy twierdzący, że są uratowanym Piotrem III.
Najgroźniejszym z nich został Jemielian Pugaczow, Kozak doński. W 1773 roku wystąpił jako rzekomo ocalały Piotr III i ogłosił walkę przeciwko władzom oraz właścicielom ziemskim.
Powstanie bardzo szybko rozszerzyło się na ogromne obszary. Przyłączali się do niego Kozacy jaiccy, chłopi pańszczyźniani, robotnicy zakładów uralskich, Baszkirzy i przedstawiciele innych ludów. Pugaczow obiecywał likwidację zależności feudalnych, zniesienie części podatków i przekazanie ludowi ziemi.
Siły powstańcze osiągały okresowo dziesiątki tysięcy ludzi, ale nie tworzyły jednolitej, dobrze zorganizowanej armii. Powstańcy zdobywali miasta i twierdze, przejmowali zakłady przemysłowe i zabijali przedstawicieli administracji oraz właścicieli ziemskich.
Szczególnie długie walki toczyły się wokół Orenburga. W 1774 roku Pugaczow zajął część Kazania, ale nie zdołał utrzymać miasta. Armia rządowa stopniowo odzyskiwała przewagę.
Nie Suworow odniósł decydujące zwycięstwo nad główną armią Pugaczowa. Ważną rolę w rozbiciu powstańców odegrały wojska dowodzone przez Iwana Michelsona. Aleksander Suworow został skierowany przeciwko powstaniu pod koniec jego zasadniczej fazy i uczestniczył przede wszystkim w działaniach związanych z ostatecznym opanowaniem sytuacji oraz przewiezieniem schwytanego Pugaczowa.
We wrześniu 1774 roku część kozackich towarzyszy wydała Pugaczowa władzom. Został przewieziony do Moskwy i stracony w styczniu 1775 roku.
Powstanie było największym buntem społecznym w Rosji XVIII wieku. Pokazało skalę niezadowolenia chłopstwa i ludności pogranicza, ale jego najważniejszym skutkiem politycznym było dalsze zbliżenie Katarzyny ze szlachtą.
Cesarzowa przekonała się, że bez lojalności właścicieli ziemskich utrzymanie porządku w tak ogromnym państwie będzie niezwykle trudne. Po 1775 roku coraz wyraźniej odchodziła więc od nawet ostrożnych rozważań dotyczących ograniczenia pańszczyzny.
Powstanie ujawniło również ogromne słabości administracji terenowej. Prowincje były zbyt rozległe, urzędników było za mało, a przekazywanie informacji trwało zbyt długo.
W 1775 roku przeprowadzono więc wielką reformę gubernialną. Imperium podzielono na znacznie mniejsze jednostki administracyjne. Liczba guberni stopniowo wzrosła do około pięćdziesięciu.
Przyjmowano zasadę, że gubernia powinna posiadać mniej więcej określoną liczbę mieszkańców, a jej terytorium musi być na tyle niewielkie, aby administracja mogła sprawnie kontrolować sytuację. Gubernie dzieliły się na powiaty.
Na czele guberni stali gubernatorzy, a nad kilkoma guberniami mogli znajdować się generał-gubernatorzy. Rozbudowywano policję, sądy, administrację skarbową i instytucje opieki społecznej.
Reforma oznaczała pewną decentralizację wykonywania bieżących zadań, ale jej ostatecznym celem było wzmocnienie kontroli centrum nad prowincjami. Państwo uzyskiwało znacznie gęstszą sieć urzędniczą.
Katarzyna kontynuowała również współpracę ze szlachtą. Kulminacją tej polityki była wydana w 1785 roku Karta Szlachty. Potwierdzała zwolnienie szlachty z obowiązkowej służby, zabezpieczała jej majątek, przywileje stanowe oraz wolność od części kar cielesnych.
Szlachta uzyskała także możliwość tworzenia zgromadzeń stanowych w guberniach i powiatach. Był to ograniczony samorząd, ale nie podważał autokratycznej władzy cesarzowej.
W tym samym roku wydano Kartę Miast. Dzieliła ludność miejską na kilka kategorii i tworzyła podstawy ograniczonego samorządu miejskiego. Katarzyna próbowała w ten sposób uporządkować strukturę społeczną miast i stworzyć bardziej określone prawa rosyjskiego mieszczaństwa.
Gospodarka rozwijała się szybko. Katarzyna stopniowo ograniczała część dawnych monopoli i reglamentacji. W 1775 roku ułatwiono zakładanie przedsiębiorstw, co miało sprzyjać rozwojowi prywatnej inicjatywy.
Szczególnie ważne pozostawało hutnictwo żelaza. Rosyjskie zakłady uralskie należały około połowy XVIII wieku do największych producentów na świecie. Znaczna część żelaza była eksportowana między innymi do Wielkiej Brytanii.
Rosyjska przewaga w metalurgii nie trwała jednak bez końca. Pod koniec XVIII i na początku XIX wieku brytyjska rewolucja przemysłowa, wykorzystanie koksu i rozwój nowych technologii hutniczych zaczęły odbierać Rosji dotychczasową przewagę.
Charakterystyczną cechą rosyjskiego przemysłu pozostawało wykorzystywanie pracy zależnej. Część manufaktur korzystała z chłopów pańszczyźnianych lub robotników administracyjnie związanych z zakładem. Oznaczało to, że rozwój przemysłu nie prowadził automatycznie do powstawania wolnego rynku pracy na wzór zachodnioeuropejski.
W 1782 roku rozpoczęto przygotowania do wielkiej reformy szkolnictwa. Wykorzystywano między innymi doświadczenia systemu szkolnego monarchii habsburskiej. W 1786 roku zatwierdzono statut szkół ludowych.
W miastach gubernialnych tworzono główne szkoły ludowe, a w mniejszych miastach szkoły niższego stopnia. Program obejmował czytanie, pisanie, rachunki, historię, geografię i inne podstawowe dziedziny wiedzy.
System daleki był od powszechności. Rosja była ogromnym państwem, brakowało nauczycieli, środków i budynków, a zdecydowana większość chłopskich dzieci nadal nie miała dostępu do regularnej edukacji. Reformy stworzyły jednak podstawy rozwijającego się państwowego systemu szkolnego.
Jeszcze większe znaczenie dla mocarstwowej pozycji Rosji miała polityka zagraniczna Katarzyny. Właśnie za jej panowania imperium dokonało ogromnej ekspansji na zachód i południe.
Pierwszym ważnym kierunkiem była Rzeczpospolita. Katarzyna dążyła do utrzymania w Polsce ustroju gwarantującego rosyjskie wpływy. Po śmierci Augusta III w 1763 roku poparła kandydaturę Stanisława Augusta Poniatowskiego, swojego dawnego faworyta.
W 1764 roku został on wybrany królem przy silnej presji rosyjskiej. Petersburg przedstawiał się następnie jako gwarant ustroju Rzeczypospolitej i praw części jej mieszkańców, wykorzystując te kwestie jako narzędzie ingerencji politycznej.
Konfederacja barska z lat 1768–1772 była skierowana między innymi przeciw rosyjskiej dominacji. Walki w Polsce nałożyły się na konflikt Rosji z Imperium Osmańskim.
Pierwsza wielka wojna rosyjsko-turecka za Katarzyny rozpoczęła się w 1768 roku. Rosjanie odnosili znaczne sukcesy zarówno na lądzie, jak i na morzu. Szczególnie wielkie wrażenie wywołało zwycięstwo rosyjskiej floty nad Turkami pod Czesmą w 1770 roku.
Wojna zakończyła się pokojem w Küçük Kaynarca w 1774 roku. Rosja uzyskała dostęp do Morza Czarnego i ważne zdobycze terytorialne. Chanat Krymski został formalnie uznany za niezależny od Imperium Osmańskiego, co w praktyce umożliwiło Rosji stopniowe podporządkowanie go własnym wpływom.
W 1783 roku Katarzyna dokonała aneksji Krymu. Był to jeden z największych sukcesów rosyjskiej polityki południowej. Rosja uzyskała możliwość rozwijania portów i floty czarnomorskiej oraz dalszej ekspansji w kierunku Kaukazu.
Ogromną rolę odgrywał przy tym Potiomkin. Organizował administrację nowych ziem określanych jako Noworosja, wspierał zakładanie miast, kolonizację i budowę Floty Czarnomorskiej. Rozwijały się między innymi Chersoń i Sewastopol, a później inne ośrodki południowej Rosji.
Legenda o „wsiach potiomkinowskich”, rzekomo budowanych jako fasadowe dekoracje wyłącznie po to, by oszukać Katarzynę podczas jej podróży na Krym w 1787 roku, jest mocno przesadzona. Potiomkin rzeczywiście dbał o efektowną oprawę podróży cesarzowej, ale prowadził także realną działalność kolonizacyjną i gospodarczą.
W 1787 roku rozpoczęła się kolejna wojna rosyjsko-turecka. Rosja ponownie odnosiła sukcesy. Szczególną sławę zdobył Aleksander Suworow, który pokonał Turków między innymi pod Fokszanami i Rymnikiem. Rosjanie zdobyli również ważną twierdzę Izmaił.
Pokój w Jassach z 1792 roku potwierdził rosyjskie panowanie nad Krymem i przesunął granicę imperium w kierunku Dniestru. Rosja stała się dominującym mocarstwem na północnym wybrzeżu Morza Czarnego.
Drugim ogromnym nabytkiem terytorialnym były ziemie Rzeczypospolitej. Katarzyna uczestniczyła we wszystkich trzech rozbiorach Polski – w 1772, 1793 i 1795 roku. Rosja zdobyła rozległe obszary dzisiejszej Białorusi, Ukrainy i Litwy.
Polityka wobec Polski pokazuje również zmianę stosunku Katarzyny do idei oświecenia. Gdy Sejm Wielki rozpoczął reformy, a 3 maja 1791 roku uchwalono konstytucję wzmacniającą państwo, Petersburg uznał ją za zagrożenie dla rosyjskich wpływów.
W 1792 roku Rosja interweniowała zbrojnie, wspierając konfederację targowicką. Po klęsce wojsk polskich nastąpił drugi rozbiór, a po powstaniu kościuszkowskim trzeci. W 1795 roku Rzeczpospolita przestała istnieć jako niezależne państwo.
Pod koniec panowania cesarzowej coraz wyraźniej zmieniał się również klimat wewnętrzny Rosji. Rewolucja francuska z 1789 roku przeraziła europejskich monarchów. Katarzyna, która wcześniej chętnie korespondowała z filozofami oświecenia, zaczęła dostrzegać w radykalnych ideach zagrożenie dla monarchii i porządku społecznego.
Dobrym przykładem była sprawa Aleksandra Radiszczewa. W 1790 roku opublikował on „Podróż z Petersburga do Moskwy”, ostro krytykując pańszczyznę i sytuację społeczną Rosji. Katarzyna potraktowała książkę jako niebezpieczny atak na istniejący porządek. Radiszczew został skazany na śmierć, a następnie karę zamieniono na zesłanie na Syberię.
Represje dotknęły także Nikołaja Nowikowa, wydawcę i publicystę związanego z rosyjskim oświeceniem. Jego satyryczne pisma już wcześniej krytykowały część wad społeczeństwa. W 1792 roku został aresztowany i osadzony w twierdzy bez normalnego procesu.
Pod koniec życia Katarzyna coraz bardziej odchodziła więc od wizerunku liberalnej monarchini. Oświecenie pozostawało dla niej wartościowe tak długo, jak długo pomagało modernizować państwo i wzmacniać autokratyczną władzę. Gdy idee wolności i praw człowieka zaczęły prowadzić do kwestionowania monarchii, przestała je tolerować.
Panowanie Katarzyny II było pełne podobnych sprzeczności. Rozwijała szkolnictwo, ale zdecydowana większość ludności pozostawała analfabetami. Krytykowała niewolę człowieka, ale umocniła szlacheckie panowanie nad chłopami. Propagowała tolerancję, ale bezwzględnie zwalczała polityczną opozycję. Cytowała filozofów oświecenia, jednocześnie konsekwentnie broniąc nieograniczonej władzy cesarskiej.
Nie ulega jednak wątpliwości, że za jej panowania Rosja stała się jednym z najpotężniejszych państw Europy. Jej terytorium znacznie się zwiększyło, granice przesunęły się ku Morzu Czarnemu i na zachód, rozwijała się administracja, gospodarka, kultura i szkolnictwo.
Cesarzowa rozbudowała również rosyjskie życie kulturalne. Sama pisała sztuki teatralne, interesowała się historią i literaturą oraz gromadziła kolekcje dzieł sztuki. Zakupy wielkich europejskich kolekcji stały się podstawą rozwoju Ermitażu w Petersburgu.
Jej dwór należał do najważniejszych centrów kultury europejskiej. Katarzyna chciała udowodnić, że Rosja nie jest peryferyjnym państwem barbarzyńskim, lecz równoprawną częścią świata europejskiego.
Zasadniczym filarem jej rządów pozostawała jednak szlachta. Karta Szlachty z 1785 roku prawnie utrwaliła wiele jej przywilejów. W zamian cesarzowa otrzymywała lojalność warstwy, która dostarczała państwu oficerów, urzędników i administratorów ogromnego imperium.
Na przeciwległym biegunie znajdowali się chłopi pańszczyźniani. Powstanie Pugaczowa pokazało, jak głęboki był konflikt społeczny na rosyjskiej wsi. Katarzyna po 1775 roku nie próbowała już poważnie ograniczać systemu poddaństwa prywatnego, ponieważ uznała, że byłoby to politycznie zbyt niebezpieczne.
Absolutyzm oświecony Katarzyny II był więc przede wszystkim absolutyzmem modernizacyjnym. Cesarzowa chciała racjonalniejszego prawa, sprawniejszej administracji, większych dochodów, rozwiniętej gospodarki, wykształconych urzędników i silnej armii. Nie chciała natomiast podważać samodzierżawia ani stworzyć społeczeństwa obywatelskiego.
Właśnie dlatego jej reformy przyniosły inne rezultaty niż postulaty zachodnioeuropejskich filozofów. Rosja modernizowała państwo znacznie szybciej niż własne stosunki społeczne. Rozbudowywano biurokrację i szkolnictwo, ale nie znoszono stanowych przywilejów. Wprowadzano elementy tolerancji religijnej, ale nie wolność polityczną.
Katarzyna II zmarła w 1796 roku po trzydziestu czterech latach panowania. Tron objął jej syn Paweł I, który przez większość dorosłego życia pozostawał odsunięty od realnego wpływu na władzę.
Pozostawione przez nią państwo było terytorialnie większe, militarnie silniejsze i znacznie bardziej wpływowe niż Rosja z początku jej panowania. Imperium kontrolowało rozległe obszary Europy Wschodniej, posiadało dostęp do Morza Czarnego i Bałtyku oraz stało się jednym z głównych uczestników systemu równowagi europejskiej.
„Semiramida Północy” pozostaje więc jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów sprzeczności absolutyzmu oświeconego. Była zwolenniczką rozumu, nauki i reform tak długo, jak wzmacniały państwo i monarchię. Gdy jednak idee oświecenia zaczęły prowadzić do żądania rzeczywistej wolności politycznej i likwidacji przywilejów stanowych, władczyni stanęła po stronie tradycyjnego porządku. Jej panowanie przyniosło Rosji ogromny wzrost potęgi, ale jednocześnie utrwaliło te problemy społeczne, które miały pozostać nierozwiązane jeszcze przez wiele następnych dziesięcioleci.