Zbyt rozległe państwo Rurykowiczów zaczęło rozpadać się za rządów Włodzimierza. Było to spowodowane skomplikowanym sposobem dziedziczenia, wzrostem roli bojarów oraz wzrostem potęgi politycznej i ekonomicznej miast, które powoli otrzymywały status odrębnych księstw.
1113 – rządy obejmuje Włodzimierz Monomach, łamiąc statuty dziedziczenia. Po jego śmierci tytuł wielkoksiążęcy przeszedł na jego syna co było już zdecydowanym złamaniem zasad wyboru władcy, gdzie najstarszy w rodzie miał tytuł księcia. Najazdy oraz wojny domowe prowadzone przez Rurykowiczów niszczyły stare ośrodki np. Kijów. Za to rozwijały się oddalone takie jak Ruś Zalewska o raz Nowogród.
1206 – zorganizowanie przez Temuczina – Czyngis-chana – państwa Mongołów.
Po zdobyciu Chin i Turkiestanu Mongołowie zaatakowali chanat charezmijski, którego chan zwrócił się do książąt ruskich o pomoc
1223 – klęska książąt ruskich nad rzeką Kałką; spowodowane to było lepszą organizacją armii Czyngis-chana. Wojsko było podzielone na 10, 100, 1000, 10 tys. z oddzielnym dowódcą dla każdego z oddziałów. Armia składała się wyłącznie z jazdy ciężkozbrojnej i lekkich łuczników, cechowała ją olbrzymia ruchliwość (przemarsze do 100 km). Taktyka była 100 lepsza od zachodniej, prowadzono wywiad i wyprawy rozpoznawcze aby zapoznać się z przyszłym terenem działań.
Organizacja państwa:
Czyngis-chan był genialnym organizatorem, jego państwo było rozległe ale panował w nim pokój, koło siebie żyli poganie, muzułmanie, buddyści i chrześcijanie (z popularnej na wschodzie sekty nestorian).
1227 – śmierć Czyngis-chana, następuje podział kraju pomiędzy synów ale zachowana jest władza zwierzchnia w osobie Ugedeja. Opanował on resztę północnych Chin, Koreę, zaatakował południowe Chiny walcząc jednocześnie w Iranie i narzucając swoje zwierzchnictwo Azerbejdżanowi i Gruzji.
Wnuk Czyngis-chana, Batu-chan, władający chanatem kipczackim postawił sobie za cel podbicie wszystkich ludów tureckich zamieszkujących pomiędzy Uralem a Dunajem.
1236 atak na Bułgarów kamskich (wyprawą dowodził Subugedej)
1237 atak na Ruś Zalewską, spalenie większości miast, atak na Nowogrodczyznę; wiadomość o buncie na południu Stepu Kipczackiego zmusiła Mongołów do odwrotu
1240 – spalenie Kijowa; w dalszym marszu Mongołowie chcieli zdobyć Węgry, a na Polskę i Siedmiogród wypuścili wyprawy pomocnicze, zapobiegające ewentualnej pomocy Madziarom. Klęska wojsk krakowskich i sandomierskich pod Chmielnikiem
1241 /9 kwietnia – klęska Polaków w bitwie pod Legnicą, śmierć Henryka Pobożnego
W tym czasie wojska mongolskie zajęły całe Węgry, Siedmiogród, stały pod Wiedniem, dochodziły do Włoch. Kres najazdowi położyła w końcu 1241 śmierć wielkiego chana Ugedeja, co zmusiło Batu-chana do rozpoczęcia walki o władzę. Z krajów dotkniętych najazdem 1240/1jedynie Ruś pozostała pod władzą tatarską. Ustanowili oni tam swoich namiestników (baskaków), oraz zgodnie ze swoimi zwyczajami miejscowego władcę, który jednak musiał uzyskać pisemną zgodę na sprawowanie władzy (tzw. Jarłyk)
1246 – władzę obejmuje Aleksander Newski wsławiony w wojnach z Krzyżakami i Szwedami
1258 – zdobycie i zniszczenie Bagdadu, kres panowania kalifatu Abbasydów
1259 – zdobycie Mezopotamii i Syrii
1259 – śmierć wielkiego chana Mangu, rozpad państwa na 4 części: Wielki Chanat (Mongolia, Tybet, Chiny), Złotą Ordę, chanat kipczacki i chanat perski
Rozbicie polityczne Rusi nie oznaczało całkowitego zaniku wspólnoty kulturowej i religijnej, jednak znacząco osłabiło zdolność poszczególnych księstw do prowadzenia wspólnej polityki obronnej. Jeszcze w XI wieku Kijów pozostawał głównym centrum politycznym i religijnym państwa Rurykowiczów, ale w XII wieku jego znaczenie stopniowo malało. Wzrastała natomiast rola nowych ośrodków: Włodzimierza nad Klaźmą, Suzdala, Halicza, Wołynia, Smoleńska i Nowogrodu. Poszczególne linie dynastii Rurykowiczów prowadziły ze sobą długotrwałe wojny, a bojarzy i elity miejskie coraz silniej wpływały na obsadzanie tronów książęcych.
Szczególnym przykładem rozwoju samodzielności politycznej był Nowogród Wielki. Miasto znajdowało się na ważnych szlakach handlowych łączących Ruś z Bałtykiem i Europą Zachodnią. Jego bogactwo opierało się między innymi na handlu futrami, woskiem, miodem i innymi produktami pochodzącymi z rozległego zaplecza północnego. W Nowogrodzie rozwinęły się instytucje miejskie, a znaczny wpływ na politykę posiadało wiece. Książę nie był tam władcą absolutnym, lecz raczej dowódcą wojskowym i jednym z elementów miejscowego systemu władzy.
Inaczej rozwijały się księstwa północno-wschodniej Rusi, przede wszystkim Rostów, Suzdal i Włodzimierz. Obszary te były bardziej oddalone od stepów, a więc przez pewien czas mniej narażone na najazdy koczowników. Napływała tam również ludność opuszczająca bardziej zagrożone ziemie południowe. W XII wieku wzrosła pozycja księstwa włodzimiersko-suzdalskiego, które stopniowo zaczęło odgrywać rolę jednego z głównych centrów politycznych Rusi.
Rozdrobnienie polityczne miało zasadnicze znaczenie w momencie pojawienia się Mongołów. Poszczególni książęta często bardziej obawiali się swoich ruskich konkurentów niż zewnętrznego przeciwnika. Brak jednolitego dowództwa utrudniał organizowanie wspólnej armii, a konflikty dynastyczne ograniczały możliwość szybkiego porozumienia nawet w sytuacji bezpośredniego zagrożenia.
Początek mongolskiej ekspansji wiązał się z działalnością Temudżyna, który w 1206 roku został uznany za Czyngis-chana. Zjednoczył on dotychczas rywalizujące plemiona mongolskie i stworzył sprawny system militarny. Jego sukces wynikał nie tylko z umiejętności dowodzenia, ale również z rozbicia dawnych struktur plemiennych i podporządkowania wojowników bezpośrednio nowej organizacji państwowej.
Armia mongolska była oparta na systemie dziesiętnym. Najmniejszą jednostkę tworzyło dziesięciu wojowników, następnie stu, tysiąc i dziesięć tysięcy. Największy oddział, tümen, liczył w założeniu dziesięć tysięcy żołnierzy. Taka organizacja ułatwiała dowodzenie i pozwalała szybko dzielić armię na samodzielne zgrupowania. Dyscyplina była bardzo surowa, a odpowiedzialność często miała charakter zbiorowy.
Podstawową siłę wojsk mongolskich stanowiła lekka i ciężka jazda. Każdy wojownik dysponował zwykle kilkoma końmi, dzięki czemu mógł zmieniać wierzchowce podczas marszu i pokonywać ogromne odległości. Mongołowie byli znakomitymi łucznikami konnymi. Używany przez nich łuk kompozytowy posiadał dużą siłę rażenia, a możliwość prowadzenia ostrzału podczas szybkiej jazdy dawała im przewagę nad cięższymi i mniej ruchliwymi armiami przeciwników.
Ich skuteczność wynikała także z bardzo rozwiniętej taktyki. Często stosowali pozorowany odwrót, prowokując przeciwnika do pościgu i rozbijając jego szyk. Następnie zawracali, otaczali ścigające ich oddziały i niszczyli je przy użyciu łuczników. Mongołowie potrafili również prowadzić skoordynowane działania kilku armii na bardzo dużym obszarze, co wymagało sprawnej komunikacji i dokładnego planowania.
Nie ograniczali się przy tym do walki na otwartym terenie. Podczas podbojów Chin i Azji Środkowej przejęli od podbitych ludów techniki oblężnicze. W swoich armiach wykorzystywali chińskich, perskich i innych specjalistów potrafiących budować machiny oblężnicze. Dzięki temu byli zdolni zdobywać warowne miasta, co okazało się szczególnie ważne podczas późniejszej inwazji na Ruś.
Pierwsze poważne zetknięcie książąt ruskich z Mongołami nastąpiło w 1223 roku. Armia dowodzona przez Dżebe i Subedeja prowadziła wówczas wielką wyprawę rozpoznawczo-wojenną przez Kaukaz i stepy nadczarnomorskie. Mongołowie pokonali między innymi Alanów i Połowców. Ci ostatni zwrócili się o pomoc do książąt ruskich.
Powstała koalicja rusko-połowiecka, lecz jej dowództwo było niespójne. Poszczególni książęta działali w znacznej mierze samodzielnie. W bitwie nad Kałką Mongołowie wykorzystali tę słabość. Pozorowany odwrót wciągnął część wojsk przeciwnika w pościg, a następnie armia ruska została rozbita. Klęska nie doprowadziła jednak wówczas do trwałego podboju Rusi. Mongołowie wycofali się na wschód, ponieważ wyprawa miała przede wszystkim charakter rozpoznawczy.
Do pełnej inwazji doszło dopiero kilkanaście lat później. Po śmierci Czyngis-chana w 1227 roku imperium zostało podzielone między jego potomków, ale zachowano zwierzchność wielkiego chana. W zachodniej części państwa szczególną rolę odegrał Batu, wnuk Czyngis-chana. W latach trzydziestych XIII wieku rozpoczął wielką wyprawę przeciw ludom zamieszkującym stepy nadwołżańskie i Europę Wschodnią.
W 1236 roku Mongołowie rozbili państwo Bułgarów nadwołżańskich. Następnie skierowali się ku księstwom ruskim. W 1237 roku zaatakowali Riazań. Po krótkim oblężeniu miasto zostało zdobyte i zniszczone. Podobny los spotkał następnie Kołomnę, Moskwę, Włodzimierz i wiele innych ośrodków północno-wschodniej Rusi.
Szczególnie ciężkie walki toczono o większe miasta. Fortyfikacje ruskie były jednak przeważnie drewniano-ziemne i nie stanowiły wystarczającej przeszkody dla armii dysponującej machinami oblężniczymi. Mongołowie często stosowali terror wobec zdobywanych miast. Masakry ludności miały nie tylko charakter zemsty czy grabieży, lecz również znaczenie psychologiczne. Wieść o losie miejsc stawiających opór miała skłaniać kolejne ośrodki do kapitulacji.
Nowogród uniknął bezpośredniego zniszczenia. Oddziały mongolskie zbliżyły się do jego ziem, ale ostatecznie zawróciły. Powodem mogły być trudne warunki terenowe, roztopy i znaczne oddalenie od głównych tras przemarszu. Dzięki temu jeden z najważniejszych ośrodków Rusi zachował swoje struktury polityczne i gospodarcze.
Po przerwie Mongołowie skierowali się na południe. W 1240 roku zdobyli Kijów. Miasto, mimo dawnego znaczenia, było już osłabione wcześniejszymi konfliktami między książętami. Oblężenie zakończyło się jego zdobyciem i ogromnymi zniszczeniami. Upadek Kijowa miał znaczenie nie tylko militarne, ale również symboliczne, ponieważ miasto pozostawało kolebką chrześcijańskiej państwowości ruskiej.
Następnie główna armia Batu ruszyła ku Węgrom. Mongołowie bardzo dobrze przygotowali tę operację. Ich działania zostały podzielone na kilka kierunków. Główne siły miały rozbić armię węgierską, natomiast oddziały pomocnicze skierowano przez Polskę i Siedmiogród. Ich zadaniem było nie tylko grabienie tych terenów, lecz przede wszystkim uniemożliwienie połączenia sił miejscowych władców z Węgrami.
W Polsce Mongołowie rozbili rycerstwo małopolskie między innymi pod Chmielnikiem. Następnie ruszyli na Śląsk. 9 kwietnia 1241 roku doszło do bitwy pod Legnicą, w której wojska księcia Henryka II Pobożnego poniosły klęskę. Sam książę zginął. Bitwa była poważnym ciosem dla sił polskich, ale nie stanowiła głównego celu całej wyprawy mongolskiej.
Najważniejsze starcie rozegrało się na Węgrzech. Armia Batu i Subedeja pokonała wojska króla Beli IV nad rzeką Sajó w bitwie pod Mohi w kwietniu 1241 roku. Węgry zostały następnie spustoszone, a król musiał uciekać. Mongołowie przez wiele miesięcy operowali na ich terytorium i dotarli aż do obszarów położonych w pobliżu Austrii i wybrzeża Adriatyku.
Wycofanie Mongołów z Europy Środkowej wiązało się ze śmiercią wielkiego chana Ugedeja w końcu 1241 roku, choć nie należy sprowadzać decyzji o odwrocie wyłącznie do tego jednego wydarzenia. Znaczenie miały również problemy logistyczne, warunki terenowe oraz konieczność rozstrzygnięcia sytuacji politycznej w imperium. Batu nie wrócił jednak na stałe do Mongolii. Ustanowił swoją siedzibę nad dolną Wołgą, gdzie zaczęło kształtować się państwo określane później jako Złota Orda.
Dla Rusi skutki najazdu były znacznie trwalsze niż dla Polski czy Węgier. Księstwa ruskie nie zostały przeważnie bezpośrednio wcielone do państwa mongolskiego, ale znalazły się pod jego zwierzchnictwem. Książęta musieli uznawać władzę chana, płacić daniny i uzyskiwać jego zgodę na objęcie najważniejszych tronów.
Taką zgodę potwierdzał jarłyk, czyli dokument wystawiany przez chana. Rywalizacja o uzyskanie jarłyku stała się istotnym elementem polityki książąt ruskich. Władcy udawali się do siedziby chana i zabiegali o jego poparcie przeciwko konkurentom. Złota Orda mogła więc kontrolować Ruś również poprzez wykorzystywanie dawnych konfliktów dynastycznych.
Daniny początkowo pobierali mongolscy urzędnicy określani jako baskakowie. Sporządzano spisy ludności i majątku, aby określić wysokość świadczeń. Z czasem Mongołowie coraz częściej powierzali samo ściąganie danin książętom ruskim. Było to dla nich wygodniejsze i ograniczało konieczność utrzymywania własnej administracji na rozległych terenach.
Mongołowie nie dążyli do pełnej likwidacji miejscowych struktur. Nie próbowali też narzucać Rusinom własnej religii. Zachowano prawosławny Kościół, który uzyskał nawet określone przywileje podatkowe. Tolerancja religijna była charakterystyczną cechą imperium mongolskiego. Na jego terenach żyli obok siebie wyznawcy tradycyjnych religii mongolskich, buddyści, muzułmanie i chrześcijanie różnych obrządków.
Jednym z najważniejszych książąt funkcjonujących w nowych realiach był Aleksander Newski. Jako władca Nowogrodu zasłynął przede wszystkim z walk przeciw przeciwnikom zachodnim. W 1240 roku pokonał Szwedów nad Newą, skąd pochodzi jego przydomek, a w 1242 roku jego wojska zwyciężyły siły zakonu inflanckiego na jeziorze Pejpus, w bitwie określanej później jako bitwa na lodzie.
Aleksander prowadził natomiast ugodową politykę wobec Mongołów. Uznał ich zwierzchnictwo i wielokrotnie udawał się do chana. Takie postępowanie można tłumaczyć realistyczną oceną sytuacji. Próba otwartej walki ze Złotą Ordą mogła zakończyć się zniszczeniem jego ziem, podczas gdy podporządkowanie pozwalało zachować miejscową dynastię i znaczną część autonomii.
W dłuższej perspektywie zwierzchnictwo mongolskie przyczyniło się do zmiany układu sił na Rusi. Kijów nie odzyskał już dawnego znaczenia. Na zachodzie rozwijało się księstwo halicko-wołyńskie, natomiast na północnym wschodzie coraz większą rolę zaczęły zdobywać nowe ośrodki. Początkowo najsilniejszy był Włodzimierz nad Klaźmą, później natomiast znaczenie zaczęła zwiększać Moskwa.
Paradoksalnie system mongolski dawał ambitnym książętom możliwość wzmacniania własnej pozycji. Władca, który zdobył zaufanie chana i otrzymał prawo pobierania danin z innych księstw, uzyskiwał znaczną przewagę nad konkurentami. W XIV wieku właśnie książęta moskiewscy wykorzystali tę sytuację do stopniowego podporządkowywania sąsiadów.
Samo imperium mongolskie już w XIII wieku zaczęło się dzielić. Ogromne odległości, rywalizacja potomków Czyngis-chana i odmienność poszczególnych regionów utrudniały zachowanie trwałej jedności. Z czasem wykształciły się samodzielne państwa: państwo wielkiego chana w Mongolii i Chinach, Złota Orda na zachodzie, państwo Czagataidów w Azji Środkowej oraz Ilchanat w Persji.
Na Bliskim Wschodzie Mongołowie odnosili kolejne sukcesy. W 1258 roku wojska Hulagu zdobyły Bagdad. Kalif Al-Mustasim został zabity, a miasto doznało ogromnych zniszczeń. Wydarzenie to zakończyło polityczne istnienie kalifatu Abbasydów w Bagdadzie i wywołało wielkie wrażenie w świecie muzułmańskim.
Mongołowie zajęli następnie część Syrii, ale ich ekspansja w kierunku Egiptu została zatrzymana. W 1260 roku armia mameluków pokonała wojska mongolskie pod Ajn Dżalut. Była to jedna z pierwszych poważnych klęsk ekspansji mongolskiej w tym regionie i wyznaczyła granicę ich dalszych podbojów na południowym zachodzie.
Rozpad jednolitego imperium nie oznaczał końca znaczenia Mongołów. Poszczególne chanaty przez kolejne stulecia odgrywały ogromną rolę polityczną i gospodarczą. Szczególnie istotne było utrzymywanie przez pewien czas bezpieczeństwa na wielkich szlakach prowadzących przez Azję. Okres ten, określany często mianem pokoju mongolskiego, ułatwiał podróże kupców, dyplomatów i misjonarzy pomiędzy Europą a Chinami.
Władcy europejscy próbowali nawet nawiązywać kontakty dyplomatyczne z Mongołami. Początkowo chciano przede wszystkim poznać zamiary przeciwnika, później pojawiały się również projekty współpracy przeciwko państwom muzułmańskim. Na dwór wielkiego chana docierali wysłannicy papiescy i królewscy. Podróże te poszerzały wiedzę Europejczyków o Azji.
Najazd mongolski miał szczególnie trwałe konsekwencje dla ziem ruskich. Zniszczenie wielu miast i ośrodków gospodarczych zahamowało ich rozwój, a obowiązek płacenia danin obciążał miejscową gospodarkę. Skala tych strat była jednak różna w zależności od regionu. Ziemie północno-zachodnie, przede wszystkim Nowogród, ucierpiały znacznie mniej niż obszary bezpośrednio znajdujące się na trasie mongolskich armii.
Nie można również traktować ponad dwustuletniej zależności od Złotej Ordy wyłącznie jako nieprzerwanego okresu bezpośredniej okupacji. Mongołowie nie utrzymywali wszędzie stałych garnizonów i nie zastąpili miejscowej administracji własną. Książęta Rurykowicze nadal rządzili w swoich księstwach, Kościół prawosławny funkcjonował bez większych przeszkód, a ludność zachowała język i kulturę.
Zwierzchnictwo tatarskie miało jednak ogromny wpływ na politykę. Książęta musieli stale uwzględniać stanowisko chana, a konflikty między nimi były często rozstrzygane przy jego udziale. Władcy Złotej Ordy mogli zmieniać swoich faworytów, odbierać jarłyki i organizować wyprawy karne przeciwko nieposłusznym księstwom.
Najazd z lat 1237–1241 utrwalił także różnice pomiędzy poszczególnymi częściami dawnej Rusi. Ziemie południowo-zachodnie coraz silniej wiązały się z Polską i Litwą, Nowogród utrzymywał kontakty z obszarem bałtyckim, natomiast północno-wschodnie księstwa rozwijały się w bezpośrednim sąsiedztwie Złotej Ordy. W kolejnych stuleciach różnice te miały coraz większe znaczenie polityczne.
Długotrwałym skutkiem przemian XIII wieku był wzrost znaczenia Moskwy. Początkowo była ona niewielkim ośrodkiem, ale korzystne położenie, zręczna polityka jej książąt oraz współpraca z chanami pozwoliły stopniowo zwiększać jej wpływy. Książęta moskiewscy potrafili przedstawiać się jako lojalni wykonawcy woli Złotej Ordy, jednocześnie podporządkowując sobie sąsiednie ziemie.
Dopiero w XIV i XV wieku stosunek sił zaczął się wyraźnie zmieniać. Złota Orda przeżywała coraz głębsze konflikty wewnętrzne, podczas gdy państwo moskiewskie stawało się silniejsze. Bitwa na Kulikowym Polu w 1380 roku, w której Dymitr Doński pokonał wojska Mamaja, miała wielkie znaczenie symboliczne, choć nie zakończyła jeszcze zależności od Tatarów.
Ostateczne uniezależnianie się Moskwy było procesem długotrwałym. Za jego symboliczny koniec uważa się najczęściej wydarzenia nad Ugrą w 1480 roku, kiedy wojska Iwana III i chana Achmata stanęły naprzeciw siebie, lecz nie doszło do wielkiej bitwy. Wycofanie się armii tatarskiej oznaczało faktyczny kres obowiązku podporządkowania Moskwy Wielkiej Ordzie.
Niebezpieczeństwo mongolskie zmieniło więc historię Europy Wschodniej znacznie bardziej niż jednorazowe najazdy na Polskę czy Węgry. Dla Rusi podbój oznaczał ustanowienie trwałej zależności politycznej, która przetrwała przez kilka pokoleń i wpłynęła na dalszy rozwój poszczególnych księstw. Jednocześnie rozbicie polityczne Rusi ułatwiło sukces Mongołów, a następnie sposób organizacji ich zwierzchnictwa sprzyjał wzrostowi tych ośrodków, które najlepiej potrafiły współpracować z chanami i wykorzystywać tę współpracę przeciwko własnym rywalom.
Najazd mongolski nie doprowadził zatem do zaniku kultury ruskiej ani do całkowitego zniszczenia miejscowych struktur politycznych. Doprowadził natomiast do głębokiego przesunięcia centrów politycznych, osłabienia dawnego Kijowa oraz stworzenia warunków, w których w dalszej perspektywie wyrosła potęga Moskwy. W tym sensie wydarzenia XIII wieku były jednym z najważniejszych momentów w kształtowaniu późniejszego układu politycznego Europy Wschodniej.