Wielkie odkrycia geograficzne

Przyczyny:

• brak kruszców szlachetnych w Europie, które zostały wyeksportowane w zamian za korzenie
• kryzys feudalny, który wypchnął szlachtę portugalską z kraju w poszukiwaniu nowych terenów
• zakończenie rekonkwisty w Hiszpanii
• rozwój żeglarstwa (karawela, busola)

Indianie:

• Aztekowie – dzisiejszy Meksyk; organizacja klanowa, demokracja wojenna
• Majowie – półwysep Jukatan, Gwatemala, Honduras; ludność 15 milionów, rozwój kultury i nauki
• Inkowie – Peru Chile; wykształcone klasy społeczne; nauka na dość wysokim poziomie ale architektura była bardzo dobrze rozwinięta

Wyprawy Portugalczyków:

• Henryk Żeglarz – odkrycie wysp Kanaryjskich, Azorów; przekroczenie równika (1471)
• Bartłomiej Diaz – odkrycie Przylądka Burz (Dobrej Nadziei) – 1486
• Vasco da Gama – odkrycie drogi do Indii – 1498

Wyprawy za pieniądze hiszpańskie:

• Krzysztof Kolumb – odkrywa „Indie Zachodnie” 12 październik 1492
• Ferdynand Magellan – podróż dookoła świata (1519-1522)

Konkwistadorzy:

• Balboa, Cortez, Pizzaro – opanowanie przez Hiszpanów Ameryki Południowej (tylko Brazylia przypadła Portugalii)
• John Cabot – Labrador, Nowa Funlandia (Anglia)
• Franciszek Cartier – ujście Rzeki św. Wawrzyńca

Skutki:

• imperia kolonialne Hiszpanii i Portugalii
• napływ kruszca powoduje rewolucję cen
• przeniesienie centrów handlowych z Włoch do Antwerpii i Londynu

Wielkie odkrycia geograficzne były jednym z najważniejszych procesów przełomu XV i XVI wieku. Doprowadziły nie tylko do poznania przez Europejczyków nowych lądów i szlaków morskich, lecz także do zasadniczych przemian gospodarczych, politycznych i społecznych. Ich skutkiem było powstanie pierwszych wielkich imperiów kolonialnych, rozwój handlu oceanicznego oraz stopniowe przesunięcie gospodarczego centrum Europy znad Morza Śródziemnego ku wybrzeżom Atlantyku. Wyprawy portugalskie i hiszpańskie otworzyły również okres intensywnej ekspansji europejskiej, która w następnych stuleciach objęła niemal cały świat.

Jedną z podstawowych przyczyn odkryć były trudności w handlu z krajami Wschodu. Europa od dawna sprowadzała z Azji pieprz, cynamon, goździki, gałkę muszkatołową, jedwabie, kamienie szlachetne i inne luksusowe towary. Handel ten odbywał się jednak poprzez wielu pośredników. Towary docierały do portów śródziemnomorskich za pośrednictwem kupców arabskich i włoskich, szczególnie weneckich i genueńskich. Każdy kolejny pośrednik podnosił cenę, dlatego bezpośrednie dotarcie do Indii i Azji Południowo-Wschodniej mogło przynieść ogromne zyski.

Dodatkowym problemem był odpływ europejskiego złota i srebra na Wschód. Europa kupowała znacznie więcej towarów azjatyckich, niż była w stanie sprzedać tam własnych produktów. Różnicę pokrywano kruszcem. Powodowało to niedobór pieniądza, szczególnie dotkliwy w okresie rozwijającej się gospodarki towarowo-pieniężnej. Poszukiwanie nowych źródeł złota było więc jednym z istotnych motywów wypraw oceanicznych. Portugalczycy liczyli między innymi na dotarcie bezpośrednio do afrykańskich obszarów, z których złoto docierało dotąd do Europy za pośrednictwem handlu transsaharyjskiego.

Znaczenie miały również przemiany społeczne zachodzące na Półwyspie Iberyjskim. W Portugalii i Hiszpanii istniała liczna warstwa szlachty przyzwyczajonej do walki oraz zdobywania ziem podczas rekonkwisty. Po stopniowym wyparciu muzułmanów z Półwyspu Iberyjskiego możliwości dalszej ekspansji na jego terenie malały. Szczególnie istotne było zdobycie Grenady przez Hiszpanów w 1492 roku, które zakończyło wielowiekowy proces rekonkwisty. Energia militarna części szlachty mogła zostać odtąd skierowana poza Europę.

Wyprawom sprzyjały również zmiany polityczne. W Portugalii i Hiszpanii powstały stosunkowo silne monarchie, które mogły finansować kosztowne przedsięwzięcia morskie. Organizacja dalekiej wyprawy wymagała statków, załogi, żywności, uzbrojenia oraz odpowiednich instrumentów nawigacyjnych. Pojedynczy kupiec nie zawsze był w stanie ponieść takie koszty. Poparcie monarchów umożliwiało natomiast organizowanie znacznie większych ekspedycji oraz zapewniało im ochronę polityczną.

Nie mniej ważny był rozwój techniki żeglarskiej. Europejczycy udoskonalili konstrukcję statków, a szczególnie ważną rolę odegrała karawela. Była stosunkowo niewielka, ale szybka i zwrotna. Odpowiednie ożaglowanie pozwalało jej lepiej wykorzystywać wiatr i prowadzić żeglugę na otwartym oceanie. Rozpowszechniały się także busola magnetyczna, astrolabium oraz dokładniejsze mapy. Żeglarze gromadzili coraz większą wiedzę o prądach morskich i stałych kierunkach wiatrów.

Pierwszeństwo w wyprawach oceanicznych zdobyła Portugalia. Jej położenie nad Atlantykiem i stosunkowo wczesne zakończenie rekonkwisty sprzyjały zainteresowaniu ekspansją zamorską. Ważną postacią był książę Henryk zwany Żeglarzem. Sam nie odbywał wielkich wypraw odkrywczych, ale patronował ekspedycjom portugalskim i wspierał rozwój wiedzy geograficznej oraz żeglarskiej. Za jego czasów Portugalczycy coraz dalej przesuwali się wzdłuż zachodniego wybrzeża Afryki.

Portugalczycy poznawali kolejne wyspy Atlantyku, między innymi Maderę i Azory, oraz przesuwali się na południe wzdłuż wybrzeża afrykańskiego. Zajmowanie wysp miało znaczenie nie tylko geograficzne. Powstawały tam plantacje trzciny cukrowej, na których z czasem coraz częściej wykorzystywano niewolniczą siłę roboczą sprowadzaną z Afryki. System ten stał się później jednym z wzorów gospodarki plantacyjnej rozwijanej w koloniach amerykańskich.

W drugiej połowie XV wieku Portugalczycy przekroczyli równik i kontynuowali podróże ku południowemu krańcowi Afryki. Przełomowe znaczenie miała wyprawa Bartolomeu Diasa. W latach 1487–1488 jego statki opłynęły południowy kraniec kontynentu. Diaz nazwał go Przylądkiem Burz, ale król Portugalii Jan II nadał mu nazwę Przylądka Dobrej Nadziei. Nazwa ta podkreślała znaczenie odkrycia: pojawiła się realna możliwość dotarcia drogą morską do Indii.

Cel osiągnęła wyprawa Vasco da Gamy. Wyruszył on z Portugalii w 1497 roku, opłynął Przylądek Dobrej Nadziei, następnie popłynął wzdłuż wschodniego wybrzeża Afryki i w 1498 roku dotarł do Kalikatu w Indiach. Odkrycie morskiej drogi do Indii miało olbrzymie znaczenie gospodarcze. Portugalczycy mogli teraz sprowadzać przyprawy bezpośrednio drogą morską, omijając dawnych pośredników.

W krótkim czasie Portugalia zaczęła budować sieć baz handlowych i wojskowych na Oceanie Indyjskim. Nie chodziło początkowo o podbój rozległych obszarów lądowych, lecz o kontrolę portów oraz najważniejszych szlaków morskich. Portugalczycy zdobyli między innymi Goa w Indiach i Malakkę, ważny punkt na drodze do wysp produkujących przyprawy. Ich okręty dotarły również do Chin i Japonii. Powstało w ten sposób portugalskie imperium handlowe rozciągające się od Afryki po Azję.

Sukcesy portugalskie skłoniły również Hiszpanię do poszukiwania własnej drogi do Azji. Ponieważ szlak prowadzący wokół Afryki znajdował się pod coraz większym wpływem Portugalczyków, Krzysztof Kolumb zaproponował dotarcie do Indii drogą zachodnią przez Atlantyk. Opierał się na prawidłowym przekonaniu, że Ziemia jest kulista, ale znacznie zaniżył jej rozmiary i odległość dzielącą Europę od Azji.

Po wielu próbach Kolumb uzyskał wsparcie królowej Izabeli Kastylijskiej i Ferdynanda Aragońskiego. W sierpniu 1492 roku wyruszył z trzema statkami: „Santa María”, „Pinta” i „Niña”. 12 października dotarł do jednej z wysp archipelagu Bahamów. Był przekonany, że znalazł się w pobliżu wschodnich wybrzeży Azji, dlatego mieszkańców napotkanych ziem nazwał Indianami. W następnych wyprawach odkrywał kolejne wyspy Karaibów oraz docierał do wybrzeży Ameryki, ale do końca życia nie zrozumiał w pełni, że natrafił na kontynent nieznany dotąd Europejczykom.

Wiadomość o nowych ziemiach szybko doprowadziła do sporu pomiędzy Hiszpanią a Portugalią. Oba państwa chciały zagwarantować sobie wyłączne prawa do odkrywanych obszarów. W 1494 roku zawarto traktat w Tordesillas, w którym ustalono linię podziału stref ekspansji. Ziemie położone na zachód od wyznaczonej linii miały przypaść Hiszpanii, natomiast na wschód Portugalii. Rozwiązanie to sprawiło między innymi, że odkryta później Brazylia znalazła się w portugalskiej strefie wpływów.

Stopniowo stawało się jasne, że Kolumb nie dotarł do Azji, lecz do zupełnie innych ziem. Duże znaczenie miały podróże Ameriga Vespucciego, który uznał, że odkryte obszary tworzą odrębny kontynent. Od jego imienia zaczęto następnie używać nazwy Ameryka.

Jednym z największych osiągnięć epoki była wyprawa Ferdynanda Magellana. W 1519 roku wyruszył on na zachód w służbie hiszpańskiej, chcąc dotrzeć do Wysp Korzennych. Jego flota przepłynęła wzdłuż wybrzeża Ameryki Południowej i przez cieśninę nazwaną później imieniem Magellana przedostała się na nieznany Europejczykom ocean, któremu nadano nazwę Spokojnego.

Magellan nie ukończył wyprawy, ponieważ zginął w 1521 roku na Filipinach. Jedna z jego jednostek, „Victoria”, dowodzona następnie przez Juana Sebastiána Elcano, powróciła jednak do Hiszpanii w 1522 roku. Była to pierwsza podróż dookoła świata. Udowodniła w praktyce kulistość Ziemi i pokazała rzeczywiste rozmiary oceanów.

Odkrycie Ameryki rozpoczęło okres konkwisty. Hiszpańscy zdobywcy, określani jako konkwistadorzy, w krótkim czasie podporządkowali sobie wielkie państwa indiańskie. Ułatwiały im to przewaga technologiczna, konie, broń palna i stalowa, ale także konflikty wewnętrzne między ludami Ameryki oraz choroby przywiezione przez Europejczyków.

Na obszarze dzisiejszego Meksyku istniało państwo Azteków. Jego centrum stanowił Tenochtitlán, ogromne miasto zbudowane na wyspach jeziora Texcoco. Państwo azteckie miało charakter militarny i opierało się na podporządkowywaniu okolicznych ludów oraz pobieraniu od nich danin. Ważną rolę odgrywała religia, w której składano ofiary z ludzi. Aztekowie rozwinęli rolnictwo, rzemiosło, handel i architekturę.

W latach 1519–1521 państwo Azteków zostało podbite przez Hernána Cortésa. Dysponował on stosunkowo niewielką liczbą Hiszpanów, ale zawarł sojusze z ludami indiańskimi wrogo nastawionymi do dominacji Azteków. Szczególnie ważne było wsparcie Tlaxcalan. Po ciężkich walkach Tenochtitlán został zdobyty w 1521 roku, a na jego miejscu zaczęła rozwijać się stolica kolonialnego Meksyku.

Drugą wielką cywilizacją Ameryki Środkowej byli Majowie. Zamieszkiwali przede wszystkim półwysep Jukatan oraz obszary dzisiejszej Gwatemali, Belize i części Hondurasu. Nie stworzyli w okresie przybycia Hiszpanów jednego zwartego imperium porównywalnego z państwem Azteków. Ich cywilizacja składała się z wielu miast i lokalnych organizmów politycznych. Majowie osiągnęli bardzo wysoki poziom w astronomii i matematyce, posługiwali się rozwiniętym pismem oraz tworzyli rozbudowane systemy kalendarzowe.

W Ameryce Południowej największym państwem było imperium Inków. Rozciągało się wzdłuż Andów na obszarach dzisiejszego Peru, Boliwii, Ekwadoru oraz części Chile i Argentyny. Państwo posiadało rozwiniętą administrację, rozbudowaną sieć dróg i system magazynów. Inkowie nie znali pisma w europejskim znaczeniu, ale posługiwali się kipu, czyli systemem sznurków i węzłów służących między innymi do zapisywania danych liczbowych.

Imponujące osiągnięcia Inków widoczne były szczególnie w architekturze i budownictwie. Budowali monumentalne kamienne konstrukcje, drogi prowadzone przez trudne tereny górskie, mosty oraz systemy tarasów umożliwiających uprawę ziemi na stokach Andów. Państwo było silnie scentralizowane, a na jego czele stał Sapa Inka, posiadający najwyższą władzę polityczną i religijną.

Imperium Inków zostało podbite przez Francisco Pizarra. Gdy Hiszpanie przybyli do Peru, państwo było osłabione wojną domową pomiędzy Atahualpą i Huáscarem. Pizarro wykorzystał ten konflikt. W 1532 roku podstępnie pojmał Atahualpę, a następnie, mimo uzyskania ogromnego okupu w złocie i srebrze, doprowadził do jego śmierci. W kolejnych latach Hiszpanie podporządkowali główne ośrodki imperium.

Nie wszystkie wyprawy służyły bezpośredniemu podbojowi wielkich państw. Vasco Núñez de Balboa w 1513 roku przeszedł przez Przesmyk Panamski i jako pierwszy Europejczyk zobaczył od strony Ameryki Ocean Spokojny. Jego odkrycie potwierdziło, że za nowym kontynentem znajduje się jeszcze wielki ocean, który trzeba pokonać, aby dotrzeć do Azji.

Do rywalizacji kolonialnej zaczęły włączać się również inne państwa. John Cabot, działający w służbie angielskiej, pod koniec XV wieku dotarł do wybrzeży Ameryki Północnej, prawdopodobnie w rejon Nowej Fundlandii. Jego podróż stała się później jednym z argumentów uzasadniających angielskie roszczenia do terenów północnoamerykańskich.

Francuzi również rozpoczęli własne wyprawy. Jacques Cartier w pierwszej połowie XVI wieku zbadał Zatokę i Rzekę Świętego Wawrzyńca. Wyprawy te stworzyły podstawy późniejszej obecności francuskiej w Kanadzie. W XVI wieku Hiszpania i Portugalia posiadały jednak zdecydowaną przewagę w tworzeniu imperiów zamorskich.

Skutki odkryć okazały się ogromne. Najbardziej widocznym było powstanie imperiów kolonialnych. Hiszpania opanowała znaczną część Ameryki Środkowej i Południowej oraz obszary na Karaibach. Portugalia uzyskała Brazylię, a równocześnie utrzymywała sieć portów i faktorii w Afryce i Azji.

Kolonizacja przyniosła tragiczne konsekwencje dla rdzennej ludności Ameryki. Miliony ludzi zmarły przede wszystkim w wyniku epidemii chorób przywiezionych z Europy, takich jak ospa, odra czy grypa, przeciwko którym mieszkańcy Ameryki nie posiadali odporności. Do spadku liczby ludności przyczyniały się również wojny, ciężka praca oraz rozpad dotychczasowych struktur społecznych i gospodarczych.

Europejczycy zaczęli eksploatować ogromne zasoby nowych terytoriów. Szczególne znaczenie miało srebro wydobywane w kopalniach amerykańskich. Wielkie ilości kruszców trafiały do Europy, przede wszystkim przez Hiszpanię. Przyczyniło się to do wzrostu ilości pieniądza w obiegu i było jednym z czynników tzw. rewolucji cen w XVI wieku. Ceny wielu towarów wzrosły kilkukrotnie, co miało poważne konsekwencje dla poszczególnych grup społecznych.

Na odkryciach korzystali przede wszystkim kupcy i przedsiębiorcy zdolni uczestniczyć w rozwijającym się handlu. Gorzej sytuacja przedstawiała się w przypadku osób otrzymujących stałe dochody, których realna wartość spadała wskutek wzrostu cen. Przemiany te przyspieszały rozwój gospodarki kapitalistycznej i osłabiały część tradycyjnych struktur feudalnych.

Bardzo istotne było przesunięcie najważniejszych szlaków handlowych. Morze Śródziemne stopniowo traciło wcześniejszą wyjątkową pozycję. Wzrastało natomiast znaczenie portów atlantyckich. Początkowo szczególną rolę zdobyła Antwerpia, później natomiast coraz większe znaczenie osiągały Amsterdam i Londyn. Portugalia i Hiszpania stały się w XVI wieku potęgami kolonialnymi, ale w kolejnych stuleciach coraz silniejszą konkurencję tworzyły dla nich Holandia, Anglia i Francja.

Odkrycia geograficzne doprowadziły również do powstania handlu obejmującego wszystkie kontynenty. Europa otrzymywała z Ameryki srebro, złoto, cukier, tytoń, kakao i inne produkty. Z Azji sprowadzano przyprawy, jedwabie i porcelanę. Do kolonii trafiały natomiast europejskie towary, osadnicy i broń.

Rozwinął się również handel niewolnikami. Wraz ze spadkiem liczebności ludności indiańskiej właściciele plantacji zaczęli coraz częściej korzystać z pracy niewolników sprowadzanych z Afryki. W kolejnych stuleciach miliony Afrykanów zostały przymusowo przewiezione przez Atlantyk. Handel niewolnikami stał się jednym z najbardziej tragicznych elementów gospodarki kolonialnej.

Nastąpiła także wielka wymiana roślin, zwierząt i chorób między Starym i Nowym Światem. Do Europy trafiły między innymi ziemniaki, kukurydza, pomidory, kakao i tytoń. W Ameryce pojawiły się natomiast konie, bydło, świnie, pszenica i wiele innych roślin oraz zwierząt pochodzących z Europy. W dłuższej perspektywie część nowych roślin, zwłaszcza ziemniaki i kukurydza, przyczyniła się do zwiększenia możliwości wyżywienia ludności europejskiej.

Wielkie odkrycia zmieniły również wyobrażenia Europejczyków o świecie. Dawna wiedza geograficzna okazała się niewystarczająca, a mapy trzeba było gruntownie zmienić. Kolejne podróże dostarczały informacji o nowych lądach, ludach, roślinach i zwierzętach. Rozwój geografii, kartografii i nauk przyrodniczych był więc ściśle związany z ekspansją zamorską.

Odkrycia geograficzne otworzyły w rezultacie nową epokę w historii świata. Po raz pierwszy powstała trwała sieć kontaktów łącząca Europę, Amerykę, Afrykę i Azję na tak wielką skalę. Proces ten przyniósł olbrzymi rozwój handlu i wiedzy geograficznej, ale jednocześnie rozpoczął długą historię podbojów kolonialnych, eksploatacji ludności miejscowej i niewolnictwa. Europa Zachodnia zaczęła budować przewagę gospodarczą i polityczną, która w następnych stuleciach miała coraz silniej oddziaływać na pozostałe części świata.