W Czechach istniały duże podziały narodowościowe połączone z majątkowymi. Bogaci Niemcy, zarówno w miastach jak i na wsi, wykorzystywali biedną rdzenną ludność czeską. Duchowieństwo było zdemoralizowane i konsumowało od 1/4 do 1/3 PKB
Sytuację pogorszyły nieudolne rządy Wacława Luksemburskiego. Ferment religijny przynosili do Pragi studenci z Oxfordu, Czesi, którzy spotykali się nam z naukami Wiklefa. Zwolennikiem jego teorii stał się z biegiem czasu Jan Hus, rektor uniwersytetu praskiego. Należał on do tych przedstawicieli duchowieństwa, którzy opowiadali się za reformą kościoła. Występował przeciwko świeckiej władzy papieża, potępiał handel odpustami, głośno krytykował wady duchowieństwa. Ponadto uznawał Pismo Święte za jedyny wykładnik wiary i żądał jego przetłumaczenia na język czeski. Obrzucony klątwą, ale posiadając list żelazny, udał się zaproszony przez króla Niemiec Zygmunta Luksemburskiego na sobór w Konstancji. Tam Hus zostaje aresztowany i 6 lipca 1415 spalony na stosie jako heretyk. To wywołuje wybuch buntu w Czechach, który zmienia się w rewolucję antyfeudalną. Początkowo jednak powstańcy ograniczyli się do wydania tzw. „4 artykułów praskich”
- prawa swobodnego głoszenia słowa Bożego
- komunii pod 2 postaciami (od czasu soboru laterańskiego zastrzeżonej tylko dla duchowieństwa)
- sekularyzacja dóbr kościelnych
- karania grzechów śmiertelnych przez władzę świecką
Wzrost napięcia doprowadził do obalenia w 1419 wrogiej husytom rady miejskiej w Pradze. Wkrótce potem zmarł Wacław IV i husycie stali się panami sytuacji odmawiając korony czeskiej Zygmuntowi Luksemburczykowi. Wyprawy odwetowe nie przyniosły powodzenia a doskonała armia husycka (wódz Jan Żiżka z Trcnova), stosując taktykę walki piechoty, wykorzystując do obrony tabor spustoszyły Rzeszę.
Jednocześnie postępowało rozwarstwienie ruchu rewolucyjnego, który dzielił się na zdolnych do kompromisu Kalikstynów (kielich – kalix; uznawali za słuszne tylko „4 artykuły praskie”) oraz taborytów, głoszących idee równości niemal socjalistycznej.
Czesi zaproponowali koronę Jagielle, ale ten pod naciskiem Zbigniewa Oleśnickiego odrzucił ofertę. Propozycję ponowiono w stosunku do Witolda, który zgodził się. Wysłał w 1422 swojego namiestnika Zygmunta Korybutowicza, który przyjął „4 artykuły praskie”. To wywołało niechęć taborytów, którzy wygnali namiestnika z Czech.
Śmierć Jana Żiżki (1424) spowodowała powstanie stronnictwa centrum tzw. Sierotek (samych po śmierci wodza). Rewolucję uratował wódz taborytów, Prokop zwany Wielkim, który przeniósł walki na teren Niemiec i nie dopuścił do walki między stronnictwami. Spustoszenie Niemiec zmusiło króla niemieckiego Zygmunta Luksemburskiego do podjęcia negocjacji.
Rokowania odbywały się na soborze w Bazylei. Ujawnił się wyraźny podział między kalikstynami (zgadzali się na kompromis) a taborytów (nie zgadzali się na jakiekolwiek ustępstwa)
Ostatecznie Kalikstyni zaatakowali taborytów pod Lipanami (1434) i w bratobójczej walce ich „wyrżnęli”. To otworzyło drogę do porozumienia, tzw. Kompaktów, podpisanych w 1436 a dających Czechom liturgię w języku narodowym, komunię w 2 postaciach i sankcjonujących sekularyzację dóbr kościelnych. W zamian Zygmunt Luksemburski stawał się królem czeskim. Wynikiem rewolucji husyckiej było odrzucenie niemczyzny i powiększenie uprawnień szlachty w rządzeniu państwem. Po śmierci Zygmunta Luksemburczyka do walki o tron przystąpił jego zięć Albrecht Habsburg i początkowo Władysław a później Kazimierz Jagiellończyk. Zwyciężył Habsburg i objął władzę, jednocząc w swoich rękach Niemcy, Węgry i Czechy. Po jego śmierci koronę czeską otrzymał jego pogrobowy syn Władysław (1453). W tym czasie znacznie wzrosła pozycja przywódcy Kalikstynów Jerzy z Podiebradu, który zniszczył ostoję taborytów miasto Tabor. Po przedwczesnej śmierci Władysława Jerzy został królem – 1458.
1471 – umiera Jerzy z Podiebradu. W wyniku kompromisu najstarszy syn Kazimierza Jagiellończyka Władysław zostaje królem Czech a jego rywal król Węgier Maciej Korwin utrzymał Morawy, Śląsk i Łużyce.
Husytyzm wyrastał więc z połączenia kilku różnych źródeł niezadowolenia: religijnego, społecznego, narodowego i politycznego. Nie był jedynie ruchem domagającym się reformy Kościoła. Bardzo szybko stał się również sposobem wyrażania sprzeciwu wobec dominacji niemieckich elit w miastach, uprzywilejowania duchowieństwa oraz ograniczonego udziału czeskiej szlachty i mieszczaństwa w sprawowaniu władzy. Właśnie dlatego idee Jana Husa znalazły tak szeroki oddźwięk i po jego śmierci nie zanikły, lecz stały się podstawą masowego ruchu politycznego.
Trzeba przy tym podkreślić, że poglądy Husa nie były prostym powtórzeniem nauki Johna Wycliffe’a. Czeski reformator rzeczywiście znał część jego pism i przejął niektóre postulaty, zwłaszcza krytykę bogactwa Kościoła i zepsucia duchowieństwa. Nie zaakceptował jednak wszystkich twierdzeń angielskiego teologa. Najważniejszym punktem jego działalności pozostawało żądanie moralnej odnowy Kościoła oraz podporządkowania duchowieństwa zasadom wynikającym z Ewangelii. Hus kładł również ogromny nacisk na kaznodziejstwo w języku czeskim.
Szczególnym miejscem jego działalności stała się Kaplica Betlejemska w Pradze. Wygłaszał tam kazania skierowane do szerokich warstw społeczeństwa, nie tylko do środowiska uniwersyteckiego. Krytykował chciwość duchownych, symonię, handel urzędami kościelnymi i odstępstwo od ideału ubóstwa. Coraz silniej sprzeciwiał się także sprzedaży odpustów. Dzięki temu jego działalność przestała być sporem teologicznym ograniczonym do murów uniwersytetu i zaczęła oddziaływać na mieszkańców Pragi i innych części Czech.
Ważnym momentem był konflikt na Uniwersytecie Praskim. Dotychczas przewagę mieli tam profesorowie i studenci niemieccy. W 1409 roku Wacław IV wydał dekret kutnohorski, który zmienił układ głosów na uniwersytecie na korzyść Czechów. Wielu niemieckich uczonych opuściło wówczas Pragę. W rezultacie uniwersytet stał się bardziej jednoznacznie czeskim ośrodkiem intelektualnym, a Hus zyskał jeszcze większą pozycję.
Konflikt z władzami kościelnymi szybko się jednak zaostrzał. Hus nie podporządkował się zakazowi głoszenia kazań i został obłożony klątwą. Gdy na Pragę nałożono interdykt, zdecydował się opuścić miasto i przebywał przez pewien czas na prowincji, gdzie nadal pisał i głosił swoje poglądy. Jego nauka rozprzestrzeniała się coraz szerzej, a zwolennicy zaczęli dostrzegać w nim nie tylko teologa, lecz również obrońcę czeskiej wspólnoty.
Sobór w Konstancji, rozpoczęty w 1414 roku, miał przede wszystkim zakończyć wielką schizmę zachodnią i przywrócić jedność Kościoła. Jan Hus został tam wezwany, aby wyjaśnić swoje poglądy. Zygmunt Luksemburski udzielił mu listu żelaznego, który miał zapewnić bezpieczeństwo podróży. Po przybyciu do Konstancji Hus został jednak aresztowany i postawiony przed sądem kościelnym.
Proces zakończył się uznaniem części jego poglądów za heretyckie. Hus odmówił ich odwołania, jeśli nie zostanie mu wykazane na podstawie Pisma Świętego, że są błędne. 6 lipca 1415 roku został spalony na stosie. Jego śmierć wywołała w Czechach ogromne oburzenie. Wielu Czechów potraktowało ją jako nie tylko religijną, ale również narodową zniewagę.
Wkrótce po egzekucji doszło do dalszej radykalizacji ruchu. Czeska szlachta występowała w obronie pamięci Husa, a coraz większe znaczenie zdobywał symbol kielicha. Komunia pod dwiema postaciami – chleba i wina – stała się jednym z podstawowych haseł husytyzmu. Zwolenników tego postulatu zaczęto nazywać utrakwistami od łacińskiego wyrażenia sub utraque specie, czyli „pod obiema postaciami”, albo kalikstynami od słowa calix, oznaczającego kielich.
Cztery artykuły praskie stanowiły próbę sformułowania wspólnego programu różnych odłamów husyckich. Ich znaczenie było ogromne, ponieważ łączyły kwestie religijne z politycznymi i społecznymi. Swoboda głoszenia słowa Bożego miała ograniczyć monopol hierarchii kościelnej. Komunia pod dwiema postaciami podkreślała równość wiernych. Sekularyzacja dóbr kościelnych uderzała w ekonomiczną potęgę duchowieństwa, natomiast żądanie karania grzechów ciężkich przez władzę świecką wzmacniało kompetencje państwa wobec Kościoła.
W 1419 roku napięcie w Pradze osiągnęło punkt krytyczny. Doszło do tzw. pierwszej defenestracji praskiej, podczas której zwolennicy husytyzmu wyrzucili z okien ratusza kilku katolickich rajców. Wydarzenie to stało się bezpośrednim symbolem rozpoczęcia rewolucyjnej fazy ruchu. Wkrótce zmarł Wacław IV, a prawo do tronu zgłosił jego brat Zygmunt Luksemburski.
Dla większości husytów Zygmunt był jednak nie do przyjęcia. Obciążano go odpowiedzialnością za los Jana Husa i postrzegano jako obrońcę dawnego porządku kościelnego. Odmowa uznania go za króla doprowadziła do otwartego konfliktu zbrojnego. Papież poparł wyprawy krzyżowe przeciwko Czechom, co nadało wojnom husyckim charakter nie tylko polityczny, ale także religijny.
W tym czasie ogromną rolę odegrał Jan Žižka z Trocnova. Był znakomitym dowódcą, który potrafił wykorzystać słabości rycerskich armii przeciwnika. Wojska husyckie opierały się w dużej mierze na piechocie i taborze wojennym. Wozy ustawiano w zamknięte szyki, tworząc ruchomą fortyfikację. Między nimi rozmieszczano kuszników, strzelców oraz żołnierzy uzbrojonych w broń drzewcową i cepy bojowe.
Taktyka ta okazała się niezwykle skuteczna przeciwko ciężkiej jeździe. Rycerstwo atakujące tabor traciło impet, a następnie było ostrzeliwane z kusz i ręcznej broni palnej. Husyci należeli do pierwszych armii europejskich, które na większą skalę wykorzystywały broń palną w działaniach polowych. Po zatrzymaniu natarcia przeciwnika przechodzili do kontrataku.
Žižka potrafił również wykorzystywać teren i szybko przemieszczać tabory. Jego armia była dobrze zdyscyplinowana, a zwycięstwa nad kolejnymi wyprawami krzyżowymi budowały przekonanie, że ruch husycki pozostaje pod szczególną opieką Boga. Z perspektywy przeciwników Czechy stawały się natomiast coraz groźniejszym centrum herezji.
Jednocześnie husytyzm nie był jednolity. Umiarkowani kalikstyni skupiali przede wszystkim część szlachty, bogatsze mieszczaństwo i część duchowieństwa. Domagali się realizacji czterech artykułów, ale nie chcieli całkowitego przewrotu społecznego. Najważniejsze było dla nich ograniczenie bogactwa Kościoła, utrakwizm i zwiększenie wpływu świeckich elit.
Radykalni taboryci byli znacznie bardziej rewolucyjni. Ich centrum stanowiło miasto Tábor, założone w 1420 roku. Nazwa nawiązywała do biblijnej góry Tabor. Ruch odwoływał się do idei wspólnoty pierwszych chrześcijan, a niektórzy jego przedstawiciele głosili konieczność zniesienia części istniejących różnic społecznych i majątkowych. W pierwszej fazie próbowano nawet organizować wspólną własność niektórych dóbr.
Nie wszyscy taboryci byli jednak równie radykalni. W ich obrębie pojawiały się grupy o skrajnych poglądach religijnych, które były następnie zwalczane także przez samych husytów. Žižka zdecydowanie występował przeciw najbardziej radykalnym sektom, ponieważ uważał je za zagrożenie dla jedności ruchu i dyscypliny wojskowej.
Pierwsze wielkie starcia z wojskami krzyżowymi pokazały skuteczność husyckiej organizacji. W 1420 roku Zygmunt Luksemburski podjął próbę opanowania Pragi, ale poniósł porażkę. Kolejne wyprawy również kończyły się niepowodzeniem. Z czasem przewaga wojskowa husytów była tak duża, że działania przestały ograniczać się do obrony Czech.
Rozpoczęły się tzw. piękne rejzy, czyli wyprawy husyckie na ziemie sąsiednie. Wojska czeskie wkraczały do Saksonii, Brandenburgii, Bawarii, Austrii i na Śląsk. Wyprawy te miały kilka celów. Były działaniami odwetowymi, sposobem zdobywania zaopatrzenia i łupów, ale także próbą rozprzestrzeniania idei husyckich oraz zastraszania przeciwników.
Ruch husycki oddziaływał również na Polskę. Część polskiej szlachty z zainteresowaniem odnosiła się do haseł ograniczenia majątków kościelnych i zwiększenia znaczenia świeckich. Inni, z biskupem Zbigniewem Oleśnickim na czele, zdecydowanie sprzeciwiali się husytyzmowi jako herezji mogącej zagrozić porządkowi społecznemu i pozycji Kościoła.
Czeska korona została rzeczywiście zaoferowana Władysławowi Jagielle. Król polski nie zdecydował się jej przyjąć. Sprawa była politycznie bardzo ryzykowna. Przyjęcie korony oznaczałoby konflikt zarówno z Zygmuntem Luksemburskim, jak i z papiestwem. Mogłoby również naruszyć sojusze potrzebne Polsce w rywalizacji z zakonem krzyżackim.
Większe zainteresowanie wykazał Witold. Zgodził się wystąpić jako potencjalny władca Czech i wysłał tam Zygmunta Korybutowicza. Ten pojawił się w Pradze w 1422 roku i próbował prowadzić politykę godzącą różne środowiska husyckie. Jego pozycja była jednak bardzo trudna. Nie posiadał pełnego poparcia ani Polski i Litwy, ani wszystkich odłamów czeskiego ruchu.
Korybutowicz został z czasem usunięty, a próba związania Czech z monarchią jagiellońską zakończyła się niepowodzeniem. Pokazuje ona jednak, że husytyzm stał się problemem międzynarodowym i że o przyszłość Czech rywalizowały różne dynastie Europy Środkowej.
Po śmierci Jana Žižki w 1424 roku część jego zwolenników przyjęła nazwę Sierotek. Nie oznaczało to zakończenia przewagi militarnej husytów. Wielką rolę zaczął odgrywać Prokop Wielki, duchowny i dowódca związany z taborytami. Pod jego kierownictwem kontynuowano wyprawy poza granice Czech.
Największym problemem przeciwników husytów był brak skutecznej odpowiedzi na ich taktykę. Kolejne krucjaty organizowane przez książąt niemieckich i Zygmunta ponosiły klęski, czasami jeszcze przed rozpoczęciem większej bitwy. Sława czeskiej armii była tak duża, że sama wiadomość o nadciągającym taborze mogła wywoływać panikę w szeregach przeciwnika.
Przełom nastąpił dopiero wtedy, gdy uznano, że husytów nie da się pokonać wyłącznie siłą. Sobór w Bazylei zdecydował się na rozpoczęcie rozmów. Sam fakt podjęcia negocjacji z ruchem wcześniej uznawanym za heretycki był znaczącym sukcesem Czechów. Pokazywał, że wieloletnie zwycięstwa zmusiły Kościół do poszukiwania kompromisu.
Rozmowy ujawniły jednak coraz głębszy podział wewnątrz husytyzmu. Kalikstyni byli gotowi zaakceptować kompromis, jeśli Kościół uzna najważniejsze elementy czterech artykułów. Taboryci obawiali się natomiast, że porozumienie będzie oznaczało rezygnację z zasadniczych celów rewolucji.
Różnice społeczne jeszcze bardziej pogłębiały spór. Szlachta husycka skorzystała na sekularyzacji dóbr kościelnych i nie była zainteresowana dalszą radykalizacją. Bogate mieszczaństwo chciało stabilizacji potrzebnej do odbudowy handlu. Wieloletnie wojny powodowały bowiem znaczne straty gospodarcze. Taboryci i Sierotki opierali się natomiast w większym stopniu na warstwach, które miały mniej do zyskania na zakończeniu rewolucji na warunkach umiarkowanych.
W 1434 roku doszło do bitwy pod Lipanami. Umiarkowani husyci połączyli siły z katolicką szlachtą przeciwko taborytom i Sierotkom. Zastosowali wobec przeciwnika jego własną taktykę. Pozorowany odwrót wyciągnął radykalne oddziały zza taboru, po czym zostały one zaatakowane i rozbite. W bitwie zginął między innymi Prokop Wielki.
Klęska pod Lipanami zakończyła dominację radykalnego skrzydła ruchu. Nie oznaczała jednak całkowitego zniszczenia husytyzmu. Umiarkowani utrakwiści zachowali bardzo silną pozycję, a zwycięstwo otworzyło drogę do porozumienia z soborem i Zygmuntem Luksemburskim.
Podstawą kompromisu stały się kompaktaty bazylejskie. Zostały uzgodnione w pierwszej połowie lat trzydziestych i ostatecznie zaakceptowane w Czechach w 1436 roku. Najważniejszym ustępstwem było uznanie komunii pod obiema postaciami dla świeckich. Kościół czeski uzyskiwał więc rozwiązanie odmienne od obowiązującego w większości Europy Zachodniej.
Nie wszystkie postulaty czterech artykułów zostały zrealizowane dokładnie w pierwotnym brzmieniu. Kompaktaty były kompromisem, a nie pełnym zwycięstwem programu husyckiego. Najważniejszy był jednak fakt, że w granicach jednego kraju tolerowano praktykę religijną odmienną od dominującej w Kościele łacińskim.
Sekularyzacja znacznej części majątków kościelnych okazała się trwałym skutkiem rewolucji. Szczególnie skorzystała na tym czeska szlachta. Ziemia, która wcześniej należała do klasztorów i innych instytucji kościelnych, przeszła w ręce świeckie. Zwiększyło to majątkową i polityczną siłę stanu szlacheckiego.
Zygmunt Luksemburski został uznany za króla Czech, ale jego panowanie trwało bardzo krótko. Zmarł w 1437 roku. Tron objął jego zięć Albrecht II Habsburg, który był jednocześnie królem Węgier i został wybrany królem niemieckim. Powstało w ten sposób połączenie trzech ważnych monarchii Europy Środkowej, ale śmierć Albrechta w 1439 roku uniemożliwiła jego utrwalenie.
Syn Albrechta, Władysław Pogrobowiec, urodził się już po śmierci ojca. W Czechach przez długi czas władzę sprawowały więc lokalne elity. W tych warunkach rosło znaczenie Jerzego z Podiebradów, jednego z najważniejszych przywódców umiarkowanych utrakwistów.
Jerzy stopniowo zdobył kontrolę nad Pragą i znaczną częścią kraju. W 1452 roku opanował również Tábor, który utracił wówczas swoją dawną pozycję jako centrum radykalnego husytyzmu. Po śmierci Władysława Pogrobowca w 1457 roku pojawił się ponownie problem sukcesji.
W 1458 roku stany czeskie wybrały Jerzego z Podiebradów na króla. Było to wydarzenie niezwykłe, ponieważ nie należał on do wielkiej dynastii europejskiej. Jego władza opierała się przede wszystkim na poparciu czeskiej szlachty i utrakwistów. Stał się jednym z najbardziej charakterystycznych władców późnośredniowiecznych Czech.
Jerzy próbował prowadzić politykę kompromisu pomiędzy katolikami i utrakwistami. Początkowo utrzymywał poprawne stosunki z papiestwem, ale z czasem konflikt się zaostrzył. Papieże coraz mniej skłonni byli tolerować czeską odrębność religijną. Ostatecznie Jerzy został obłożony klątwą, a przeciw niemu zorganizowano działania zbrojne.
Głównym przeciwnikiem Jerzego stał się król Węgier Maciej Korwin. Wykorzystał spór religijny i przejął kontrolę nad Morawami, Śląskiem i Łużycami. Czechy zostały w praktyce podzielone między dwóch rywalizujących władców.
Po śmierci Jerzego w 1471 roku korona czeska przypadła Władysławowi Jagiellończykowi, najstarszemu synowi Kazimierza IV Jagiellończyka. Maciej Korwin zachował jednak zajęte wcześniej ziemie. Dopiero po jego śmierci sytuacja ponownie się zmieniła, a Władysław objął również tron węgierski.
Husytyzm pozostawił w Czechach niezwykle trwałe skutki. Przede wszystkim znacznie osłabił ekonomiczną pozycję Kościoła. Sekularyzacja majątków zwiększyła znaczenie szlachty, która stała się jeszcze ważniejszym uczestnikiem życia politycznego. Król musiał w większym stopniu liczyć się ze stanami, co sprzyjało rozwojowi monarchii stanowej.
Wzrosła również rola języka czeskiego. Kaznodziejstwo husyckie, polemiki religijne i potrzeba docierania do szerokich warstw ludności sprzyjały rozwojowi piśmiennictwa w języku narodowym. Konflikt z niemieckimi środowiskami uniwersyteckimi i miejskimi wzmacniał dodatkowo czeską świadomość narodową. Nie należy jednak przedstawiać całego ruchu wyłącznie jako walki Czechów przeciw Niemcom, ponieważ podziały polityczne i religijne przebiegały również wewnątrz obu grup.
Najważniejszym skutkiem religijnym było trwałe utrzymanie utrakwizmu. Czechy stały się państwem, w którym znaczna część społeczeństwa funkcjonowała poza typowym modelem katolicyzmu zachodnioeuropejskiego, choć nie doszło jeszcze do całkowitego zerwania z Kościołem rzymskim. Powstały także inne wspólnoty religijne, w tym Jednota Braci Czeskich, rozwijająca własne zasady życia religijnego.
Pod tym względem husytyzm zapowiadał część problemów, które sto lat później ujawniła reformacja. Krytyka bogactwa Kościoła, nacisk na Pismo Święte, znaczenie kaznodziejstwa w języku narodowym oraz kwestionowanie części praktyk kościelnych pojawiły się w Czechach znacznie wcześniej niż wystąpienie Marcina Lutra. Nie oznacza to jednak, że husytyzm był po prostu pierwszą fazą reformacji. Powstał w innych warunkach i zachował wiele elementów średniowiecznej religijności.
Wojny husyckie miały również duże znaczenie militarne. Pokazały zmniejszającą się przewagę tradycyjnego rycerstwa. Dobrze zorganizowana piechota, korzystająca z fortyfikacji polowych, broni palnej i odpowiednio przygotowanej taktyki, mogła skutecznie przeciwstawiać się ciężkiej jeździe. Doświadczenia czeskie były obserwowane i wykorzystywane również przez inne armie.
Nie można jednak pominąć kosztów rewolucji. Wieloletnie wojny doprowadziły do zniszczenia wielu miejscowości, ograniczenia handlu i głębokich podziałów społecznych. Wyprawy krzyżowe pustoszyły Czechy, a husyckie rejzy podobne skutki przynosiły ziemiom sąsiednim. Konflikt pochłonął również ogromną liczbę ofiar i na dziesięciolecia zdestabilizował sytuację polityczną w Europie Środkowej.
Ostateczny rezultat był więc daleki zarówno od całkowitego zwycięstwa radykalnych husytów, jak i od przywrócenia stosunków sprzed 1415 roku. Taboryci zostali rozbici, a najbardziej rewolucyjne postulaty odrzucono. Nie udało się jednak odbudować dawnej pozycji Kościoła ani zlikwidować utrakwizmu. Czechy wyszły z rewolucji jako państwo o znacznie silniejszej szlachcie, osłabionym duchowieństwie i rozwiniętej świadomości własnej odrębności religijnej i narodowej.
Husytyzm był więc czymś więcej niż epizodem związanym z działalnością Jana Husa. Jego śmierć uruchomiła proces, który przez ponad dwadzieścia lat zmieniał ustrój, stosunki społeczne, religię i pozycję Czech w Europie. Ruch, który rozpoczął się od krytyki moralnego stanu Kościoła, przekształcił się w rewolucję polityczną i społeczną, a następnie w wojnę o kształt całej Europy Środkowej. Choć jego najbardziej radykalna faza zakończyła się pod Lipanami, skutki husytyzmu pozostały widoczne jeszcze przez następne stulecia.