1517 /31 października – ogłoszenie przez Lutra 95 tez W Wittemberdze. Do jego zwolenników zaliczał się elektor saski Fryderyk a do przeciwników papież, legat kardynał Kajetan
Luter postulował:
- zniesienie odpustów
- zniesienie celibatu
- równość pomiędzy kościołem a władzą świecka
- ograniczenia do 3 sakramentów (chrzest, pokuta, komunia)
1520 – spalenie przez Lutra bulli go potępiającej
1521 – sejm Rzeszy w Wormacji. Który nie dopuszcza do wyklęcia Lutra
1521 – Karol I(V) wydaje edykt zwany wormackim ogłaszający Lutra heretykiem
1524-26 – wojny chłopskie; chłopi znajdowali się pod wpływem filozofii Tomasza Munzera
1529 – złożenie przez książąt Rzeszy protestu („protestanci”) przeciwko edyktowi wormackiemu na sejmie w Spiżu
1530 – wydanie na protestanckim sejmie w Augsburgu wyznania wiary autorstwa Melachtona. Projekt był zbyt ugodowy jak dla Lutra a za bardzo rewolucyjny jak dla Karola I(V), który w tej sytuacji potwierdza postanowienia edyktu wormackiego
1531 – protestanci zawiązują związek obronny w Szmalkalden
1532 – pokój religijny w Norymberdze wymuszony przez postępy Turków w Europie
1446 – wojna szmalkaldzka, w której chodziło jednak bardziej o politykę niż o religię. Cesarz sprzymierzony był z papieżem i luterańskim ks. Maurycym Saskim pokonuje protestantów a elektora Jana Fryderyka pozbawia godności. Wzrost potęgi cesarskiej wymusza zawarcie przymierza pomiędzy ks. Maurycym Saskim a królem francuskim Henrykiem II. Cesarz nie wytrzymuje ataku z 2 stron. Maurycy ginie w walkach a Francuzi zajmują biskupstwa Metz, Toul i Verdun.
1552 – rozejm w Pasawie
1555 – pokój augsburski „cuius regio eius religio”
Rozwój reformacji
Szwajcaria – podział kraju na kantony leśne i górskie oraz kantony miejskie. Te pierwsze dostarczały najemników a miasta rozwijały się dzięki handlowi.
1522 – ogłoszenie przez Zwinglego 67 tez nowego wyznania:
- Pismo Święte jedynym źródłem wiary
- kasacja mszy i wystroju kościołów
- brak celibatu i wprowadzenie języka narodowego do liturgii
1529/31 – wojna religijna w Szwajcarii; śmierć Zwinglego; pokój gwarantujący wolność religijną; pojawia się Jan Kalwin, Francuz
1541 – ostateczne ukształtowanie filozofii gminy wyznaniowej w Genewie (predestynacja)
Francja:
We Francji hugenoci (kalwini) spotykali się z oporem. Mimo prześladowań na synodzie w 1558 nastąpiła ostateczna konsolidacja ruchu.
1562 – rzeź w Wassy; hugenoci zostali wymordowani przez Gwizjuszów; hugenoci pod wodzą admirała Coligny`ego i Ludwika Kondeusza stają do walki
W czasie wojny giną przywódcy katolików. Protestanci i katolicy zawierają rozejm i rozpoczynają walkę z Anglią, gdy opanowała ona Hawr.
1570 – pokój w Saint Germain; amnestia; przywódca protestantów 17 letni Henryk de Burbon poślubił córkę Katarzyny Medycejskiej, sprawującej praktycznie władzę w kraju zamiast swojego syna Karola IX. Dodatkowo protestanci otrzymywali La Rochelle i inne twierdze jako zabezpieczenie
1572 /23-24 sierpień – noc św. Bartłomieja; przybyli na ślub hugenoci zostali wymordowani przez Gwizjuszów
1574 – umiera Karol IX
Wybucha wojna pomiędzy:
- Henrykiem III Walezjuszem, byłym królem Polski a obecnie władcą Francji
- Henrykiem ks. De Guise, przywódcą katolików
- Henrykiem de Burbon, królem Nawarry
Ostatecznie wygrywa ten ostatni, przechodzi na katolicyzm i koronuje się jako Henryk IV na króla Francji
1598 – wydanie edyktu nantejskiego
Anglia
1534 – akt supremacji wydany przez Henryka VIII
Kontrreformacja:
1540 – założenie zakonu jezuitów
1542 – powołanie trybunału inkwizycji
1545-63 – sobór w Trydencie
1559 – index ksiąg zakazanych
Reformacja była jednym z najważniejszych procesów religijnych, politycznych i społecznych XVI wieku. Doprowadziła do trwałego rozpadu jedności zachodniego chrześcijaństwa, powstania nowych wyznań oraz głębokiej zmiany stosunków między Kościołem a państwem. Jej przyczyn nie można jednak sprowadzać wyłącznie do wystąpienia Marcina Lutra. Krytyka Kościoła rozwijała się już od późnego średniowiecza, a wystąpienia Johna Wycliffe’a w Anglii czy Jana Husa w Czechach pokazywały, że część społeczeństwa oczekiwała reformy życia religijnego.
W początkach XVI wieku szczególnie ostro krytykowano bogactwo duchowieństwa, kumulowanie beneficjów, nieobecność biskupów w diecezjach, niski poziom wykształcenia części księży, symonię oraz różne formy fiskalizmu kościelnego. Jednocześnie renesans i humanizm zwiększały zainteresowanie bezpośrednim studiowaniem Pisma Świętego oraz dzieł pierwszych chrześcijan. Wynalezienie druku pozwalało natomiast rozpowszechniać nowe poglądy na niespotykaną wcześniej skalę.
Bezpośrednim impulsem do wystąpienia Lutra stała się sprawa odpustów. Papież Leon X potrzebował dużych środków między innymi na budowę bazyliki św. Piotra w Rzymie. Na terenie Niemiec prowadzono intensywną akcję odpustową, z którą szczególnie kojarzony był dominikanin Johann Tetzel. Sposób przedstawiania odpustu wywoływał sprzeciw części teologów.
31 października 1517 roku Marcin Luter, augustianin i profesor teologii na uniwersytecie w Wittenberdze, ogłosił 95 tez dotyczących odpustów. Tradycja głosi, że przybił je do drzwi kościoła zamkowego w Wittenberdze. Początkowo nie zamierzał tworzyć nowego Kościoła. Chciał przede wszystkim rozpocząć teologiczną dyskusję nad odpustami, pokutą i możliwością odpuszczania kar za grzechy.
Spór szybko jednak wyszedł poza pierwotną kwestię. Luter coraz mocniej kwestionował autorytet papieski i część dotychczasowej nauki Kościoła. Szczególne znaczenie miała zasada usprawiedliwienia przez wiarę. Według Lutra człowiek nie może zasłużyć na zbawienie własnymi uczynkami. Zbawienie jest darem łaski Bożej przyjmowanym przez wiarę.
Drugim fundamentem jego nauki stało się przekonanie o nadrzędnym znaczeniu Pisma Świętego. Biblia miała być podstawowym i najwyższym źródłem prawdy religijnej. Luter odrzucał więc możliwość przyznawania papieżowi czy tradycji kościelnej autorytetu niezależnego od Pisma.
Ważne było również pojęcie powszechnego kapłaństwa wiernych. Luter nie uważał duchowieństwa za odrębny stan posiadający wyższą wartość religijną niż świeccy. Funkcja duchownego pozostawała potrzebna, ale wszyscy ochrzczeni byli równi wobec Boga. Pogląd ten podważał część tradycyjnych uzasadnień szczególnej pozycji duchowieństwa.
Luter odrzucił także obowiązkowy celibat księży i sam później poślubił byłą zakonnicę Katarzynę von Bora. Zmienił również naukę o sakramentach. Spośród siedmiu sakramentów Kościoła katolickiego bezspornie uznawał przede wszystkim chrzest i Eucharystię, ponieważ według niego posiadały wyraźne ustanowienie biblijne. We wcześniejszym okresie jego poglądy na pokutę były bardziej złożone, dlatego czasami mówił o trzech sakramentach, ale dojrzały luteranizm przyjmował zasadniczo dwa.
Konflikt z Rzymem narastał bardzo szybko. W 1518 roku Luter został przesłuchany przez kardynała Tomasza Kajetana, ale nie odwołał poglądów. W 1519 roku podczas dysputy lipskiej z Johannem Eckiem zakwestionował nieomylność papieża oraz soborów i przyznał, że część potępionych poglądów Jana Husa była słuszna.
W 1520 roku papież Leon X wydał bullę *Exsurge Domine*, grożącą Lutrowi ekskomuniką, jeśli nie odwoła swoich tez. Luter publicznie spalił bullę wraz z księgami prawa kanonicznego. Było to już otwarte zerwanie z papieskim autorytetem. W styczniu 1521 roku został formalnie ekskomunikowany.
Sprawa miała jednak również wymiar polityczny. Luter był poddanym Rzeszy, dlatego cesarz Karol V zdecydował się wysłuchać go podczas sejmu w Wormacji w 1521 roku. Reformator otrzymał gwarancję bezpieczeństwa i stanął przed cesarzem oraz książętami. Odmówił odwołania poglądów, jeśli ich błędność nie zostanie wykazana na podstawie Pisma Świętego lub przekonującego rozumowania.
Po zakończeniu sejmu Karol V wydał edykt wormacki. Uznawał Lutra za heretyka i banitę, zakazywał rozpowszechniania jego pism oraz nakazywał ich niszczenie. Luter nie został jednak aresztowany. Elektor saski Fryderyk Mądry, który chronił reformatora, zorganizował jego pozorne porwanie i umieścił go na zamku Wartburg.
Podczas pobytu na Wartburgu Luter rozpoczął tłumaczenie Nowego Testamentu na język niemiecki. Później powstał przekład całej Biblii. Dzieło odegrało ogromną rolę nie tylko religijną, lecz również językową. Przyczyniło się do rozpowszechnienia bardziej jednolitej formy literackiego języka niemieckiego.
Poglądy Lutra szybko rozchodziły się po Rzeszy. Drukarnie produkowały tysiące broszur, kazań i polemik. Reformacja znalazła zwolenników wśród części książąt, rycerstwa, mieszczaństwa oraz chłopów, lecz każda z tych grup dostrzegała w niej inne możliwości. Książęta mogli przejmować majątki kościelne i zwiększać kontrolę nad Kościołem na własnym terytorium, mieszczanie oczekiwali reform życia religijnego, natomiast część chłopstwa interpretowała hasła chrześcijańskiej wolności również w kategoriach społecznych.
Najbardziej dramatycznym następstwem napięć społecznych była wojna chłopska z lat 1524–1525. Powstania objęły przede wszystkim południowe i środkowe Niemcy. Chłopi domagali się ograniczenia pańszczyzny, zmniejszenia świadczeń feudalnych, możliwości korzystania z lasów i pastwisk oraz prawa wyboru duchownych.
Program części powstańców został przedstawiony w Dwunastu Artykułach. Nie był to jeszcze program całkowitego zniesienia istniejącego porządku społecznego. Chłopi często powoływali się na Ewangelię i twierdzili, że ich postulaty wynikają z zasad chrześcijańskich.
Znacznie bardziej radykalne stanowisko reprezentował Thomas Müntzer. W przeciwieństwie do Lutra uważał, że reforma religijna powinna prowadzić także do głębokiego przekształcenia stosunków społecznych. Związał się z najbardziej radykalnymi grupami powstańczymi.
Luter początkowo krytykował zarówno nadużycia panów, jak i przemoc chłopską. Kiedy jednak powstanie się rozszerzyło, zdecydowanie wystąpił przeciw buntownikom. Uznał, że naruszają ustanowiony porządek i wezwał władców do stłumienia rebelii. Powstanie zakończyło się klęską chłopów, a Müntzer został schwytany i stracony po bitwie pod Frankenhausen w 1525 roku.
Klęska wojny chłopskiej wzmocniła związek reformacji luterańskiej z książętami. Odtąd tworzenie nowych struktur kościelnych następowało przede wszystkim na poziomie poszczególnych terytoriów. Władca przejmował znaczną część kompetencji wcześniej należących do biskupów i papiestwa.
Na sejmie w Spirze w 1526 roku w praktyce pozwolono książętom postępować w sprawach religijnych zgodnie z własnym przekonaniem do czasu ostatecznego rozstrzygnięcia problemu. Trzy lata później, podczas kolejnego sejmu w Spirze, większość katolicka próbowała zahamować dalsze postępy reformacji. Kilku książąt i przedstawiciele części miast złożyli protest przeciwko tej decyzji. Od tego protestu zaczęto określać zwolenników reformacji mianem protestantów.
W 1530 roku Karol V zwołał sejm w Augsburgu. Luter jako banita nie mógł w nim bezpiecznie uczestniczyć. Główną rolę po stronie reformacyjnej odegrał Filip Melanchton, który opracował *Confessio Augustana*, czyli Wyznanie augsburskie. Dokument przedstawiał zasady wiary luterańskiej w stosunkowo umiarkowany sposób i miał umożliwić osiągnięcie kompromisu.
Porozumienia jednak nie zawarto. Cesarz żądał powrotu do jedności Kościoła, natomiast książęta luterańscy nie chcieli zrezygnować ze zmian już przeprowadzonych na swoich ziemiach. W 1531 roku utworzyli Związek Szmalkaldzki, będący sojuszem politycznym i wojskowym mającym bronić protestanckich terytoriów.
Karol V przez wiele lat nie był w stanie rozprawić się ze związkiem. Musiał prowadzić wojny z Francją, zmagał się z Turkami osmańskimi oraz problemami w swoich rozległych posiadłościach. Zagrożenie tureckie było szczególnie poważne po bitwie pod Mohaczem w 1526 roku i oblężeniu Wiednia przez wojska Sulejmana Wspaniałego w 1529 roku.
W tych warunkach w 1532 roku zawarto tzw. pokój religijny w Norymberdze. Do czasu soboru lub innego rozwiązania sporu cesarz zgodził się ograniczyć działania przeciw protestantom. Reformacja uzyskała dzięki temu kolejne lata potrzebne do utrwalenia się w wielu częściach Niemiec.
Dopiero w latach 1546–1547 doszło do wojny szmalkaldzkiej. Karol V wykorzystał sprzeczności między książętami niemieckimi. Po jego stronie wystąpił między innymi protestancki książę Maurycy Saski, który rywalizował z elektorem Janem Fryderykiem z ernestyńskiej linii Wettinów.
W 1547 roku wojska cesarskie odniosły wielkie zwycięstwo pod Mühlbergiem. Jan Fryderyk dostał się do niewoli i utracił godność elektorską, którą cesarz przekazał Maurycemu. Wydawało się, że Karol V osiągnął szczyt swojej potęgi i może narzucić Rzeszy rozwiązanie problemu religijnego.
Przewaga cesarska wywołała jednak niepokój także wśród jego dotychczasowych sprzymierzeńców. Maurycy Saski zmienił stronę i zawarł porozumienie z protestanckimi książętami oraz królem Francji Henrykiem II. Francja, mimo że pozostawała monarchią katolicką i prześladowała własnych protestantów, chętnie wspierała niemieckich luteran, jeśli prowadziło to do osłabienia Habsburgów.
Henryk II uzyskał możliwość zajęcia biskupstw Metz, Toul i Verdun. W 1552 roku Maurycy niespodziewanie wystąpił przeciwko Karolowi V. Cesarz został zmuszony do wycofania się i podjęcia negocjacji. W Pasawie zawarto porozumienie, które przygotowało grunt pod ostateczny kompromis religijny.
Maurycy Saski zginął w 1553 roku podczas walk z margrabią Albrechtem Alcibiadesem. Konflikt religijny w Rzeszy był jednak już praktycznie niemożliwy do rozwiązania drogą całkowitego zwycięstwa jednej ze stron.
W 1555 roku zawarto pokój augsburski. Uznawał on legalność luteranizmu obok katolicyzmu. Najbardziej znaną zasadę porozumienia określa się słowami *cuius regio, eius religio* – „czyj kraj, tego religia”. Władca danego terytorium mógł wybrać katolicyzm albo luteranizm jako religię swojego kraju.
Nie oznaczało to współczesnej wolności religijnej jednostki. Poddani, którzy nie chcieli przyjąć religii władcy, mogli w określonych warunkach opuścić jego ziemie. Porozumienie nie obejmowało również kalwinizmu ani innych nurtów protestantyzmu. Mimo tych ograniczeń kończyło pierwszą fazę wielkich walk religijnych w Rzeszy i potwierdzało trwały rozpad jej jedności wyznaniowej.
Reformacja nie ograniczyła się jednak do Niemiec. Niemal równocześnie własny ruch reformacyjny rozwinął się w Szwajcarii. Jednym z jego głównych twórców był Ulrich Zwingli, duchowny działający w Zurychu.
Zwingli dochodził do poglądów reformacyjnych częściowo niezależnie od Lutra. W 1523 roku przedstawił 67 artykułów, które stały się podstawą reformy Kościoła w Zurychu. Podobnie jak Luter uznawał nadrzędność Pisma Świętego, ale w wielu kwestiach był bardziej radykalny.
Usunięto obrazy i część wyposażenia z kościołów, zniesiono mszę w dotychczasowej formie, zlikwidowano celibat i klasztory, a nabożeństwa odprawiano w języku zrozumiałym dla wiernych. Zwingli odmiennie od Lutra rozumiał także Eucharystię. Traktował chleb i wino przede wszystkim jako znaki upamiętniające Chrystusa, podczas gdy Luter podkreślał rzeczywistą obecność Chrystusa w sakramencie.
Różnice te uniemożliwiły pełne zjednoczenie niemieckiej i szwajcarskiej reformacji. Podczas spotkania Lutra i Zwinglego w Marburgu w 1529 roku osiągnięto zgodność w wielu kwestiach, ale nie w sprawie Eucharystii.
Szwajcaria podzieliła się religijnie. Część kantonów miejskich przyjęła reformację, natomiast wiele kantonów leśnych pozostało przy katolicyzmie. Prowadziło to do konfliktów zbrojnych. W 1531 roku doszło do drugiej wojny kappelskiej, podczas której wojska Zurychu poniosły klęskę, a Zwingli zginął.
Pokój zawarty po jego śmierci utrwalił wyznaniowy podział Konfederacji. Poszczególne kantony zachowywały dużą swobodę w sprawach religijnych. Reformacja szwajcarska nie zniknęła jednak wraz ze Zwinglim. Jej najważniejszym kontynuatorem stał się Jan Kalwin.
Kalwin był Francuzem. Zmuszony do opuszczenia ojczyzny z powodu poglądów religijnych, ostatecznie związał się z Genewą. W 1536 roku opublikował pierwszą wersję *Institutio Christianae Religionis*, czyli *Nauki religii chrześcijańskiej*. Dzieło było systematycznym wykładem reformowanej teologii.
Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów kalwinizmu była nauka o predestynacji. Kalwin podkreślał całkowitą zależność człowieka od Boga i uważał, że przeznaczenie do zbawienia wynika z Bożej decyzji, a nie z ludzkich zasług. Nie oznaczało to jednak zachęty do biernego życia. Przeciwnie, od człowieka oczekiwano dyscypliny, pracy i moralności.
Od 1541 roku Kalwin odgrywał dominującą rolę w organizowaniu życia religijnego Genewy. Utworzono system oparty na pastorach, nauczycielach, starszych i diakonach. Konsystorz kontrolował moralność mieszkańców. Karano cudzołóstwo, pijaństwo, hazard i inne zachowania uznawane za sprzeczne z zasadami chrześcijańskimi.
Genewa stała się jednym z najważniejszych centrów protestantyzmu europejskiego. Kształcili się tam duchowni wysyłani następnie do Francji, Niderlandów, Szkocji i innych krajów. Kalwinizm stał się w rezultacie bardziej międzynarodowym nurtem reformacji niż początkowo luteranizm.
We Francji jego zwolenników zaczęto określać mianem hugenotów. Kalwinizm rozwijał się szczególnie wśród mieszczaństwa oraz części szlachty. W 1559 roku odbył się w Paryżu pierwszy ogólnofrancuski synod Kościołów reformowanych, który przyjął wspólne wyznanie wiary i zasady organizacyjne.
Szybki rozwój protestantyzmu doprowadził do narastającego konfliktu. Po śmierci Henryka II w 1559 roku monarchia francuska osłabła, ponieważ kolejni królowie byli młodzi lub niezdolni do samodzielnego kierowania krajem. Ogromne wpływy uzyskała Katarzyna Medycejska, matka Franciszka II, Karola IX i Henryka III.
Wokół konfliktu religijnego powstały rywalizujące stronnictwa arystokratyczne. Głównymi obrońcami katolicyzmu byli Gwizjusze, natomiast po stronie hugenotów szczególne znaczenie zdobyli Bourbonowie oraz admirał Gaspard de Coligny.
W marcu 1562 roku ludzie księcia Franciszka de Guise zaatakowali grupę protestantów odprawiających nabożeństwo w Wassy. Zginęło kilkadziesiąt osób. Masakra stała się bezpośrednim impulsem do rozpoczęcia francuskich wojen religijnych.
Konflikt trwał z przerwami przez ponad trzydzieści lat. Nie był prostą wojną katolików z protestantami. Rywalizacja religijna łączyła się z walką wielkich rodów o wpływ na monarchię. Sojusze mogły się zmieniać, a obie strony korzystały z pomocy zagranicznej.
Pierwsza faza walk zakończyła się chwilowym kompromisem, a Francuzi wspólnie usunęli Anglików z Hawru. Kolejne wojny jednak wybuchały ponownie. W 1570 roku zawarto pokój w Saint-Germain-en-Laye. Hugenoci otrzymali ograniczoną swobodę wyznania oraz prawo utrzymywania kilku twierdz gwarancyjnych, w tym La Rochelle.
Próbą pogodzenia dwóch obozów miało być małżeństwo Henryka Burbona, króla Nawarry i jednego z najważniejszych przywódców protestanckich, z Małgorzatą de Valois, siostrą Karola IX. Ślub odbył się w sierpniu 1572 roku w Paryżu i przyciągnął do stolicy wielu przedstawicieli protestanckiej szlachty.
Kilka dni później podjęto nieudaną próbę zamachu na admirała Coligny’ego. Napięcie gwałtownie wzrosło. W nocy z 23 na 24 sierpnia 1572 roku rozpoczęła się masakra hugenotów, znana jako noc św. Bartłomieja. Zabójstwa, początkowo skierowane przeciw protestanckim przywódcom znajdującym się w Paryżu, szybko wymknęły się spod kontroli i rozszerzyły na zwykłych mieszkańców oraz inne miasta.
Odpowiedzialności nie można przypisać wyłącznie Gwizjuszom. Decyzję o rozprawie z częścią przywódców hugenockich podjęto w otoczeniu królewskim, a Karol IX zaakceptował działania wymierzone w protestancką elitę. Skala późniejszej masakry znacznie przekroczyła pierwotne zamierzenia polityczne.
Henryk Nawarski przeżył, przyjmując czasowo katolicyzm. Później uciekł z dworu i ponownie stanął na czele hugenotów. Wojny religijne trwały nadal.
Po śmierci Karola IX w 1574 roku królem Francji został jego brat Henryk III Walezy, który kilka miesięcy wcześniej opuścił tron polski. W następnych latach sytuacja stała się jeszcze bardziej skomplikowana. Po śmierci królewskiego brata najbliższym dziedzicem tronu został protestant Henryk Nawarski.
Katolicy skupieni wokół Henryka de Guise utworzyli Ligę Katolicką, której celem było niedopuszczenie protestanta do korony. Rozpoczęła się tzw. wojna trzech Henryków: Henryka III, Henryka de Guise i Henryka Nawarskiego.
Henryk III obawiał się rosnącej potęgi Gwizjusza i w 1588 roku polecił go zamordować. Kilka miesięcy później sam został zabity przez fanatycznego dominikanina Jacques’a Clémenta. W 1589 roku Henryk Nawarski stał się więc prawnym następcą tronu jako Henryk IV.
Dla znacznej części katolickiej Francji jego protestantyzm pozostawał jednak nie do zaakceptowania. Henryk musiał przez kilka lat walczyć o opanowanie kraju. Ostatecznie w 1593 roku przeszedł na katolicyzm, a w następnym roku został koronowany. Tradycja przypisała mu później powiedzenie, że „Paryż wart jest mszy”.
W 1598 roku Henryk IV wydał edykt nantejski. Katolicyzm pozostawał religią dominującą, ale hugenoci otrzymali ograniczoną swobodę kultu, określone prawa obywatelskie oraz zabezpieczenia polityczne i wojskowe. Edykt nie wprowadzał pełnej tolerancji religijnej w nowoczesnym znaczeniu, ale zakończył najważniejszą fazę francuskich wojen wyznaniowych.
Inny charakter miała reformacja w Anglii. Nie rozpoczęła się przede wszystkim od ruchu teologicznego, lecz od konfliktu dynastycznego Henryka VIII z papiestwem. Król chciał doprowadzić do unieważnienia małżeństwa z Katarzyną Aragońską, ponieważ nie doczekał się z nią męskiego potomka.
Papież Klemens VII nie zgodził się na spełnienie żądania monarchy. Henryk rozpoczął więc stopniowe podporządkowywanie Kościoła angielskiego koronie. W 1534 roku parlament uchwalił Akt Supremacji, który uznawał króla za najwyższą głowę Kościoła w Anglii.
Początkowo nie oznaczało to pełnego przyjęcia protestantyzmu. Henryk VIII pozostawał pod względem wielu poglądów religijnych tradycjonalistą i wcześniej występował nawet przeciw Lutrowi. Zerwanie z Rzymem miało przede wszystkim charakter polityczny i jurysdykcyjny.
Bardzo ważnym następstwem była natomiast kasata klasztorów. Ich ogromne majątki zostały przejęte przez koronę, a następnie w dużej części sprzedane lub przekazane szlachcie i nowym właścicielom ziemskim. Powstała w ten sposób grupa społeczna bezpośrednio zainteresowana trwałością zerwania z Rzymem.
Dopiero za Edwarda VI Kościół angielski przesunął się wyraźniej w stronę protestantyzmu. Po krótkiej próbie restauracji katolicyzmu podjętej przez Marię Tudor ostateczne utrwalenie anglikanizmu nastąpiło za Elżbiety I.
Rozłam religijny zmusił również Kościół katolicki do przeprowadzenia własnej reformy. Proces ten określa się jako reformę katolicką lub kontrreformację. Nie był wyłącznie reakcją na protestantyzm, ponieważ część nurtów odnowy pojawiła się wcześniej, ale rozwój reformacji znacznie przyspieszył działania.
Szczególnie ważną rolę odegrało Towarzystwo Jezusowe założone przez Ignacego Loyolę i zatwierdzone przez papieża w 1540 roku. Jezuici stworzyli bardzo sprawną organizację opartą na dyscyplinie i wysokim poziomie wykształcenia członków.
Duże znaczenie przywiązywali do szkolnictwa. Zakładane przez nich kolegia szybko osiągały wysoki poziom i przyciągały młodzież także z elit społecznych. Jezuici prowadzili działalność misyjną w Europie i poza nią, docierając między innymi do Indii, Japonii, Chin i Ameryki.
W 1542 roku papież Paweł III utworzył rzymską inkwizycję, której zadaniem była walka z herezją i kontrolowanie prawowierności doktrynalnej. W 1559 roku ogłoszono pierwszy rzymski Indeks ksiąg zakazanych, obejmujący dzieła uznawane przez władze kościelne za niebezpieczne dla wiary.
Najważniejsze znaczenie miały jednak obrady soboru trydenckiego prowadzone z przerwami w latach 1545–1563. Sobór jednoznacznie odrzucił podstawowe tezy protestantyzmu i potwierdził katolicką naukę o Piśmie Świętym i Tradycji, siedmiu sakramentach, mszy oraz znaczeniu dobrych uczynków współdziałających z łaską.
Jednocześnie dokonano głębokiej reformy dyscypliny kościelnej. Biskupi zostali zobowiązani do przebywania w swoich diecezjach, ograniczano kumulowanie beneficjów, a dla odpowiedniego przygotowania duchownych nakazano tworzenie seminariów. Podniesienie poziomu wykształcenia księży miało ogromne znaczenie dla dalszej działalności duszpasterskiej.
Sobór trydencki nie przywrócił jedności zachodniego chrześcijaństwa. Utrwalił raczej różnice między katolikami a protestantami, ale jednocześnie stworzył podstawy głębokiej odnowy Kościoła katolickiego. W drugiej połowie XVI i w XVII wieku katolicyzm odzyskał część terenów wcześniej silnie objętych reformacją.
Reformacja zmieniła więc Europę daleko bardziej niż początkowo mógł przewidywać sam Luter. Z jednego sporu o odpusty powstało kilka odrębnych nurtów wyznaniowych. Luteranizm dominował w części Niemiec i Skandynawii, kalwinizm rozprzestrzenił się w Szwajcarii, Francji, Niderlandach i Szkocji, natomiast w Anglii powstał osobny Kościół podporządkowany monarchii.
Zmieniła się również pozycja władców. W wielu państwach protestanckich to monarcha lub książę przejmował kontrolę nad organizacją Kościoła. Sekularyzacja majątków kościelnych wzmacniała władze świeckie i miejscową szlachtę. Jednocześnie religia zaczęła jeszcze silniej splatać się z polityką międzynarodową.
Podział wyznaniowy nie oznaczał bowiem prostego podziału Europy na dwa wrogie obozy. Katolicka Francja mogła wspierać protestanckich książąt niemieckich przeciw katolickiemu cesarzowi Karolowi V, ponieważ ważniejsza była dla niej walka z potęgą Habsburgów. Konflikty religijne nakładały się na rywalizację dynastyczną i polityczną.
Reformacja przyczyniła się też do rozwoju edukacji i piśmiennictwa. Protestanci podkreślali konieczność samodzielnego poznawania Biblii, co sprzyjało nauczaniu czytania i rozwojowi szkół. Przekłady Pisma Świętego na języki narodowe wpływały na rozwój niemieckiego, angielskiego, francuskiego i innych języków literackich. Kościół katolicki odpowiedział rozbudową własnego systemu szkolnego.
Ogromną rolę odegrał druk. Bez niego poglądy Lutra nie mogłyby rozpowszechnić się z taką szybkością. Broszury, polemiki, kazania, katechizmy i przekłady Biblii docierały do tysięcy odbiorców. Konflikt religijny XVI wieku był pierwszym wielkim europejskim sporem ideowym prowadzonym na tak szeroką skalę przy pomocy słowa drukowanego.
Jednocześnie rozpad jedności religijnej przyniósł długotrwałe wojny. Konflikty w Rzeszy zakończone pokojem augsburskim były jedynie pierwszym etapem. Francuskie wojny religijne trwały przez kilka dziesięcioleci, w Niderlandach spór religijny połączył się z walką przeciw Hiszpanii, a w XVII wieku napięcia wyznaniowe stały się jednym z czynników wojny trzydziestoletniej.
Rok 1517 nie był więc jedynie początkiem sporu teologicznego. Zapoczątkowany wówczas proces doprowadził do trwałej zmiany politycznej i kulturowej mapy Europy. Średniowieczna jedność Kościoła zachodniego została ostatecznie zerwana, a próby jej odbudowy za pomocą autorytetu cesarskiego czy działań militarnych zakończyły się niepowodzeniem. Od połowy XVI wieku różnorodność wyznaniowa stała się trwałym elementem europejskiej rzeczywistości.