18 stycznia 1919 rozpoczęła obrady w Paryżu konferencja pokojowa, której celem było ułożenie powojennego ładu na świecie zwanego od miejsca podpisania najważniejszego porozumienia z Niemcami porządkiem wersalskim.
Mimo zapowiedzi USA (orędzie Wilsona z 8 stycznia 1918), z którą zgodziły się również pozostałe kraje zwycięskiej koalicji, o ułożeniu powojennych stosunków międzynarodowych z poszanowaniem praw wszystkich narodów i stworzeniu na przyszłość mechanizmów zapobiegających konfliktom międzypaństwowym, w praktyce nie zrealizowano tych szczytnych zamiarów. Złożyły się na to następujące przyczyny:
- rozbieżność interesów Francji (zainteresowanej jak największym osłabieniem Niemiec i utworzeniem w miarę silnego państwa polskiego jako ważnego elementu w przyszłej polityce antybolszewickiej i antyniemieckiej) i Wielkiej Brytanii (zainteresowanej przede wszystkim przejęciem niemieckich kolonii, ale niechętnej zbytniemu osłabieniu samych Niemiec widząc w nich właśnie główny bastion obrony Europy przed zalewem komunistycznym, co w konsekwencji oznaczało dosyć sztywne stanowisko w sprawie polskiej np. zostawienie Śląska przy Niemczech)
- mimo chęci odegrania czołowej roli przez prezydenta USA Wilsona, głównego pomysłodawcy Ligi Narodów, Senat nie dopuścił do przystąpienia USA do tej organizacji i tym samym nie mogła ona odegrać roli jaką dla niej przewidziano, stając się w praktyce międzynarodową „przykrywką” interesów Francji i Wielkiej Brytanii (system mandatowy)
- niedopuszczenie do udziału w Lidze Narodów od samego początku istnienia tej organizacji (mającej być przecież podstawą pokojowego ładu w powojennym świecie) dwóch wielkich przegranych tzn. Rosji i Niemiec. Pogłębiało to ich niezadowolenie z postanowień „dyktatu wersalskiego”, co w konsekwencji doprowadziło do ich współdziałania w kierunku rewizji jego postanowień i było jedną z przyczyn wybuchu II wojny światowej
Postanowienia traktatu wersalskiego:
- uznanie Niemiec za winne wybuchu wojny i w związku z tym obciążenie ich obowiązkiem płacenia olbrzymich kontrybucji
- zakaz wprowadzenia obowiązku powszechnej służby wojskowej, przy możliwości utrzymywania 100 tys. żołnierzy zawodowych, oraz zakaz budowy czołgów, samolotów i łodzi podwodnych
- odebrano Niemcom wszystkie kolonie (przejęły je głównie Wielka Brytania i Francja bezpośrednio lub jako mandaty Ligi Narodów)
- Francja otrzymywała Alzację i Lotaryngię oraz Zagłębie Saary na okres 15 lat
- demilitaryzacja 50 kilometrowego pasa ziemi na wschodnim brzegu Renu
- przyznanie części terytoriów Polsce (bezpośrednio Wielkopolska, Pomorze; w drodze plebiscytu Górny Śląsk, Warmia i Mazury) oraz utworzenie Wolnego Miasta Gdańska
18 stycznia 1919 roku rozpoczęła obrady konferencja pokojowa w Paryżu, której zadaniem było stworzenie nowego ładu międzynarodowego po zakończeniu I wojny światowej. Data otwarcia konferencji nie była przypadkowa. Dokładnie 48 lat wcześniej, 18 stycznia 1871 roku, w pałacu wersalskim proklamowano powstanie Cesarstwa Niemieckiego. Dla Francuzów rozpoczęcie konferencji w tym dniu miało więc wyraźny wymiar symboliczny.
Konferencja nie zajmowała się wyłącznie Niemcami. Jej uczestnicy mieli określić nowe granice w Europie, uregulować kwestie związane z rozpadem Austro-Węgier i Imperium Osmańskiego, rozstrzygnąć los niemieckich kolonii, ustalić wysokość i zasady reparacji oraz stworzyć mechanizm bezpieczeństwa międzynarodowego, który miał zapobiec powtórzeniu się wojny światowej. Najważniejszym rezultatem całego systemu porozumień był traktat pokojowy podpisany z Niemcami 28 czerwca 1919 roku w Wersalu. Od miejsca jego podpisania cały powojenny układ polityczny zaczęto określać mianem systemu lub ładu wersalskiego.
W konferencji uczestniczyły delegacje kilkudziesięciu państw, lecz rzeczywisty wpływ na decyzje posiadało tylko kilka największych zwycięskich mocarstw. Początkowo najważniejsze sprawy rozpatrywała Rada Dziesięciu, składająca się z szefów rządów i ministrów spraw zagranicznych pięciu mocarstw: Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Francji, Włoch i Japonii. Z czasem najważniejsze rozstrzygnięcia przeniesiono do znacznie mniejszego grona.
Decydujące znaczenie uzyskała tzw. Wielka Czwórka: prezydent Stanów Zjednoczonych Woodrow Wilson, premier Francji Georges Clemenceau, premier Wielkiej Brytanii David Lloyd George oraz premier Włoch Vittorio Emanuele Orlando. W sprawach dotyczących Dalekiego Wschodu istotną rolę odgrywała również Japonia, ale nie uczestniczyła z podobną intensywnością w rozstrzyganiu większości problemów europejskich.
Pozycja poszczególnych państw wynikała nie tylko z ich udziału w wojnie, lecz również z potencjału gospodarczego i militarnego. Państwa mniejsze mogły przedstawiać swoje postulaty i uczestniczyć w pracach komisji, ale najważniejsze decyzje zapadały podczas negocjacji pomiędzy największymi mocarstwami.
Niemcy nie zostały dopuszczone do właściwych negocjacji pokojowych. Delegacji niemieckiej przedstawiono gotowy projekt traktatu, pozostawiając jej jedynie możliwość zgłaszania pisemnych uwag. Niemcy nie mogły więc negocjować warunków na zasadzie równorzędnego uczestnika konferencji. Właśnie z tego powodu w niemieckiej opinii publicznej bardzo szybko rozpowszechniło się określenie traktatu wersalskiego jako Diktat, czyli dyktatu.
Do konferencji nie dopuszczono również bolszewickiej Rosji. Jej sytuacja różniła się jednak od położenia Niemiec. Rosja nie była po prostu jednym z „pokonanych państw”. W wyniku rewolucji bolszewickiej wycofała się wcześniej z wojny i podpisała w marcu 1918 roku w Brześciu Litewskim separatystyczny pokój z państwami centralnymi. Po zakończeniu wojny trwała tam wojna domowa, a mocarstwa zachodnie nie uznawały rządu bolszewickiego za prawowitego przedstawiciela Rosji.
Nieobecność Rosji miała jednak ogromne konsekwencje. Jedno z największych państw europejskich znalazło się poza tworzonym systemem wersalskim. W następnych latach zarówno Niemcy, jak i Rosja Radziecka dążyły do przezwyciężenia międzynarodowej izolacji, czego jednym z przejawów stało się zawarcie traktatu w Rapallo w 1922 roku.
Ogromne znaczenie dla atmosfery konferencji miało orędzie prezydenta Wilsona wygłoszone 8 stycznia 1918 roku przed Kongresem Stanów Zjednoczonych. Zawierało ono program czternastu punktów, które miały stanowić podstawę przyszłego pokoju. Wilson postulował między innymi ograniczenie tajnej dyplomacji, swobodę żeglugi, zmniejszenie barier gospodarczych, redukcję zbrojeń oraz uwzględnienie zasady samostanowienia narodów.
Trzynasty punkt dotyczył utworzenia niepodległego państwa polskiego, które miało obejmować ziemie zamieszkane przez ludność bezspornie polską i posiadać swobodny oraz bezpieczny dostęp do morza.
Ostatni punkt przewidywał utworzenie organizacji międzynarodowej gwarantującej niepodległość polityczną i integralność terytorialną państw. Z tej idei narodziła się Liga Narodów.
Program Wilsona wywarł ogromne wrażenie na opinii publicznej. Dawał nadzieję, że po wyjątkowo krwawej wojnie można stworzyć porządek międzynarodowy oparty bardziej na prawie i współpracy niż na tradycyjnej polityce równowagi sił.
Realizacja tych zasad okazała się jednak znacznie trudniejsza. Największym problemem była rozbieżność interesów zwycięskich mocarstw.
Francja
Francja poniosła w czasie wojny ogromne straty ludnościowe i materialne. Znaczna część działań na froncie zachodnim toczyła się na jej terytorium, a najbardziej uprzemysłowione północno-wschodnie regiony kraju zostały poważnie zniszczone.
Clemenceau uważał więc, że najważniejszym celem pokoju powinno być takie osłabienie Niemiec, aby nie były w przyszłości zdolne do kolejnego ataku na Francję. Pamięć wojny francusko-pruskiej z lat 1870–1871 i utraty Alzacji oraz Lotaryngii była nadal bardzo silna.
Francuzi dążyli do odzyskania tych ziem, wysokich reparacji, ograniczenia niemieckiej armii oraz zabezpieczenia granicy na Renie. W najbardziej daleko idących koncepcjach pojawiały się nawet pomysły oddzielenia Nadrenii od Niemiec lub stworzenia tam państwa buforowego.
Francja była również zainteresowana istnieniem silnych państw Europy Środkowo-Wschodniej, które mogłyby równoważyć zarówno Niemcy, jak i bolszewicką Rosję. Z tego powodu francuska dyplomacja odnosiła się stosunkowo przychylnie do wielu polskich postulatów terytorialnych.
Wielka Brytania
Stanowisko brytyjskie było bardziej umiarkowane. Wielka Brytania również chciała osłabienia niemieckiego potencjału militarnego i przejęcia części niemieckiego imperium kolonialnego, ale nie była zainteresowana całkowitym zniszczeniem potęgi gospodarczej Niemiec.
Lloyd George zdawał sobie sprawę, że Niemcy pozostaną jednym z najważniejszych państw europejskich i dużym partnerem handlowym. Nadmierne ich osłabienie mogło doprowadzić do chaosu gospodarczego, rewolucji społecznej albo nadmiernego wzrostu znaczenia Francji.
W Wielkiej Brytanii coraz większy niepokój budziła również rewolucja bolszewicka. Silne, ale kontrolowane Niemcy mogły być postrzegane jako element bariery przeciw rozprzestrzenianiu się komunizmu na zachód.
Nie oznacza to, że Londyn konsekwentnie przeciwstawiał się polskim interesom. Brytyjczycy popierali odbudowę niepodległej Polski, ale byli bardziej sceptyczni wobec niektórych daleko idących polskich roszczeń terytorialnych, zwłaszcza jeżeli mogły one nadmiernie osłabiać Niemcy.
Stany Zjednoczone
Wilson próbował zajmować pozycję arbitra pomiędzy europejskimi mocarstwami. Pragnął stworzenia trwałego pokoju i uważał, że nadmierne upokorzenie pokonanych może stać się źródłem kolejnej wojny.
Najważniejszym jego projektem było utworzenie Ligi Narodów. Wilson zgodził się nawet na kompromisy w innych sprawach, aby doprowadzić do jej powstania.
Podstawowym problemem okazała się jednak polityka wewnętrzna Stanów Zjednoczonych. Konstytucja wymagała zatwierdzenia traktatu przez Senat. W Stanach silne były środowiska niechętne trwałemu angażowaniu kraju w politykę europejską.
Senat ostatecznie nie ratyfikował traktatu wersalskiego. Stany Zjednoczone nie zostały więc członkiem Ligi Narodów, mimo że jej powstanie było w znacznym stopniu dziełem amerykańskiego prezydenta.
Był to jeden z największych paradoksów powojennego systemu. Najpotężniejsze gospodarczo państwo świata pozostało poza organizacją, która miała stać na straży nowego ładu.
Włochy i Japonia
Włochy weszły do wojny po stronie Ententy w 1915 roku po uzyskaniu obietnicy znacznych nabytków terytorialnych kosztem Austro-Węgier. Podczas konferencji Orlando domagał się realizacji tych zobowiązań.
Nie wszystkie włoskie żądania zostały jednak zaakceptowane, szczególnie gdy kolidowały z zasadą samostanowienia narodów. Doprowadziło to do poczucia „okaleczonego zwycięstwa”, które później było intensywnie wykorzystywane przez włoski ruch faszystowski.
Japonia koncentrowała się przede wszystkim na przejęciu niemieckich posiadłości na Dalekim Wschodzie i wyspach Pacyfiku. Jej udział pokazywał, że nowy ład nie ograniczał się wyłącznie do spraw europejskich.
Sprawa polska
Polska uczestniczyła w konferencji jako państwo, które odzyskało niepodległość po ponad stu latach rozbiorów. Polskiej delegacji przewodzili Roman Dmowski i Ignacy Jan Paderewski.
Dmowski przedstawił przedstawicielom mocarstw bardzo obszerną argumentację dotyczącą polskich granic. Polska delegacja zabiegała o możliwie szeroką granicę zachodnią, dostęp do Bałtyku, Gdańsk oraz znaczną część Górnego Śląska, Warmii i Mazur.
Francja była zasadniczo bardziej przychylna polskim postulatom. Wielka Brytania podchodziła do nich ostrożniej, obawiając się nadmiernego osłabienia Niemiec i włączenia do Polski dużej liczby ludności niemieckiej.
Ostateczne rozstrzygnięcia były więc kompromisem.
Polska otrzymała większość Wielkopolski, gdzie wcześniej zwyciężyło powstanie wielkopolskie, oraz znaczną część dawnych Prus Zachodnich, zapewniającą dostęp do Morza Bałtyckiego. Obszar ten określano później mianem Pomorza Gdańskiego lub polskiego korytarza.
Sam Gdańsk nie został jednak bezpośrednio przyłączony do Polski. Utworzono Wolne Miasto Gdańsk pozostające pod ochroną Ligi Narodów. Polska otrzymała określone prawa dotyczące polityki zagranicznej miasta, kolei, poczty i portu.
Rozwiązanie było kompromisem wynikającym z faktu, że samo miasto posiadało zdecydowaną większość ludności niemieckojęzycznej, podczas gdy jego zaplecze miało dla Polski ogromne znaczenie gospodarcze.
W sprawie Górnego Śląska traktat nie przyznawał od razu całego regionu żadnemu z państw. Przewidziano przeprowadzenie plebiscytu. Odbył się on w 1921 roku, a spór został dodatkowo zaostrzony przez trzy powstania śląskie. Ostatecznie część Górnego Śląska przyznano Polsce, a część pozostała w Niemczech.
Plebiscyty przeprowadzono również na Warmii, Mazurach i Powiślu. Odbyły się one w lipcu 1920 roku i zakończyły zdecydowanym zwycięstwem opcji niemieckiej. Polska otrzymała jedynie niewielkie obszary.
Nie można więc powiedzieć, że traktat wersalski po prostu „przyznał Polsce Warmie i Mazury w drodze plebiscytu”. W praktyce prawie cały plebiscytowy obszar pozostał w granicach Niemiec.
Postanowienia dotyczące Niemiec
Najważniejsze postanowienia traktatu wersalskiego dotyczyły Niemiec. Państwo to traciło część terytorium w Europie, wszystkie kolonie, znaczną część potencjału militarnego oraz zostało zobowiązane do ponoszenia odpowiedzialności finansowej za szkody wojenne.
Jednym z najbardziej kontrowersyjnych postanowień był artykuł 231 traktatu, później określany jako klauzula winy wojennej.
Nie należy jednak upraszczać jego treści do stwierdzenia, że „Niemcy zostały uznane za jedynego winnego wybuchu wojny”. Artykuł stwierdzał odpowiedzialność Niemiec i ich sojuszników za straty i szkody poniesione przez państwa sprzymierzone w wyniku wojny narzuconej przez agresję państw centralnych.
W praktyce artykuł miał przede wszystkim stworzyć podstawę prawną do żądania reparacji. W Niemczech odebrano go jednak jako moralne oskarżenie całego narodu o wywołanie wojny.
To właśnie polityczne znaczenie tej klauzuli okazało się później ogromne. Niemieckie środowiska rewizjonistyczne przedstawiały ją jako symbol narodowego upokorzenia.
Reparacje
Niemcy zostały zobowiązane do płacenia reparacji za szkody wojenne. W samym traktacie nie określono jednak ostatecznej pełnej sumy, mimo że często podaje się ją jako bezpośrednie postanowienie Wersalu.
Wysokość reparacji ustalono dopiero w 1921 roku na 132 miliardy marek w złocie. Suma była ogromna, choć rzeczywisty system płatności był bardziej skomplikowany, a jego warunki w następnych latach wielokrotnie zmieniano.
Reparacje stały się źródłem długotrwałych konfliktów. Niemcy twierdziły, że nie są w stanie płacić wymaganych sum, podczas gdy Francja uważała reparacje zarówno za rekompensatę za zniszczenia, jak i środek ograniczający możliwość szybkiej odbudowy niemieckiej potęgi.
Ograniczenia wojskowe
Traktat bardzo poważnie ograniczał niemieckie siły zbrojne.
Armia lądowa mogła liczyć maksymalnie 100 tysięcy żołnierzy zawodowych. Zniesiono obowiązkową służbę wojskową, co oznaczało, że Reichswehra miała być armią zawodową.
Niemcy nie mogły posiadać czołgów, lotnictwa wojskowego ani okrętów podwodnych. Ograniczono również liczebność i wyposażenie marynarki wojennej.
Zakazano posiadania części rodzajów ciężkiego uzbrojenia. Sztab Generalny miał zostać rozwiązany.
Ograniczenia miały uniemożliwić Niemcom szybkie przygotowanie kolejnej wojny ofensywnej. Jednocześnie nie nałożono analogicznie głębokich ograniczeń na zwycięskie mocarstwa, co w Niemczech wzmacniało poczucie nierównego traktowania.
Nadrenia
Szczególne znaczenie dla bezpieczeństwa Francji miała Nadrenia.
Tereny położone na zachodnim brzegu Renu oraz pas o szerokości 50 kilometrów na jego wschodnim brzegu miały być trwale zdemilitaryzowane. Niemcy nie mogły tam utrzymywać ani budować instalacji wojskowych.
Część Nadrenii została dodatkowo czasowo zajęta przez wojska alianckie. Okupacja miała być stopniowo znoszona, o ile Niemcy wykonywały postanowienia traktatu.
Rozwiązanie stanowiło kompromis. Francja nie uzyskała trwałego oderwania Nadrenii od Niemiec, ale otrzymała system zabezpieczeń mających utrudnić przyszły niemiecki atak.
Alzacja i Lotaryngia
Francja odzyskała Alzację i Lotaryngię, które utraciła na rzecz Niemiec po wojnie francusko-pruskiej w 1871 roku.
Było to dla Francuzów jedno z najbardziej symbolicznych rozstrzygnięć całej konferencji. Powrót tych ziem przedstawiano jako naprawienie krzywdy wyrządzonej niemal pół wieku wcześniej.
Zagłębie Saary
Nie jest całkiem poprawne stwierdzenie, że Francja „otrzymała Zagłębie Saary na 15 lat”.
Terytorium Saary zostało na 15 lat oddane pod administrację Ligi Narodów. Francja otrzymała natomiast własność kopalń węgla, co miało stanowić częściową rekompensatę za zniszczenia francuskiego górnictwa dokonane podczas wojny.
Po piętnastu latach miał zostać przeprowadzony plebiscyt określający dalszą przynależność obszaru. Odbył się on w 1935 roku i zdecydowana większość mieszkańców opowiedziała się za powrotem do Niemiec.
Kolonie niemieckie
Niemcy utraciły wszystkie kolonie.
Nie zostały one jednak formalnie po prostu przyłączone do Francji i Wielkiej Brytanii. Wprowadzono system mandatowy Ligi Narodów. Zgodnie z oficjalną ideą zwycięskie państwa miały administrować dawnymi koloniami w imieniu wspólnoty międzynarodowej do czasu, gdy ich mieszkańcy będą zdolni do samodzielnego rządzenia.
W praktyce system mandatowy często bardzo przypominał tradycyjny kolonializm.
Największe korzyści osiągnęły Wielka Brytania i Francja, ale mandaty otrzymały również Japonia, Belgia, Związek Południowej Afryki, Australia i Nowa Zelandia.
Podobny system zastosowano później również wobec części dawnych ziem Imperium Osmańskiego. Wielka Brytania otrzymała między innymi mandaty w Palestynie i Iraku, a Francja w Syrii i Libanie.
Austria i zakaz Anschlussu
Traktat wersalski dotyczył przede wszystkim Niemiec, natomiast z Austrią zawarto we wrześniu 1919 roku odrębny traktat w Saint-Germain.
Ważnym elementem całego systemu było jednak niedopuszczenie do połączenia Niemiec i Austrii bez zgody Ligi Narodów. Po rozpadzie monarchii habsburskiej część mieszkańców niemieckojęzycznej Austrii opowiadała się za przyłączeniem kraju do Niemiec.
Mocarstwa zwycięskie obawiały się, że takie połączenie w rzeczywistości zwiększyłoby potencjał Niemiec mimo ich wojennej klęski.
Liga Narodów
Jednym z najważniejszych osiągnięć konferencji było utworzenie Ligi Narodów.
Jej statut znalazł się w traktacie wersalskim. Organizacja miała zapewniać współpracę między państwami, pokojowo rozwiązywać konflikty, ograniczać zbrojenia i przeciwdziałać agresji.
Siedzibą Ligi została Genewa.
Organizacja była próbą odejścia od tradycyjnego systemu opartego wyłącznie na doraźnych sojuszach. Zakładano, że bezpieczeństwo jednego państwa jest sprawą całej społeczności międzynarodowej.
Liga od początku posiadała jednak istotne słabości. Nie dysponowała własną armią, a wykonanie sankcji zależało od woli państw członkowskich.
Największym ciosem była nieobecność Stanów Zjednoczonych. Senat amerykański odmówił ratyfikacji traktatu wersalskiego, dlatego państwo Wilsona nigdy nie przystąpiło do organizacji.
Nie jest natomiast całkiem trafne przedstawianie Ligi wyłącznie jako „przykrywki interesów Francji i Wielkiej Brytanii”. Oba państwa rzeczywiście posiadały w niej bardzo silną pozycję i często wykorzystywały ją w zgodzie z własnymi interesami, ale organizacja prowadziła również realną działalność międzynarodową. Rozwiązywała część mniejszych sporów, zajmowała się uchodźcami, zdrowiem publicznym, handlem ludźmi czy problemami gospodarczymi.
Jej zasadnicza słabość ujawniła się wtedy, gdy trzeba było przeciwstawić się agresji wielkiego mocarstwa.
Niemcy początkowo nie należały do Ligi, ale przyjęto je w 1926 roku. Było to elementem okresu normalizacji stosunków europejskich związanego między innymi z traktatami lokarneńskimi.
Związek Radziecki został przyjęty dopiero w 1934 roku. Niemcy wystąpiły z Ligi po dojściu Hitlera do władzy, a ZSRR został z niej usunięty w 1939 roku po agresji na Finlandię.
Nieobecność tych państw w pierwszej fazie działania organizacji niewątpliwie jednak osłabiała jej uniwersalny charakter.
Zasada samostanowienia narodów
Jednym z największych problemów systemu wersalskiego była niekonsekwentna realizacja zasady samostanowienia narodów.
Dzięki rozpadowi Austro-Węgier i Cesarstwa Rosyjskiego powstały lub odrodziły się państwa takie jak Polska, Czechosłowacja, Finlandia, Estonia, Łotwa i Litwa. Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców połączyło znaczną część południowych Słowian.
Nie było jednak możliwe wyznaczenie granic odpowiadających dokładnie podziałom narodowościowym. Europa Środkowa i Wschodnia była obszarem zamieszkanym przez przemieszane grupy etniczne.
W granicach nowych państw znalazły się więc duże mniejszości narodowe. W Czechosłowacji mieszkało kilka milionów Niemców sudeckich, w Polsce Niemcy, Ukraińcy, Białorusini i Żydzi, a Węgry utraciły ogromne tereny zamieszkane również przez ludność węgierską.
Mocarstwa próbowały częściowo rozwiązać problem poprzez traktaty mniejszościowe, zobowiązujące nowe państwa do ochrony praw ludności narodowościowo odmiennej.
System ten od początku budził jednak niezadowolenie. Część państw uważała, że nakłada się na nie obowiązki, których nie wymagano w takim samym stopniu od starych mocarstw.
Podpisanie traktatu
Delegacja niemiecka była głęboko niezadowolona z przedstawionych warunków. Szczególnie ostro protestowano przeciw klauzuli odpowiedzialności za wojnę, reparacjom, stratom terytorialnym oraz ograniczeniom wojskowym.
Rząd niemiecki znalazł się jednak w sytuacji bez wyjścia. Alianci utrzymywali blokadę gospodarczą, a w przypadku odmowy podpisania traktatu możliwe było wznowienie działań wojennych.
28 czerwca 1919 roku traktat został podpisany w Sali Lustrzanej pałacu wersalskiego – dokładnie pięć lat po zamachu w Sarajewie, który zapoczątkował kryzys prowadzący do wybuchu wojny.
Wybór miejsca również posiadał znaczenie symboliczne. To właśnie w tej samej Sali Lustrzanej w styczniu 1871 roku ogłoszono powstanie Cesarstwa Niemieckiego po klęsce Francji.
Czy traktat wersalski był zbyt surowy?
Ocena traktatu wersalskiego od początku wywoływała spory.
W Niemczech dominowało przekonanie, że warunki były niesprawiedliwe i upokarzające. Szczególne znaczenie miała okoliczność, że niemiecka armia nie została całkowicie rozbita na terytorium kraju, a zawieszenie broni zawarto, zanim przeciwnik wkroczył w głąb Niemiec.
Ułatwiło to powstanie mitu, że armia została „ugodzona nożem w plecy” przez polityków cywilnych, socjalistów i inne grupy wewnętrzne. Pogląd ten nie odpowiadał rzeczywistej sytuacji militarnej jesienią 1918 roku, ale odegrał ogromną rolę polityczną.
Traktat stał się dla niemieckiej prawicy symbolem narodowego upokorzenia. Republika Weimarska została dodatkowo obciążona koniecznością realizowania warunków, których sama nie wynegocjowała.
Jednocześnie trudno uznać, że sam traktat wersalski automatycznie doprowadził do II wojny światowej. Niemcy zachowały największy potencjał ludnościowy i gospodarczy w Europie Środkowej. Nie zostały podzielone, a ich państwowość i znaczna część przemysłu pozostały nienaruszone.
W latach dwudziestych część najbardziej dotkliwych elementów systemu stopniowo łagodzono. Plan Dawesa z 1924 roku, plan Younga z 1929 roku oraz polityka pojednania francusko-niemieckiego prowadziły do częściowej normalizacji.
W 1926 roku Niemcy zostały nawet przyjęte do Ligi Narodów jako stały członek Rady.
Załamanie tego procesu było związane nie tylko z Wersalem, ale również z wielkim kryzysem gospodarczym po 1929 roku, słabością Republiki Weimarskiej, radykalizacją społeczeństwa oraz wzrostem znaczenia NSDAP.
Hitler umiejętnie wykorzystywał jednak niezadowolenie z traktatu. Żądanie jego rewizji było jednym z najskuteczniejszych elementów propagandy nazistowskiej.
Znaczenie konferencji paryskiej
Konferencja pokojowa stworzyła całkowicie nową mapę Europy.
Zniknęły cztery wielkie monarchie związane ze starym porządkiem: Cesarstwo Niemieckie w dotychczasowej formie, Austro-Węgry, Imperium Rosyjskie oraz Imperium Osmańskie. W ich miejsce powstało wiele nowych lub odrodzonych państw.
Polska odzyskała niepodległość i znaczną część ziem utraconych wskutek rozbiorów. Powstała Czechosłowacja. Utrwaliła się niepodległość Finlandii oraz państw bałtyckich. Na Bałkanach powstało Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców.
Nowy porządek posiadał jednak liczne słabości. Granice nadal pozostawiały miliony ludzi poza państwami, z którymi utożsamiali się narodowo. Włochy uważały, że nie otrzymały wszystkiego, co im obiecano. Węgry były głęboko niezadowolone z późniejszego traktatu w Trianon. Niemcy kwestionowały straty terytorialne i ograniczenia wojskowe. Rosja Radziecka pozostawała początkowo poza systemem.
Największym problemem było to, że mocarstwa stworzyły ambitny mechanizm zbiorowego bezpieczeństwa, ale nie były później gotowe ponosić kosztów jego konsekwentnego egzekwowania.
Stany Zjednoczone wycofały się z bezpośredniego uczestnictwa w europejskim systemie bezpieczeństwa. Wielka Brytania nie chciała bezwarunkowo angażować się w obronę każdego elementu ładu wersalskiego, a Francja nie posiadała samodzielnie wystarczającej siły, aby trwale wymusić jego przestrzeganie.
Nie można więc sprowadzić problemu do tego, że konferencja całkowicie zdradziła ideały Wilsona. Część z nich rzeczywiście została zrealizowana: powstała Liga Narodów, odrodziła się Polska, utworzono nowe państwa narodowe i rozpoczęto budowanie systemu międzynarodowej współpracy. Jednocześnie rozwiązania te zostały ograniczone przez tradycyjną politykę mocarstw, konflikty interesów i trudności wynikające z wielonarodowości Europy Środkowej.
Traktat wersalski był zatem kompromisem pomiędzy trzema zasadniczymi celami: ukaraniem i osłabieniem Niemiec, stworzeniem równowagi sił korzystnej dla zwycięzców oraz budową nowego systemu zbiorowego bezpieczeństwa. Żadnego z tych celów nie udało się zrealizować całkowicie.
Francja nie uzyskała trwałego systemu zabezpieczającego ją przed odbudową niemieckiej potęgi. Wielka Brytania nie osiągnęła trwałej równowagi europejskiej. Wilson stworzył Ligę Narodów, ale jego własne państwo do niej nie przystąpiło. Niemcy zostały osłabione, lecz jednocześnie pozostawiono im wystarczający potencjał, aby w przyszłości ponownie stały się najpotężniejszym państwem Europy Środkowej.
Z punktu widzenia Polski konferencja paryska miała fundamentalne znaczenie. Międzynarodowo potwierdziła istnienie odrodzonego państwa, przyznała Polsce większość Wielkopolski i Pomorza oraz stworzyła podstawę dalszych rozstrzygnięć w sprawie Górnego Śląska, Warmii i Mazur. Jednocześnie kompromis dotyczący Gdańska oraz plebiscyty pokazywały, że polskie postulaty były stale konfrontowane z interesami wielkich mocarstw.
Ład wersalski przetrwał w pełnym kształcie zaledwie kilkanaście lat. W latach trzydziestych był stopniowo rozbijany przez działania Japonii, Włoch i przede wszystkim hitlerowskich Niemiec. Wystąpienie Niemiec z Ligi Narodów, remilitaryzacja Nadrenii w 1936 roku, Anschluss Austrii w 1938 roku, rozbiór Czechosłowacji i wreszcie agresja na Polskę 1 września 1939 roku oznaczały jego ostateczne załamanie.
Niepowodzenie systemu wersalskiego nie wynikało jednak z jednej decyzji podjętej w 1919 roku. Było rezultatem połączenia wad samych traktatów, niezadowolenia państw rewizjonistycznych, światowego kryzysu gospodarczego, wzrostu ruchów totalitarnych oraz niezdolności mocarstw do wspólnej obrony ustanowionych zasad. Konferencja paryska stworzyła pierwszy tak rozbudowany projekt międzynarodowego ładu opartego częściowo na zbiorowym bezpieczeństwie, ale nie stworzyła dostatecznie skutecznych środków jego obrony.