fragment pracy magisterskiej
Wprowadzenie
Cywilizacja bizantyńska, znana również jako Cesarstwo Bizantyńskie lub Bizancjum, była kontynuacją Cesarstwa Rzymskiego na wschodzie, po upadku zachodniej części imperium w 5. wieku n.e. Jego stolica, Konstantynopol (obecnie Istambul), została założona przez cesarza Konstantyna Wielkiego w 330 roku n.e.
Cesarstwo Bizantyńskie odgrywało kluczową rolę jako most między Zachodem a Wschodem, zarówno pod względem kulturalnym, jak i handlowym. Wiedza starożytnych Greków i Rzymian była przechowywana i przekazywana dalej w czasach Bizancjum, a jej wpływ rozciągał się na tereny tak odległe jak Słowiańszczyzna, Półwysep Arabski i Zachodnia Europa.
Cywilizacja bizantyńska nie jest tworem jednolitym, powstałym w wyniku jednego zdarzenia, czy pod wpływem jednej przyczyny. Jest ona zrostem historycznym z „długich wieków i licznych ludów”[1] Bizantynizm jest zakorzeniony w starożytnym Bliskim Wschodzie i w Egipcie. Pewne przekonania, koncepcje przetrwały i po nieznacznym zmodyfikowaniu stały się podwalinami pod nową metodę życia zbiorowego. Po prostu część ludzi w tamtych czasach uznało je za słuszne i zaczęło według nich żyć. W ten sposób powstała cywilizacja bizantyńska. Mogło się to stać, bo „przekonania, zapatrywania, mniemania są pierwszorzędnymi faktami historycznymi, albowiem abstrakty kierują historią.”[2]
Bizancjum „dzięki swemu położeniu geograficznemu i stanowisku handlowo-politycznemu, miało następnie posłużyć za stolicę cywilizacji, wytworzonej poza nim, a nazwanym jego imieniem z powodu zbiegu okoliczności historycznych.”[3]
Starożytna deifikacja władcy
Faraon egipski był inkarnacją bóstwa. W Babilonie władca nie był wprost boską emanacją. Swoją >boskość< udowadniał na drodze podbojów – gdy odnosił sukcesy to jako „boży wybraniec” był niepokonany. Gdy przegrywał oznaczało to, że kapryśne bóstwo przeniosło swoje sympatie na jego przeciwnika. Rozszerzanie wszechwładztwa Boga-Króla i szerzenie tego poglądu to postać ówczesnego „uniwersalizmu”.[4]
Król perski nie był wcieleniem bóstwa, ale narzędziem Ormuzda do walki z Arymanem. Z tej misji wynikały postulaty: opanowywania świata i rządów absolutnych.[5][46] Jeszcze Filip Macedoński posiadał orientalny pogląd na uniwersalizm.[6][47] „Uniwersalizm polegał atoli długo – bo aż do Aleksandra Wlk. – na samym tylko podboju i gnębieniu podbitych. Panowanie ludu zwycięskiego rozumiano nadto, jako narzucenie mu praw zaborcy.”[7][48]
Nowy typ uniwersalizmu miał polegać na syntezie, na sztucznym zlaniu się i zgodnym współżyciu różnych ludów. Aleksander Wielki odrzucał hegemonie jednych, a nie wyobrażając sobie wielości odrębnych organizmów mniemał, że te często sprzeczne ze sobą organizmy zleją się w jeden uniwersalny lud. Powstały wtedy sztuczny mechanizm mógł być utrzymany tylko przymusem.[8][49] Nic więc dziwnego, że rozpadł się zaraz po śmierci swojego twórcy. Od Aleksandra W. bierze się nowa koncepcja królowania, według której cała polityka należała do władcy. Dlatego w Aleksandrii nie zajmowano się naukami społecznymi.[9][50] Cele państwa hellenistycznego ograniczyły się do utrzymania dynastii i do ekspansji. W hellenizmie nastąpił nawrót sakralizmu – władca był potomkiem Boga. Władcy oparli się na sile fizycznej[10][51] żołnierza zaciężnego. Zaczynają wykluwać się już nowe zasady uniwersalizmu: tolerancja religijna i samorząd dla ludu. Armia zaś i skarb zastrzeżony dla panującego.[11][52] Rzym w swych kontaktach ze wschodem nie ustrzegł się pewnych wpływów, które miały zmienić i wypaczyć jego ustrój.
Od Kartaginy nauczono się wiarołomstwa i okrucieństwa.[12][53] Ponadto ze Wschodu przyswojono sobie praktykę deportacji ludności, rozwiązłość i „konsumpcjonizm”.[13][54] Ścisłe powiązanie legionów z osobą wodza spowodowało to, że zwycięzca wywłaszczał dotychczasowych właścicieli ziemi, aby na niej osadzić swoich weteranów.[14][55] W polityce panował całkowity brak skrupułów.[15] Juliusz Cezar planował nawet przeniesienie stolicy do Aleksandrii i zaprowadzenie w całym państwie rządów na wzór „faraoński”. Wtedy różnica była jeszcze istotna: w Rzymie władza realizowała cele społeczeństwa, a na wschodzie tylko własne – społeczeństwo było wyłączone z życia publicznego.[16]
Ustrój Imperium Rzymskiego degenerował się dalej pod wschodnimi wpływami. Cesarzowi przyznano prawo nad życiem i śmiercią obywateli.[17][58] Państwem kierowała centralistyczna administracja.[18][59] Ubóstwienie cesarzy i mordy w rodzinie panującej dobitnie świadczą o orientalizacji życia.[19][60] Zaprowadzono kasty w społeczeństwie poprzez przymusowe dziedziczenie zawodów w rzemiośle i rolnictwie.[20][61] Chrześcijańska kontestacja państwa rzymskiego wynikała z protestu przeciw ubóstwieniu władcy i niemoralności życia publicznego.[21]
Po „Edykcie Mediolańskim” Kościół Katolicki domagał się od władców przestrzegania zasad moralnych. Np. św. Ambroży zmusił do publicznej pokuty cesarza Teodozjusza.[22][63] Jednak wszystkie sekty i herezje popierają cezaropapizm i przyznają władcy wszelkie uprawnienia.[23][64] Papież Galeriusz wymagał od cesarza posłuszeństwa w sprawach wiary i pomocy w zwalczniu herezji.[24][65] Mimo tego władcy uroili sobie, że należy im się też władza nad Kościołem, jako że są „Bożymi namiestnikami”. W Bizancjum państwo nie było oparte o społeczeństwo, ale je pochłaniało. Na zachodzie barbarzyńcy zniszczyli ustrój bizantyński: kastowość, biurokracje i przeżytki kultów orientalnych[25][66], ale na wschodzie bizantynizm pozostał on i bujnie się rozwinął.
Kultura i osiągnięcia
Cywilizacja bizantyńska wywarła ogromny wpływ na rozwój sztuki, literatury, filozofii, prawa, architektury i muzyki. Bizantyńczycy wykształcili unikalny styl artystyczny, który łączył elementy chrześcijańskie z tradycją grecką i rzymską. Ich malarstwo, zwłaszcza ikony, jest uważane za jedno z największych osiągnięć tej kultury.
Zakodowanie prawa rzymskiego przez cesarza Justyniana I w tzw. Kodeksie Justyniana miało wpływ na rozwój systemów prawnych na całym świecie. Bizantyńczycy byli też znani z rozbudowanej administracji, dyplomacji i wyrafinowanej retoryki.
Religia
Religią dominującą w Bizancjum było chrześcijaństwo, ze szczególnym naciskiem na dogmaty i ceremonie. Cesarstwo było miejscem licznych sporów teologicznych, które miały wpływ na rozwój chrześcijaństwa. W 1054 roku doszło do Wielkiej Schizmy, która podzieliła chrześcijaństwo na Kościół katolicki na Zachodzie i Kościół prawosławny na Wschodzie.
Koniec Cesarstwa Bizantyńskiego
Cesarstwo Bizantyńskie zakończyło swoje istnienie w 1453 roku, kiedy Konstantynopol został zdobyty przez Imperium Osmańskie. Jednak jego dziedzictwo przetrwało w wielu kulturach, które zostały przez niego dotknięte, a także w Kościele prawosławnym. Jego wpływ można dostrzec w kulturach wschodniej Europy, Bliskiego Wschodu i w tradycjach prawosławnych na całym świecie.
[1] Feliks Koneczny, „Cywilizacja bizantyńska”, Wydawnictwo Towarzystwa im. Romana Dmowskiego, Londyn 1973, s. 18.