Europa 1500 – 1550

Europa 1500 – 1550

W Europie w miejsce cesarstwa i papiestwa powstały 2 nowe potęgi: Francja i Hiszpania. Było to spowodowane zmianami ekonomicznymi i posiadaniu przez te państwa kolonii.

Francja przyłączyła Bretanię, która była furtką do niej od strony kanału. Jednocześnie wzmocniono władze królewską. Podatki zapewniały silną armię. Gospodarka oparta była na rolnictwie a to z kolei na czynszu w pieniądzu. Zaczynają pojawiać się manufaktury. Tworzono armię opierająca się na lekkiej jeździe i najemnych piechurach. Zaczęto stosować pierwsze armaty spiżowe.

W Hiszpanii istniał dalej podział na Kastylię (polityka kolonialna, Afryka, Ameryka) i Aragonię. Działała Święta Inkwizycja. Stopniowo traciły znaczenie Kortezy – parlament stanowy (w Kastylii). Słynna była hiszpańska piechota przy słabości innych rodzajów broni.

W monarchii habsburskiej, w porównaniu z innymi władcami, król i cesarz spotykał się z olbrzymią opozycją wewnętrzną, nie tylko szlachecką, ale także z chłopską (bunty chłopskie na olbrzymią skalę)

Wojny włoskie

Wenecja – Republika św. Marka rządzona przez oligarchię patrycjuszowską. Na czele stał doża; handel lewantyński; silna armia zaciężna i składająca się z Wenecjan flota

Państwo Kościelne – stające się powoli monarchią świecką

Florencja – wstrząsy wewnętrzne po śmierci Wawrzyńca Medyceusza

1494 – Karol VIII, król francuski atakuje Neapol; dzięki doskonałym armatom zdobyto Rzym i Neapol

1495 – Karol VIII koronuje się na króla Neapolu

1495 – powstanie Ligi Weneckiej: Wenecja, Mediolan, Papiestwo, Habsburgowie, Ferdynand i Izabela Kastylijscy

1495 – Karol VIII zmuszony do wycofania; na tron Neapolu wraca dynastia Andegaweńska

1498 – umiera Karol VIII; następcą zostaje Ludwik XII

1499 – odwrócenie przymierzy i wojna z Mediolanem, który został podzielony pomiędzy Francję, Wenecję i Szwajcarów

1500 – traktat hiszpańsko – francuski w Grenadzie o wspólnym ataku na Neapol. Konflikt pomiędzy koalicjantami i wybuch wojny pomiędzy nimi, w której klęskę ponosi Francja

1504 – rozejm w Lyonie. Hiszpania uzyskuje królestwo Neapolu a Francja Mediolan

1508 – liga w Combrei; papież Juliusz II, Ludwik XII, król angielski Henryk VII, cesarz Maksymilian przeciwko Wenecji, która ponosi klęskę. Wzrost wpływów francuskich

1511 – Liga Święta przeciw Francji, papież Juliusz II, Wenecja, Hiszpania, Anglia. Szwajcarzy

1512 – Ludwik XII zostaje wyparty z Włoch

1515 – następcą zmarłego Ludwika XII zostaje Franciszek I

1515 – atak na Włochy i rozbicie w bitwie pod Marigano „niepokonanych” wojsk szwajcarskich; zdobycie Mediolanu

1516 – traktaty pokojowe i konkordat

1516 – Karol I Habsburg zostaje królem Hiszpanii

1519 – Karol I zostaje wybrany na cesarza po śmierci Maksymiliana; Karol I przyjmuje imię cesarza Karola V

1520 – powstanie communeros (gmin miejskich) w Hiszpanii krwawo stłumione przez Karola I(V)

1521 – wybuch wojny pomiędzy Franciszkiem I a Karolem I(V). Francja zdołała pozyskać tylko pomoc Szwajcarów

1522 – Francja odrzucona z Włoch; od północy wkraczają wojska angielskie a od południa hiszpańskie; książę Karol Burbon przechodzi na stronę habsburską

1525 – bitwa pod Pawią; klęska Franciszka I, który dostał się do niewoli; bitwa zakłóciła równowagę europejską

1525 – traktat przymierza pomiędzy Francją i Anglią

1526 – uwolniony z niewoli Franciszek I zawiera ligę w Cognac tzw. Świętą z papieżem, Mediolanem i Florencją

1527 – wojska cesarskie pod wodzą ks. Karola Burbon pustoszą Rzym

1529 – pokój w Combrei, gdzie Franciszek I tracił swoje włoskie posiadłości

1547 – umiera Franciszek I; władzę obejmuje Henryk II

1556 – abdykuje Karol I(V) oddając Hiszpanię i Niderlandy synowi Filipowi II a Austrię, Czechy i Węgry bratu Ferdynandowi I

1559 – pokój w Cateau – Combresis; Francja traciła posiadłości włoskie; wzrost znaczenia Hiszpanii

Europa pierwszej połowy XVI wieku znajdowała się w okresie głębokiej przebudowy politycznej. Średniowieczna idea jedności chrześcijaństwa zachodniego, skupionego wokół cesarstwa i papiestwa, coraz wyraźniej ustępowała rzeczywistości, w której decydującą rolę odgrywały silne monarchie terytorialne. Nie oznaczało to zaniku znaczenia cesarza czy papieża, lecz zmianę charakteru ich władzy. Cesarz nie był w stanie podporządkować sobie całej Europy, natomiast papiestwo, zwłaszcza po kryzysach XIV i XV wieku, coraz częściej funkcjonowało jako jeden z uczestników rywalizacji między państwami. Na pierwszy plan wysunęły się przede wszystkim Francja i monarchia hiszpańska, a od 1519 roku dodatkowym czynnikiem stało się skupienie ogromnych posiadłości w rękach Karola V Habsburga.

Wzrost znaczenia Francji był następstwem procesów rozpoczętych jeszcze podczas wojny stuletniej. Monarchia francuska wyszła z tego konfliktu znacznie bardziej scentralizowana. Królowie stopniowo ograniczali samodzielność wielkich feudałów, rozwijali administrację oraz tworzyli stałe podstawy finansowania wojska. Ważnym wydarzeniem było trwałe związanie Bretanii z Francją. Proces ten rozpoczął się w końcu XV wieku poprzez małżeństwa dynastyczne Anny Bretońskiej z Karolem VIII, a następnie Ludwikiem XII. Ostateczne formalne włączenie Bretanii do korony francuskiej nastąpiło dopiero w 1532 roku za Franciszka I.

Monarchia francuska dysponowała znacznymi dochodami podatkowymi. Szczególne znaczenie miała taille, czyli podatek bezpośredni obciążający przede wszystkim ludność nieszlachecką. Pozwalał on utrzymywać stałe oddziały i prowadzić coraz bardziej kosztowne wojny. Jednocześnie królowie nie byli uzależnieni od Stanów Generalnych w takim stopniu, w jakim władcy angielscy musieli liczyć się z parlamentem. Stany Generalne zwoływano nieregularnie, a w pierwszej połowie XVI wieku monarchia francuska coraz wyraźniej zmierzała w kierunku silnej władzy królewskiej.

Podstawą gospodarki pozostawało rolnictwo. Znaczna część chłopów płaciła czynsze w pieniądzu, co wskazywało na rozwój stosunków towarowo-pieniężnych. Nie oznaczało to jednak całkowitego zaniku świadczeń feudalnych. Nadal funkcjonowały liczne obciążenia na rzecz właścicieli ziemskich i Kościoła. Jednocześnie rozwijało się rzemiosło miejskie, a w niektórych dziedzinach zaczynały powstawać większe formy organizacji produkcji, które można uznać za zapowiedź manufaktur.

Francja posiadała także nowoczesną jak na swoje czasy armię. Wielkie znaczenie miała artyleria, której skuteczność została szczególnie wyraźnie pokazana podczas pierwszej wyprawy włoskiej Karola VIII. Lżejsze i bardziej ruchliwe działa spiżowe można było przewozić wraz z armią i szybko używać do niszczenia średniowiecznych fortyfikacji. Właśnie rozwój artylerii był jednym z czynników zmieniających sposób prowadzenia wojen na przełomie XV i XVI wieku.

Drugim wielkim mocarstwem zachodniej Europy była Hiszpania. W rzeczywistości nie stanowiła ona jeszcze całkowicie jednolitego państwa. Małżeństwo Izabeli Kastylijskiej i Ferdynanda Aragońskiego stworzyło unię dynastyczną, ale Kastylia i Aragonia zachowały odrębne prawa, instytucje, systemy podatkowe i tradycje polityczne. Każda część monarchii posiadała własne Kortezy.

Kastylia stała się głównym zapleczem ekspansji atlantyckiej. To właśnie z jej środków finansowano wyprawę Krzysztofa Kolumba, a późniejsze podboje w Ameryce prowadzone były przede wszystkim w imieniu korony kastylijskiej. Aragonia była natomiast od dawna zainteresowana polityką śródziemnomorską i posiadała wpływy między innymi na Sycylii i Sardynii.

W pierwszych dziesięcioleciach XVI wieku kolonie amerykańskie zaczynały zwiększać znaczenie Hiszpanii, lecz nie należy przeceniać ich wpływu na potęgę monarchii już około 1500 roku. Wielki napływ amerykańskiego srebra rozpoczął się dopiero później, szczególnie po podboju Meksyku i Peru oraz rozwoju wydobycia w połowie XVI wieku. Początkowa przewaga Hiszpanii wynikała bardziej z jej potencjału demograficznego i militarnego, zjednoczenia dynastycznego oraz dziedzictwa politycznego Habsburgów.

Istotnym narzędziem kontroli religijnej była inkwizycja hiszpańska utworzona pod koniec XV wieku. Pozostawała ona silnie związana z monarchią. Jej pierwotnym zadaniem było przede wszystkim kontrolowanie prawowierności konwertytów z judaizmu i islamu, podejrzewanych o potajemne praktykowanie dawnych religii. Z czasem zakres jej działalności znacznie się rozszerzył.

Hiszpania posiadała również jedną z najlepszych piechot europejskich. W pierwszej połowie XVI wieku wykształciły się formacje, które później przyjęły postać słynnych tercios. Łączyły one pikinierów z żołnierzami uzbrojonymi w broń palną. Dzięki odpowiedniemu współdziałaniu różnych rodzajów piechoty Hiszpanie przez dziesięciolecia odnosili sukcesy na europejskich polach bitew.

Inaczej przedstawiała się sytuacja Habsburgów. Ich potęga wynikała przede wszystkim z polityki dynastycznej. Maksymilian I dzięki małżeństwu z Marią Burgundzką uzyskał prawa do bogatych Niderlandów. Jego syn Filip Piękny poślubił Joannę Kastylijską, córkę Ferdynanda i Izabeli. Syn Filipa i Joanny, Karol, odziedziczył więc niezwykle rozległy zespół posiadłości.

Karol został w 1516 roku królem Kastylii i Aragonii jako Karol I, a w 1519 roku wybrano go królem rzymskim, co otworzyło mu drogę do tytułu cesarskiego. Jako Karol V znalazł się na czele państw obejmujących Hiszpanię, Niderlandy, posiadłości Habsburgów austriackich oraz ziemie w Italii i szybko rozszerzające się kolonie zamorskie. Nie tworzyły one jednolitego państwa. Każdy kraj posiadał własne prawa i instytucje, a cesarz musiał stale negocjować z miejscowymi elitami.

W samej Hiszpanii jego objęcie władzy spotkało się z niechęcią. Karol wychował się w Niderlandach, początkowo słabo znał język kastylijski i otaczał się cudzoziemskimi doradcami. Kiedy dodatkowo zaczął zabiegać o koronę cesarską i potrzebował na ten cel pieniędzy, niezadowolenie gwałtownie wzrosło.

W latach 1520–1521 doszło do powstania Comuneros w Kastylii. Uczestniczyły w nim przede wszystkim miasta domagające się większego wpływu na politykę i ograniczenia działań monarchy. Powstanie zostało pokonane, a jego klęska wzmocniła pozycję Karola w Kastylii. W tym samym czasie w Walencji i na Majorce wystąpił również ruch Germanías, mający bardziej wyraźny charakter społeczny.

Rywalizacja Francji z Habsburgami rozgrywała się przede wszystkim na terenie Italii. Włochy były jednym z najbogatszych i najbardziej rozwiniętych regionów Europy, ale politycznie pozostawały rozbite. Istniało tam kilka silnych państw, których wzajemne konflikty umożliwiały ingerencję obcych mocarstw.

Wenecja była republiką oligarchiczną. Formalnie na jej czele stał doża, lecz rzeczywista władza znajdowała się w rękach patrycjatu. Bogactwo republiki opierało się na handlu śródziemnomorskim, szczególnie z Lewantem, choć wraz z odkryciem oceanicznych szlaków do Azji pojawiła się coraz poważniejsza konkurencja portugalska. Wenecja posiadała silną flotę oraz rozległe posiadłości na północnym wschodzie Italii i w basenie Morza Śródziemnego.

Państwo Kościelne było z kolei organizmem, w którym papież występował zarówno jako przywódca Kościoła, jak i świecki książę. Papieże renesansowi prowadzili aktywną politykę dynastyczną i terytorialną. Szczególnie zdecydowaną działalność podejmował Juliusz II, dążąc do odbudowy bezpośredniej kontroli papieskiej nad ziemiami Państwa Kościelnego.

Florencja znajdowała się pod dominującym wpływem rodu Medyceuszy. Po śmierci Wawrzyńca Wspaniałego w 1492 roku stabilność miasta została zachwiana. W 1494 roku Medyceusze zostali wygnani, a ogromne znaczenie zdobył dominikanin Girolamo Savonarola, który głosił potrzebę religijnej i moralnej reformy. Jego wpływy załamały się kilka lat później, a sam został stracony w 1498 roku.

Pierwsza faza wojen włoskich rozpoczęła się w 1494 roku. Karol VIII Francuski zgłosił pretensje dynastyczne do Królestwa Neapolu i wkroczył do Italii. Jego armia przemieszczała się niezwykle szybko. Ogromne wrażenie wywoływała zwłaszcza francuska artyleria, która bez większego trudu niszczyła fortyfikacje projektowane jeszcze według zasad średniowiecznych.

Karol przeszedł przez Florencję i Rzym, a następnie w 1495 roku opanował Neapol. Nie oznaczało to jednak trwałego sukcesu. Szybko powstała przeciw niemu Liga Wenecka, do której należały Wenecja, Mediolan, papież, cesarz Maksymilian I oraz Ferdynand Aragoński. Francuski król został zmuszony do odwrotu.

Podczas marszu na północ doszło do bitwy pod Fornovo. Francuzi zdołali przedrzeć się przez siły ligi i wrócić do kraju, ale utracili większość zdobytych pozycji. W Neapolu przywrócona została dynastia aragońska, a nie andegaweńska. Pierwsza wyprawa zakończyła się więc niepowodzeniem, ale pokazała, jak łatwo obce mocarstwo może wkroczyć do politycznie rozbitej Italii.

Po śmierci Karola VIII w 1498 roku tron francuski objął Ludwik XII. Nowy król oprócz pretensji do Neapolu wysunął również roszczenia do Mediolanu, wywodząc je z pokrewieństwa z dynastią Viscontich. W 1499 roku rozpoczął kolejną wyprawę i opanował księstwo mediolańskie. Ludwik Sforza został pokonany i trafił do francuskiej niewoli.

Francja zawarła następnie porozumienie z Hiszpanią dotyczące podziału Królestwa Neapolu. Traktat w Grenadzie z 1500 roku przewidywał wspólny podbój państwa i podział jego ziem. Sojusz szybko jednak przerodził się w konflikt, ponieważ obie strony spierały się o granice swoich stref.

Wojna francusko-hiszpańska zakończyła się zwycięstwem wojsk Ferdynanda Aragońskiego. Szczególnie wyróżnił się dowódca Gonzalo Fernández de Córdoba, zwany Wielkim Kapitanem, który przyczynił się do reorganizacji hiszpańskiej piechoty. W 1504 roku Francja musiała uznać hiszpańskie panowanie nad Neapolem. Zachowała jednak kontrolę nad Mediolanem.

Kolejna zmiana sojuszy nastąpiła w 1508 roku. Powstała Liga w Cambrai skierowana przeciwko Wenecji. Uczestniczyli w niej papież Juliusz II, Ludwik XII, Maksymilian I i Ferdynand Aragoński. Nie Henryk VII był jej głównym angielskim uczestnikiem; Anglia przystąpiła do działań przeciw Francji dopiero w późniejszym układzie sojuszy za Henryka VIII.

Wenecjanie ponieśli w 1509 roku ciężką klęskę pod Agnadello i utracili znaczną część posiadłości na lądzie. Juliusz II szybko zorientował się jednak, że nadmierne osłabienie Wenecji wzmacnia Francję. Papież zmienił więc politykę i zaczął tworzyć koalicję przeciwko dotychczasowemu sojusznikowi.

W 1511 roku powstała Liga Święta skierowana przeciw Francji. Do papieża dołączyły Wenecja, Hiszpania, Szwajcarzy, a później także Anglia i cesarz. Wojska francuskie odnosiły jeszcze sukcesy, między innymi pod Rawenną w 1512 roku, ale poniosły ciężkie straty i nie były w stanie utrzymać swojej pozycji. Francuzi zostali ostatecznie wyparci z Mediolanu.

Po śmierci Ludwika XII w 1515 roku królem Francji został Franciszek I. Młody monarcha niemal natychmiast wznowił walkę o Mediolan. Przekroczył Alpy i we wrześniu 1515 roku starł się ze Szwajcarami pod Marignano. Dwudniowa bitwa zakończyła się wielkim zwycięstwem Francuzów i ich weneckich sojuszników.

Klęska zachwiała opinią o niezwyciężoności szwajcarskiej piechoty. Nie oznaczała końca jej znaczenia, ale pokazała rosnącą rolę artylerii, kawalerii oraz odpowiedniego współdziałania różnych formacji. Franciszek odzyskał Mediolan i przez pewien czas osiągnął dominującą pozycję w północnej Italii.

W 1516 roku Francja zawarła ze Szwajcarami tzw. wieczysty pokój. W tym samym roku Franciszek I podpisał z papieżem Leonem X konkordat boloński. Porozumienie wzmacniało wpływ monarchy na Kościół francuski, ponieważ król uzyskiwał szerokie możliwości wskazywania kandydatów na stanowiska biskupie i opackie, podczas gdy papież zachowywał formalne uprawnienia kanoniczne.

Sytuacja europejska zasadniczo zmieniła się po wyborze Karola Habsburga na cesarza w 1519 roku. Franciszek I również ubiegał się o koronę. Zwycięstwo Karola oznaczało dla Francji powstanie wyjątkowo niekorzystnego układu. Posiadłości Habsburga otaczały ją od południa, wschodu i północy: Hiszpania leżała za Pirenejami, Niderlandy na północy, a ziemie austriackie i wpływy cesarskie na wschodzie. Jeśli Karol kontrolował również Mediolan, komunikacja między jego posiadłościami stawała się jeszcze łatwiejsza.

Właśnie rywalizacja Franciszka I z Karolem V stała się główną osią europejskiej polityki pierwszej połowy XVI wieku. Konflikt nie był wyłącznie walką o Włochy. Dotyczył również Burgundii, Niderlandów, Pirenejów oraz ogólnej równowagi sił w Europie.

Nowa wojna rozpoczęła się w 1521 roku. Francja miała trudności z utrzymaniem dotychczasowej pozycji we Włoszech. W 1522 roku jej wojska poniosły klęskę pod Bicoccą, co ponownie pokazało skuteczność hiszpańskiej piechoty wyposażonej w broń palną. Mediolan znalazł się poza kontrolą francuską.

Sytuację Franciszka dodatkowo pogorszyła zdrada Karola III de Bourbon, konstabla Francji i jednego z najpotężniejszych francuskich możnych. Pozostając w konflikcie z monarchą o sprawy majątkowe, przeszedł na stronę Karola V. Stał się następnie jednym z głównych dowódców armii cesarskiej.

Franciszek podjął próbę odzyskania Mediolanu i wkroczył ponownie do Italii. Kampania zakończyła się katastrofą pod Pawią 24 lutego 1525 roku. Armia francuska została rozbita przez wojska cesarskie, w których szczególnie skutecznie działali hiszpańscy arkebuzerzy. Franciszek I dostał się do niewoli.

Bitwa pod Pawią miała ogromne znaczenie. Pokazała słabość tradycyjnej ciężkiej jazdy wobec odpowiednio użytej piechoty i broni palnej. Jeszcze ważniejsze były jednak konsekwencje polityczne. Karol V znalazł się w sytuacji, w której mógł narzucić Francji bardzo ciężkie warunki pokoju.

Franciszek został przewieziony do Hiszpanii. W 1526 roku podpisał traktat madrycki, zrzekając się między innymi praw do Włoch oraz Burgundii. Po odzyskaniu wolności natychmiast jednak oświadczył, że porozumienie zostało wymuszone i nie zamierza go przestrzegać.

Dominacja Karola zaczęła niepokoić nawet tych, którzy wcześniej walczyli przeciwko Francji. Papież Klemens VII obawiał się całkowitego podporządkowania Italii Habsburgom. W 1526 roku powstała więc Liga w Cognac, obejmująca Francję, papiestwo, Wenecję, Florencję i Mediolan. Anglia popierała ją politycznie, choć jej udział miał inny charakter niż głównych włoskich sygnatariuszy.

Wojna przybrała dramatyczny obrót w 1527 roku. Armia cesarska, złożona między innymi z niemieckich landsknechtów i oddziałów hiszpańskich, wkroczyła do środkowej Italii. Podczas szturmu na Rzym zginął Karol Bourbon, a pozbawione skutecznego dowództwa i od dłuższego czasu źle opłacane wojska rozpoczęły grabież miasta.

Sacco di Roma, czyli złupienie Rzymu, należało do najbardziej wstrząsających wydarzeń epoki. Miasto przez wiele tygodni było rabowane, dochodziło do mordów i gwałtów, niszczono pałace i świątynie. Papież Klemens VII schronił się w Zamku Świętego Anioła. Wydarzenia z 1527 roku symbolicznie zakończyły okres wyjątkowej świetności renesansowego Rzymu i pokazały skalę przewagi politycznej Karola V we Włoszech.

Franciszek I nie był jednak w stanie wykorzystać konfliktu cesarza z papieżem. W 1529 roku zawarto pokój w Cambrai, zwany niekiedy pokojem dam, ponieważ główne role negocjacyjne odegrały Ludwika Sabaudzka, matka Franciszka, oraz Małgorzata Austriacka, ciotka Karola. Francja rezygnowała z bezpośrednich roszczeń włoskich, choć konflikt z Habsburgami wcale się nie zakończył.

Równolegle Karol V musiał zmagać się z innymi problemami. Od 1517 roku rozwijała się reformacja zapoczątkowana wystąpieniem Marcina Lutra. W Rzeszy coraz więcej książąt przechodziło na luteranizm, co ograniczało możliwości cesarza. Na południowym wschodzie rosło zagrożenie osmańskie. Po klęsce Węgier pod Mohaczem w 1526 roku i śmierci Ludwika II część Czech i Węgier znalazła się pod władzą Ferdynanda Habsburga, ale znaczna część Węgier została opanowana przez Turków.

Karol V prowadził zatem równocześnie walkę z Francją, państwem osmańskim oraz protestantami w Rzeszy. Ogrom jego posiadłości nie oznaczał swobody działania. Każda część monarchii posiadała własne interesy, a transport wojsk i pieniędzy między Hiszpanią, Niemcami, Niderlandami i Italią był skomplikowany.

Franciszek I wykorzystywał te trudności. Francuski król, mimo że przedstawiał się jako monarcha katolicki, nawiązywał współpracę z protestanckimi książętami niemieckimi, a nawet z Imperium Osmańskim. Sojusz francusko-turecki dobrze pokazuje zmianę europejskiej polityki. Interes państwa stawał się ważniejszy od średniowiecznego ideału solidarności chrześcijańskich monarchów.

Wojny między Francją a Habsburgami były wznawiane jeszcze kilkakrotnie. Franciszek I do końca życia próbował osłabić przewagę cesarza i odzyskać wpływy we Włoszech. Nie zdołał jednak trwale opanować Mediolanu. Zmarł w 1547 roku, pozostawiając tron swojemu synowi Henrykowi II.

Nowy król kontynuował politykę antyhabsburską. Konflikt coraz wyraźniej przesuwał się jednak także na teren Rzeszy. Henryk II wspierał protestanckich książąt niemieckich występujących przeciw Karolowi V. Wykorzystując ich bunt, w 1552 roku opanował biskupstwa Metz, Toul i Verdun, które stały się ważnym nabytkiem Francji na wschodniej granicy.

Karol V nie zrealizował swoich planów stworzenia trwałego systemu politycznego podporządkowanego dynastii Habsburgów. Nie udało mu się przywrócić jedności religijnej Rzeszy, a wojny prowadzone przez kilka dziesięcioleci nadwerężyły jego siły. Pokój augsburski z 1555 roku uznał istnienie luteranizmu w Rzeszy i w praktyce oznaczał fiasko prób przywrócenia pełnej jedności religijnej siłą.

W latach 1555–1556 Karol rozpoczął proces abdykacji. Posiadłości habsburskie zostały podzielone. Syn cesarza, Filip II, otrzymał Hiszpanię wraz z koloniami, Niderlandy oraz włoskie posiadłości dynastii. Ferdynand, brat Karola, władał już Austrią, Czechami i częścią Węgier, a w 1558 roku został formalnie uznany za cesarza. W ten sposób dynastia Habsburgów podzieliła się na linię hiszpańską i austriacką.

Wojna Francji z Hiszpanią trwała jeszcze przez kilka lat. Decydujące okazały się zwycięstwa Hiszpanów pod Saint-Quentin w 1557 roku oraz Gravelines w 1558 roku. Obie strony były jednak finansowo wyczerpane. Filip II potrzebował środków na utrzymywanie rozległej monarchii, a Francja również znajdowała się w trudnej sytuacji skarbowej.

W 1559 roku zawarto pokój w Cateau-Cambrésis. Był on zasadniczym zakończeniem wieloletnich wojen włoskich. Francja zrezygnowała z większości pretensji do posiadłości w Italii. Zachowała natomiast ważne zdobycze na wschodzie, przede wszystkim Metz, Toul i Verdun, a także odzyskała Calais, wcześniej należące do Anglii.

Największym zwycięzcą rywalizacji włoskiej okazała się Hiszpania. Bezpośrednio kontrolowała Neapol, Sycylię i Sardynię, a księstwo mediolańskie również znalazło się w orbicie władzy hiszpańskich Habsburgów. Hiszpania uzyskała dzięki temu dominującą pozycję na Półwyspie Apenińskim, którą zachowała przez znaczną część XVII wieku.

Wojny włoskie miały jednak znaczenie wykraczające poza zmianę granic. Stały się jednym z najważniejszych laboratoriów nowożytnej sztuki wojennej. Wykazały przewagę dobrze wyszkolonej piechoty i broni palnej nad tradycyjnym ciężkozbrojnym rycerstwem. Artyleria wymusiła przebudowę fortyfikacji. W miejsce wysokich, stosunkowo cienkich murów średniowiecznych zaczęto budować niższe i znacznie grubsze fortyfikacje bastionowe, lepiej przygotowane do wytrzymywania ostrzału.

Zmieniła się również skala armii i koszty prowadzenia wojny. Państwa potrzebowały coraz większych wpływów podatkowych, sprawniejszej administracji i systemu kredytowego. Wojna stawała się przedsięwzięciem wymagającym mobilizowania zasobów całego państwa. Wzmacniało to monarchie posiadające rozwinięty aparat fiskalny, ale jednocześnie prowadziło do ogromnego zadłużenia.

Pierwsza połowa XVI wieku pokazała także, że europejski układ polityczny zaczął funkcjonować według zasady równowagi sił. Nawet papież, obawiając się nadmiernego wzrostu potęgi jednego katolickiego monarchy, mógł zawrzeć sojusz z jego przeciwnikami. Franciszek I potrafił natomiast współpracować z protestantami oraz muzułmańskim sułtanem przeciwko Karolowi V. Polityka dynastyczna i interes państwowy coraz częściej brały górę nad solidarnością religijną.

Nie oznaczało to oczywiście zaniku religii jako czynnika politycznego. Wręcz przeciwnie – reformacja uczyniła ją jednym z najważniejszych problemów XVI wieku. Jednak wojny włoskie pokazały, że wspólnota wyznaniowa nie przesądza już automatycznie o układzie sojuszy.

Zmieniła się również pozycja samych państw włoskich. Jeszcze w XV wieku Wenecja, Mediolan, Florencja, Neapol i Państwo Kościelne mogły prowadzić stosunkowo samodzielną politykę, utrzymując między sobą równowagę. Po 1494 roku okazało się, że wobec wielkich monarchii dysponujących wielkimi armiami i rozbudowanymi systemami podatkowymi są coraz słabsze. Italia stała się głównym polem rywalizacji Francji i Habsburgów.

Właśnie dlatego lata 1494–1559 można traktować jako przełom w historii politycznej Europy. Wojny włoskie rozpoczęły okres regularnej rywalizacji wielkich mocarstw o dominację na kontynencie. Jednocześnie rozwój artylerii i broni palnej zmienił charakter wojny, natomiast rosnące koszty armii przyspieszały rozwój nowożytnych struktur państwowych.

Około połowy XVI wieku układ sił był już zasadniczo odmienny od tego sprzed kilkudziesięciu lat. Francja pozostawała jednym z najpotężniejszych państw europejskich, ale nie zdołała zdobyć trwałej przewagi we Włoszech. Habsburgowie stworzyli rozległą sieć posiadłości, jednak jej ogrom wymusił podział dynastii na linię hiszpańską i austriacką. Hiszpania Filipa II wyrastała na najpotężniejszą monarchię zachodniej Europy, a Italia na kilka następnych pokoleń znalazła się pod dominującymi wpływami hiszpańskimi.

Pokój w Cateau-Cambrésis w 1559 roku zamknął więc nie tylko epokę wojen włoskich. Symbolicznie kończył pierwszy wielki okres rywalizacji mocarstw nowożytnej Europy. Kolejne konflikty miały coraz częściej wynikać z nowych problemów – reformacji, rywalizacji kolonialnej, walki o dominację na Atlantyku i przeciwstawienia się potędze Hiszpanii. Europa wchodziła tym samym w kolejny etap swojej politycznej i gospodarczej historii.