Konsolidują się 2 bloki państw:
- państwa północne – Rosja, Prusy, Anglia
- państwa południowe – Francja, Austria, Hiszpania, Turcja
Rosja musiała znaleźć drogę eksportu dla zboża produkowanego na czarnoziemach Ukrainy. Naturalnym zapleczem tych terenów było Morze Czarne. Aby uzyskać dostęp do niego należało jednak najpierw pokonać Turcję. Prusy za wszelką cenę nie chciały dopuścić do ponownego połączenia dworów cesarskich i sytuacji z lat wojny siedmioletniej. Aby zastąpić Austrię w koalicji antytureckiej Katarzyna II potrzebowała Polski. Carowa chciała aby na tronie zasiadł człowiek oddany, posłuszny jej rozkazom ale jednocześnie zdolnego zastopować anarchię rządzącą krajem. Ze wzmocnieniem Polski nie zgadzał się Fryderyk II, który chciał utrzymać anarchię w kraju co umożliwiłoby mu zdobycze terytorialne.
1772 – rozbiór Polski
1780 – umiera Maria Teresa a władzę przejmuje władający do tej pory jako współregent (od 1765) Józef II. Zawiązuje się nieformalny sojusz austriacko-rosyjski
1786 – umiera Fryderyk II
1784 – przyłączenie Krymu do Rosji
1788 – wybucha wojna rosyjsko-turecka
1788 – Polska szuka porozumienia z Prusami, Anglią i Holandią. Odmawia Rosji prawa przemarszu dla wojsk idących na wojnę z Turcją.
1790 – umiera Józef II a cesarzem zostaje Leopold II, który kończy wojnę z Turcją
1793 – II rozbiór Polski
Ekspansja rosyjska w drugiej połowie XVIII wieku była jednym z najważniejszych czynników wpływających na układ sił w Europie Środkowej i Wschodniej. Rosja, która już za czasów Piotra I stała się jednym z głównych mocarstw europejskich, za panowania Katarzyny II kontynuowała politykę powiększania terytorium oraz zdobywania wpływów politycznych w państwach sąsiednich. Szczególne znaczenie miały dwa kierunki tej ekspansji. Pierwszym była Rzeczpospolita, traktowana przez Petersburg jako obszar rosyjskich wpływów, drugim natomiast wybrzeże Morza Czarnego i znajdujące się tam ziemie podległe Turcji oraz Chanatowi Krymskiemu.
Dążenie Rosji do Morza Czarnego miało zarówno znaczenie strategiczne, jak i gospodarcze. Rozwijające się ziemie południowej Rosji i Ukrainy posiadały bardzo dobre warunki do produkcji zbóż, ale możliwości ich eksportu były ograniczone. Dostęp do portów czarnomorskich otwierał drogę na Morze Śródziemne i dalej na rynki zachodnioeuropejskie. Jednocześnie opanowanie północnych wybrzeży Morza Czarnego usuwało zagrożenie ze strony Chanatu Krymskiego, którego oddziały przez stulecia dokonywały wypraw na ziemie ukraińskie i rosyjskie.
Na drodze do realizacji tych zamierzeń stało Imperium Osmańskie. Turcja pozostawała jeszcze wielkim mocarstwem, ale w XVIII wieku coraz wyraźniej ujawniały się jej problemy wewnętrzne oraz przewaga militarna państw europejskich. Rosja zamierzała wykorzystać tę sytuację. Katarzyna II przedstawiała swoją politykę również jako obronę prawosławnych mieszkańców Bałkanów, znajdujących się pod panowaniem tureckim. Argument religijny miał znaczenie propagandowe, ale stwarzał także Petersburgowi możliwość ingerowania w wewnętrzne sprawy imperium osmańskiego.
Pierwszym poważnym konfliktem Katarzyny II z Turcją była wojna rosyjsko-turecka z lat 1768–1774. Bezpośrednią przyczyną jej wybuchu były wydarzenia związane z sytuacją w Rzeczypospolitej i działalnością konfederacji barskiej. Oddziały rosyjskie ścigające konfederatów przekroczyły granicę turecką, co stało się jednym z pretekstów do rozpoczęcia wojny. Konflikt zakończył się zdecydowanym zwycięstwem Rosji. Wojska rosyjskie odnosiły sukcesy zarówno na lądzie, jak i na morzu, a flota rosyjska operowała nawet na Morzu Śródziemnym.
Pokój zawarty w Küczük Kajnardży w 1774 roku znacznie wzmocnił pozycję Rosji w regionie Morza Czarnego. Chanat Krymski został formalnie uznany za niezależny od Turcji, co w rzeczywistości otworzyło drogę do podporządkowania go Rosji. Petersburg uzyskał również nabytki terytorialne i prawa umożliwiające prowadzenie żeglugi na Morzu Czarnym. Szczególnie ważne okazały się postanowienia pozwalające Rosji występować w roli opiekuna ludności prawosławnej znajdującej się pod panowaniem osmańskim.
Jednocześnie trwała rywalizacja mocarstw o wpływy w Rzeczypospolitej. Katarzyna II chciała zachować Polskę jako państwo formalnie niepodległe, ale politycznie zależne od Petersburga. Z rosyjskiego punktu widzenia całkowita likwidacja Rzeczypospolitej nie była początkowo konieczna. Znacznie korzystniejsze wydawało się utrzymywanie dużego, lecz słabego państwa oddzielającego Rosję od Prus i Austrii. Rosja mogła wpływać na jego politykę przy stosunkowo niewielkich kosztach.
Inne interesy posiadały Prusy. Fryderyk II widział w słabości Polski możliwość powiększenia własnego państwa. Szczególnie zależało mu na uzyskaniu terytorialnego połączenia między Brandenburgią a Prusami Wschodnimi. Dla Prus utrzymanie anarchii ustrojowej Rzeczypospolitej było więc korzystne, ponieważ ograniczało możliwość przeprowadzenia reform i stworzenia silnego państwa mogącego przeciwstawić się ekspansji sąsiadów.
Sytuację dodatkowo komplikowała Austria. Wiedeń obawiał się nadmiernego wzrostu wpływów rosyjskich na Bałkanach i w Europie Środkowej. Zwycięstwa Rosji nad Turcją mogły doprowadzić do takiego zachwiania równowagi, które zagrażałoby interesom monarchii habsburskiej. Fryderyk II wykorzystał sprzeczności między Rosją i Austrią, proponując rozwiązanie polegające na uzyskaniu rekompensaty kosztem Polski. W rezultacie w 1772 roku doszło do pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej.
Rozbiór ten był więc związany nie tylko ze słabością Polski, lecz również z szerszą rywalizacją mocarstw europejskich. Rosja, Prusy i Austria dokonały podziału części terytorium Rzeczypospolitej, aby zaspokoić własne interesy i uniknąć bezpośredniego konfliktu między sobą. Rosja uzyskała przede wszystkim ziemie na wschodzie, Prusy zdobyły znaczną część Prus Królewskich bez Gdańska i Torunia, a Austria zajęła rozległe tereny południowe, nazwane później Galicją.
Po pierwszym rozbiorze Rosja nadal zachowywała decydujący wpływ na politykę Rzeczypospolitej. Katarzyna II nie była zainteresowana gwałtownym niszczeniem polskiej państwowości. Wolała utrzymywać istniejący system, w którym król Stanisław August Poniatowski i znaczna część elit politycznych musieli uwzględniać stanowisko Petersburga. Rzeczpospolita stanowiła jednocześnie dogodny obszar oddzielający Rosję od pozostałych mocarstw europejskich.
W tym czasie zmieniała się również sytuacja w Austrii. Po śmierci Marii Teresy w 1780 roku samodzielne rządy objął Józef II, który od 1765 roku był cesarzem i współrządcą monarchii habsburskiej. Józef II dążył do modernizacji państwa, ale jednocześnie prowadził aktywną politykę zagraniczną. Zbliżenie z Rosją wydawało mu się sposobem na uzyskanie korzyści kosztem Imperium Osmańskiego. W latach osiemdziesiątych doszło w konsekwencji do wyraźnego zbliżenia rosyjsko-austriackiego.
Katarzyna II rozwijała wówczas ambitne plany dotyczące przyszłości południowo-wschodniej Europy. Jednym z najbardziej znanych był tak zwany projekt grecki, zakładający daleko idące osłabienie lub nawet rozbiór Imperium Osmańskiego. W pewnych planach pojawiała się wizja odtworzenia państwa greckiego ze stolicą w Konstantynopolu, pozostającego pod wpływem Rosji. Choć projekty te nie zostały w pełni zrealizowane, dobrze pokazują skalę rosyjskich ambicji.
Kluczowym wydarzeniem było podporządkowanie Krymu. Po pokoju z 1774 roku Chanat Krymski formalnie pozostawał niezależny, ale Rosja coraz silniej ingerowała w jego sprawy. Ostatecznie w 1783 roku Katarzyna II ogłosiła przyłączenie Krymu do imperium rosyjskiego. Aneksja miała ogromne znaczenie strategiczne. Rosja uzyskała możliwość budowy własnych baz wojennych na Morzu Czarnym, a w Sewastopolu zaczęto tworzyć główną bazę Floty Czarnomorskiej.
Zdobycie Krymu oznaczało zasadnicze przesunięcie układu sił w regionie. Morze Czarne, które wcześniej pozostawało w dużym stopniu pod kontrolą Turcji, przestawało być wewnętrznym akwenem Imperium Osmańskiego. Rosja mogła odtąd prowadzić aktywną politykę morską i handlową, a także wywierać większą presję na Bałkany i cieśniny prowadzące do Morza Śródziemnego.
Polityka ta doprowadziła do kolejnej wojny rosyjsko-tureckiej, która rozpoczęła się w 1787 roku. W następnym roku do walki przeciwko Turcji przystąpiła Austria. Konflikt przebiegał jednak inaczej dla obu państw. Rosjanie odnieśli szereg znaczących zwycięstw, w których szczególnie wyróżnił się Aleksandr Suworow. Austria natomiast napotykała poważne trudności, a wojna okazała się kosztowna i mało popularna.
Dla Rzeczypospolitej wojna rosyjsko-turecka stworzyła wyjątkową sytuację. Znaczna część wojsk rosyjskich była zaangażowana na południu, co osłabiało możliwość bezpośredniego kontrolowania spraw polskich. W 1788 roku rozpoczął obrady Sejm Wielki. Polscy politycy uznali, że konflikt Rosji z Turcją oraz napięcia pomiędzy europejskimi mocarstwami stwarzają dogodny moment do przeprowadzenia reform i uniezależnienia państwa od Petersburga.
Rosja chciała wykorzystać terytorium Rzeczypospolitej jako zaplecze działań przeciwko Turcji. Rozważano również możliwość utworzenia polskiego korpusu pomocniczego. Spotkało się to jednak z oporem części polskich elit. Sejm Wielki stopniowo zaczął ograniczać wpływy rosyjskie i podejmować działania zmierzające do wzmocnienia armii oraz przebudowy ustroju państwa.
W tej sytuacji szczególne znaczenie miało zbliżenie Polski z Prusami. Fryderyk Wilhelm II, następca zmarłego w 1786 roku Fryderyka II, przedstawiał Prusy jako potencjalnego sojusznika Rzeczypospolitej przeciwko Rosji. W 1790 roku zawarto formalny sojusz polsko-pruski. W Warszawie liczono, że wsparcie Prus, a pośrednio także Wielkiej Brytanii i Holandii, stworzy zabezpieczenie przed rosyjską interwencją.
Były to jednak rachuby oparte na bardzo niepewnych podstawach. Prusy popierały reformy polskie tylko wtedy, gdy odpowiadało to ich bieżącym interesom. Berlin przede wszystkim starał się wykorzystać zaangażowanie Rosji i Austrii w wojnę z Turcją do poprawienia własnej pozycji. Nie istniał trwały pruski interes w stworzeniu silnej i niezależnej Rzeczypospolitej.
Zmiana nastąpiła również w Austrii. W 1790 roku zmarł Józef II, a władzę objął Leopold II. Nowy cesarz dążył do zakończenia konfliktów pozostawionych przez poprzednika. Austria zawarła w 1791 roku pokój z Turcją w Sistovie, rezygnując z większości dalej idących planów ekspansji. Rosja kontynuowała jednak wojnę i zakończyła ją dopiero pokojem w Jassach w 1792 roku.
Pokój ten potwierdził rosyjskie panowanie nad Krymem oraz przesunął granice imperium dalej na południowy zachód. Był kolejnym sukcesem Katarzyny II. Rosja osiągnęła znaczną część najważniejszych celów swojej polityki czarnomorskiej i mogła ponownie skierować pełną uwagę na sytuację w Polsce.
Tymczasem w Rzeczypospolitej reformy osiągnęły punkt kulminacyjny wraz z uchwaleniem Konstytucji 3 maja 1791 roku. Znosiła ona część mechanizmów politycznych, które wcześniej pozwalały Rosji skutecznie kontrolować państwo polskie. Ograniczenie liberum veto, wzmocnienie władzy wykonawczej i rozpoczęcie reformy ustroju oznaczały możliwość powstania sprawniejszej Rzeczypospolitej. Dla Katarzyny II było to nie do przyjęcia, zwłaszcza że po zakończeniu wojny tureckiej nie musiała już tolerować zmian dokonywanych w Warszawie.
Przeciwko reformom wystąpili również polscy magnaci, którzy obawiali się utraty swojej dotychczasowej pozycji. Zawiązana pod patronatem Katarzyny II konfederacja targowicka zwróciła się o rosyjską pomoc w przywróceniu dawnego ustroju. W 1792 roku wojska rosyjskie wkroczyły do Rzeczypospolitej. Rozpoczęła się wojna w obronie Konstytucji 3 maja.
Armia polska, mimo że znajdowała się dopiero w trakcie rozbudowy, stawiła Rosjanom opór. Doszło między innymi do bitew pod Zieleńcami i Dubienką. W walkach wyróżnili się książę Józef Poniatowski oraz Tadeusz Kościuszko. Sytuacja strategiczna Polski była jednak bardzo trudna. Prusy, mimo wcześniejszego sojuszu, nie udzieliły pomocy. Stanisław August Poniatowski zdecydował się ostatecznie przystąpić do konfederacji targowickiej, co oznaczało załamanie dalszego oporu.
Rosyjska interwencja otworzyła drogę do kolejnego podziału ziem Rzeczypospolitej. W 1793 roku Rosja i Prusy dokonały drugiego rozbioru Polski. Austria nie wzięła w nim udziału. Rosja zagarnęła rozległe ziemie wschodnie, natomiast Prusy uzyskały między innymi Gdańsk, Toruń i znaczną część Wielkopolski. Terytorium Rzeczypospolitej zostało radykalnie zmniejszone, a jej niezależność stała się praktycznie fikcją.
Ekspansja rosyjska prowadziła więc do zasadniczej przebudowy politycznej Europy Wschodniej. Na południu Rosja wyparła Turcję z północnego wybrzeża Morza Czarnego, opanowała Krym i uzyskała podstawy do dalszego rozwoju gospodarczego oraz militarnego regionu. Na zachodzie podporządkowała sobie Rzeczpospolitą, a następnie uczestniczyła w jej podziałach.
Nie należy przy tym traktować rosyjskiej ekspansji wyłącznie jako prostego podboju terytorialnego. Katarzyna II posługiwała się różnymi metodami. W Polsce przez długi czas wystarczała kontrola polityczna sprawowana za pomocą ambasadorów, popierania określonych ugrupowań i ingerowania w decyzje sejmu. Na Krymie najpierw doprowadzono do formalnego uniezależnienia chanatu od Turcji, następnie stopniowo zwiększano wpływy rosyjskie, aby ostatecznie dokonać bezpośredniej aneksji. Na Bałkanach Rosja wykorzystywała natomiast hasło ochrony ludności prawosławnej.
Pod koniec XVIII wieku Rosja była już jednym z najpotężniejszych państw europejskich. Dysponowała ogromnym terytorium, wielką armią i rosnącym potencjałem gospodarczym. Jej wpływy sięgały od Bałtyku po Morze Czarne. Słabnięcie Turcji oraz upadek Rzeczypospolitej usuwały dwa najważniejsze ograniczenia dla dalszego wzrostu rosyjskiego znaczenia.
Proces ten nie zakończył się wraz ze śmiercią Katarzyny II. W XIX wieku problem wpływów rosyjskich na Bałkanach, dostępu do cieśnin oraz przyszłości osłabionego Imperium Osmańskiego miał wielokrotnie prowadzić do międzynarodowych kryzysów. Równie trwałe konsekwencje przyniosła rosyjska ekspansja na ziemie Rzeczypospolitej. Rozbiory przesunęły granice imperium daleko na zachód i sprawiły, że odtąd kwestia polska stała się jednym z ważnych problemów rosyjskiej polityki wewnętrznej i zagranicznej.