Można zauważyć 3 kierunki rozwoju w Europie 16 wieku:
- prowadzący do powstania monarchii absolutnej a więc stopniowe wzmacnianie władzy królewskiej
- prowadzący do powstania społeczeństwa kapitalistycznego
- prowadzący do anarchii poprzez osłabianie władzy królewskiej
W Anglii stopniowo kształtował się podział na bogatą część południowo-wschodnią i wschodnią oraz biedną zachodnią i północną z Walią. Na wsi cały czas trwało ogradzanie, co powodowało powstawanie taniej siły roboczej wywodzącej się z dawnego biednego chłopstwa.
1638 – bunty chłopskie skierowane przeciwko ogradzaniu
Za Karola I nastąpił kryzys przemysłowy, upadały fabryki sukiennicze, co było spowodowane monopolami, ograniczeniem liberalizmu handlowego i kryzysu na kontynencie. W przeciwnej sytuacji znajdował się przemysł węglowy, który rozwijał się bez przeszkód, pobudzony dodatkowo wzrastającym niedoborem drewna. Wzrasta rola gentry i średniej mieszczańskiej burżuazji. Te właśnie grupy społeczne prą do rewolucji przy jednoczesnym kryzysie dawnej arystokracji, która popiera dawne feudalne powinności. Rozwijał się purytanizm (uważający feudalizm za zło, głoszący postawę aktywną mimo uznawania determinacji losu ludzkiego) (kalwinizm) w swoich 2 odmianach:
- prezbiterianie – wywodzili się z bogatych warstw społecznych, byli zwolennikami czystego kalwinizmu. Występowali przeciwko Kościołowi Anglikańskiemu, opanowanemu przez monarchistów.
- independenci – ruch głoszący niezależność religii od wszelkich naleciałości, propagowali swobodę religijną i decentralizację kościoła
Konflikt między parlamentem a królem zrodził się za czasów Jakuba I. Król ten chciał zbudować monarchię absolutną a przyzwyczajony do warunków rodzinnej Szkocji pominął w swych planach klasy średnie społeczeństwa. Sprzeciw parlamentu wywołały próby ożenku syna Karola z infantką hiszpańską.
1621 – rozpędzenie parlamentu przez Jakuba I i pozostawienie Anglii na uboczu polityki europejskiej a więc i wojny trzydziestoletniej. W kraju znaczenia nabrał ks. Buckingham
1625 – królem zostaje Karol I, który jednak nie potrafi dalej uczestniczyć w polityce europejskiej. Niefortunnie zakończyła się próba poparcia Richelieu a co za tym idzie wystąpienie przeciw hugenotom co wywołało oburzenie w kraju. Król musiał ustąpić i zawrzeć sojusz z hugenotami. Jednocześnie w wyniku konfliktów wewnętrznych zamordowany został ks. Buckingham, na co król odpowiedział rozwiązaniem parlamentu (1929). Rozpoczął się trwający do 1640 okres samodzielnych rządów Karola I. Nastąpił wielki uścisk podatkowy, wprowadzano podatki bez zgody parlamentu, które uderzyły głownie w gentry i yeomanów, czyli bogate chłopstwo. Masowo odmawiano płacenia podatków, co spowodowało spadek dochodów skarbu.
Bunt miał początek w Szkocji, gdzie faworyt króla, arcybiskup Canterbury, Laud, próbował zniszczyć kościół prezbiteriański. Szkoci porwali za broń. Królowi zabrakło pieniędzy na walkę i był zmuszony zwołać parlament aby ten przegłosował nowe podatki (nie mógł ich wprowadzić zarządzeniem, ponieważ spowodowałoby to rozszerzenie rebelii purytańskiej także na obszary Anglii).
1640 – zwołanie parlamentu, w którym większość mieli purytanie. Sprzeciwia się on polityce króla i zostaje rozwiązany (krótki parlament)
1640 – klęski na froncie i odmowa pożyczki ze strony City zmuszają króla do zwołania nowego parlamentu (tzw. Długiego) . W nowym parlamencie większością znowu dysponują purytanie, a ich przywódcą zostaje John Pym. Wkrótce parlament skazuje na śmierć głównego doradcę Karola I, Strafforda. W tym czasie zawarto pokój ze Szkocją ale wybuchła wojna z Irlandią. To zablokowało armię królewska potrzebną do szantażowania parlamentu. W nim tymczasem wzrastała rola Oliwiera Cromwella. On i Pym ogłosili tzw. Wielkie Napomnienie, czyli zbiór występków królewskich od czasu objęcia tronu. Ta rezolucja przeszła tylko kilkoma głosami co uwidoczniło rozłam w parlamencie. Jednocześnie uchwalono podatki na wojnę z Irlandią, co mogło zapewnić sukces królowi. Ten jednak znowu złamał prawo i wydał rozkaz aresztowania przywódców opozycji. Ci, wcześniej ostrzeżenie, zdołali się ukryć i podburzyli Londyn, co zmusiło króla do opuszczenia stolicy.
- króla poparli wielcy feudałowie ze swoimi dzierżawcami, kościół anglikański; północ i zachód Anglii; „kawalerowie”
- za parlamentem opowiedzieli się gentry, yeomeni, kupcy, handlarze; wschód i południe Anglii; „gołe głowy”
1642 – wybuch wojny i początkowe sukcesy królewskie
1644 – Szkoci włączają się do walki po stronie parlamentu a Cromwell tworzy Armię Nowego Wzoru, składającą się z fanatycznych prezbiterian a charakteryzującą się wysokim morale. Oddziały żelaznobokich, kawalerzyści, którzy mieli sprostać doskonałej jeździe królewskiej.
1645 – bitwa pod Naseby w której rozgromiono oddziały królewskie
1647 – w ręce rebeliantów wpada Karol I; zarysowywuje się podział na prezbiterianów, którzy nie dążą do dalszych reform mimo posiadania większości w parlamencie oraz independentów, dla których stan zaistniały był tylko etapem w kształtowaniu wolnego państwa.
1648 – wybucha kontrrewolucja opowiadająca się za królem
1648 – wypędzenie posłów prezbiteriańskich z parlamentu; powstanie parlamentu kadłubowego
1649 – ścięcie króla Jakuba I
1649 – pacyfikacja Irlandii
1650 – pacyfikacja Szkocji
1651 – Akt Nawigacyjny
1653 – rozpędzenie parlamentu kadłubowego; Cromwell lordem protektorem Anglii
1658 – umiera Cromwell a jego syn nie daje sobie rady. Na tron powołany zostaje Karol II. Początkowo nie ma konfliktów pomiędzy nim a opanowanym przez rojalistów parlamentem. Niesnaski rozpoczęły się gdy król zaczął otwarcie popierać katolików, przeciw czemu buntowali się, teraz wspierający króla gentry i burżuazja (połączyli się z królem bo bali się wpływów lewicy rewolucyjnej). Karol II prowadził politykę merkantylistyczną i jeszcze bardziej zaostrzył Akt Nawigacyjny. Karol II szukając porozumienia z Ludwikiem XIV chciał wprowadzić ustawowe równouprawnienie katolików na co parlament odpowiedział tzw. Test Act, zakładającym, że tylko anglikanie mogą być urzędnikami.
W parlamencie wykształciły się 2 skrzydła, w konflikcie o prawo do korony dla Jakuba II:
- Wigów głoszących wyższość parlamentu nad królem
- torysów nie uznających prawa parlamentu do mieszania się w sprawy króla
1685 – umiera Karol II a królem zostaje jego brat Jakub II, który jako katolik nie przestrzega Test Act i stosuje represje wobec zwolenników Wigów. Działania przeciw kościołowi Anglikańskiemu zwróciły przeciwko niemu także torysów. Opozycja liczyła, że król nie pozostawi męskiego potomka ale po narodzinach dziecka z katolickiej matki te rachuby wzięły w łeb.
1688 – Chwalebna rewolucja; na króla zostaje powołany Wilhelm Orański, mąż Marii, córki Jakuba II z protestanckiej matki.
Rewolucja angielska XVII wieku była wynikiem długotrwałych przemian gospodarczych, społecznych, politycznych i religijnych. Nie rozpoczęła się nagle wraz z wybuchem wojny domowej w 1642 roku. Jej źródeł należy szukać znacznie wcześniej, w zmianach zachodzących w społeczeństwie angielskim od XVI wieku, w rozwoju gospodarki towarowej, wzroście znaczenia nowych właścicieli ziemskich i mieszczaństwa oraz w sporze o zakres władzy monarchy. Konflikt Stuartów z parlamentem nałożył się na podziały religijne, prowadząc ostatecznie do wojny domowej, egzekucji Karola I, powstania republiki, dyktatury Cromwella, restauracji monarchii, a w końcu do Chwalebnej Rewolucji z lat 1688–1689.
Anglia rozwijała się w tym okresie inaczej niż wiele państw kontynentalnych. We Francji następowało stopniowe wzmacnianie absolutyzmu, podczas gdy w Rzeczypospolitej osłabienie władzy centralnej prowadziło w przeciwnym kierunku. W Anglii natomiast rozwój kapitalistycznych stosunków gospodarczych zbiegł się z istnieniem silnej tradycji parlamentarnej. Właśnie zderzenie dążeń absolutystycznych Stuartów z warstwami społecznymi zainteresowanymi zachowaniem wpływu parlamentu stało się jednym z zasadniczych źródeł rewolucji.
Proces przemian szczególnie wyraźnie widoczny był na wsi. Od XVI wieku rozwijało się ogradzanie gruntów. Właściciele ziemscy łączyli rozproszone działki i przekształcali część gruntów wspólnych w prywatne pastwiska lub gospodarstwa nastawione na produkcję rynkową. Początkowo ogromne znaczenie miała hodowla owiec związana z rozwojem sukiennictwa. Z czasem coraz częściej powstawały większe gospodarstwa rolne prowadzone według zasad nastawionych na osiąganie zysku.
Ogradzanie miało różne konsekwencje. Z jednej strony zwiększało wydajność części gospodarstw i sprzyjało rozwojowi kapitalistycznego rolnictwa. Z drugiej powodowało utratę możliwości korzystania z gruntów wspólnych przez biedniejszych mieszkańców wsi. Część drobnych chłopów traciła samodzielność ekonomiczną i stawała się pracownikami najemnymi. Powiększała się więc grupa ludzi dysponujących własną siłą roboczą, ale nieposiadających wystarczających środków produkcji.
W pierwszej połowie XVII wieku konflikty związane z ogradzaniem nadal wywoływały lokalne bunty. W latach trzydziestych dochodziło do wystąpień przeciwko właścicielom ziemskim i niszczenia ogrodzeń. Nie można jednak przedstawiać całego angielskiego chłopstwa jako jednolicie przeciwnego przemianom. Bogatsi gospodarze sami mogli korzystać na rozwoju produkcji rynkowej.
Szczególne znaczenie zdobywała gentry, czyli warstwa ziemiaństwa stojąca poniżej wielkiej arystokracji. Jej przedstawiciele posiadali majątki ziemskie, ale często aktywnie uczestniczyli w gospodarce rynkowej, inwestowali w produkcję i handel oraz sprawowali lokalne urzędy. Wielu członków Izby Gmin pochodziło właśnie z tej grupy.
Obok niej wzrastała siła mieszczaństwa, zwłaszcza kupców i przedsiębiorców związanych z handlem. Londyńskie City stawało się jednym z najważniejszych centrów gospodarczych Europy. Państwo potrzebujące pożyczek nie mogło ignorować opinii bogatych kupców, którzy dysponowali znacznym kapitałem.
Gospodarka angielska nie rozwijała się jednak równomiernie. Południowo-wschodnia i wschodnia część kraju były silniej związane z handlem i gospodarką towarową, natomiast część regionów północnych i zachodnich zachowywała bardziej tradycyjną strukturę społeczną. Różnice te częściowo znalazły później odzwierciedlenie w geograficznym układzie stron wojny domowej.
Równie ważny był konflikt religijny. Po zerwaniu Henryka VIII z Rzymem powstał Kościół anglikański, którego najwyższym zwierzchnikiem był monarcha. Dla części społeczeństwa reformy te były jednak niewystarczające. Purytanie domagali się dalszego oczyszczenia Kościoła z elementów, które uważali za pozostałości katolicyzmu.
Purytanizm wyrastał z kalwinizmu i szczególnie silnie rozwijał się wśród części gentry, kupców i mieszkańców miast. Kładł nacisk na osobistą religijność, dyscyplinę moralną, znajomość Biblii i aktywność człowieka w świecie. Nie można jednak uznać go po prostu za religijną ideologię kapitalizmu czy stwierdzić, że każdy purytanin był przeciwnikiem feudalizmu. Ruch był wewnętrznie zróżnicowany.
Jednym z głównych nurtów byli prezbiterianie. Chcieli zastąpić anglikańską hierarchię biskupią systemem zarządzania Kościołem przez prezbiterów i synody. W Anglii popierała ich znaczna część umiarkowanej opozycji parlamentarnej. Po rozpoczęciu rewolucji wielu prezbiterian dążyło do porozumienia z królem po uzyskaniu podstawowych reform.
Bardziej radykalny charakter mieli independenci. Uważali, że poszczególne gminy religijne powinny posiadać dużą samodzielność. Opowiadali się za szerszą tolerancją wobec różnych nurtów protestantyzmu i nie chcieli tworzenia jednego scentralizowanego Kościoła prezbiteriańskiego. Z independentami związał się Oliver Cromwell.
Konflikt polityczny między Stuartami a parlamentem rozpoczął się już za Jakuba I, który objął tron angielski w 1603 roku po śmierci Elżbiety I. Był wcześniej królem Szkocji i posiadał bardzo wysokie wyobrażenie o prawach monarchy. Bronił teorii boskiego pochodzenia władzy królewskiej i uważał, że parlament nie powinien ingerować w podstawowe prerogatywy korony.
Największym problemem były jednak finanse. Król potrzebował pieniędzy, a większość nowych podatków wymagała zgody parlamentu. Izba Gmin wykorzystywała więc sprawy podatkowe do wywierania nacisku na monarchę. Konflikty dotyczyły również polityki zagranicznej i religijnej.
Duże emocje wzbudzały plany małżeństwa następcy tronu, przyszłego Karola I, z hiszpańską infantką. Protestancka część społeczeństwa obawiała się zbliżenia z katolicką Hiszpanią. Ostatecznie projekt małżeństwa nie został zrealizowany, a Karol poślubił francuską księżniczkę Henriettę Marię, również katoliczkę.
Po śmierci Jakuba I w 1625 roku tron objął Karol I. Od początku jego rządów znaczną rolę odgrywał George Villiers, książę Buckingham. Nieudane wyprawy wojskowe przeciwko Hiszpanii i Francji wzmacniały niezadowolenie parlamentu. Szczególnie kontrowersyjna była pomoc udzielona katolickiej Francji w walce z hugenotami z La Rochelle.
Parlament coraz zdecydowaniej sprzeciwiał się sposobowi finansowania polityki królewskiej. Karol próbował pobierać przymusowe pożyczki i więzić osoby odmawiające ich zapłacenia. W 1628 roku parlament przedstawił królowi Petycję o Prawo. Domagano się w niej między innymi zakazu pobierania podatków bez zgody parlamentu oraz więzienia obywateli bez przedstawienia podstawy prawnej.
W tym samym roku Buckingham został zamordowany. Konflikt pomiędzy królem a parlamentem jednak się nie zakończył. W 1629 roku – nie w 1929 – Karol I rozwiązał parlament i rozpoczął okres osobistych rządów, trwający jedenaście lat.
Król próbował wówczas zdobywać dochody bez zwoływania parlamentu. Szczególnie kontrowersyjny był ship money, wcześniej pobierany od nadmorskich hrabstw na potrzeby floty, a następnie rozszerzony także na obszary położone w głębi kraju. Sprzeciw wobec tego podatku stał się symbolem walki z królewskim fiskalizmem.
Jednocześnie wzrastała rola arcybiskupa Canterbury Williama Lauda. Dążył on do wprowadzenia większej jednolitości liturgicznej i umocnienia hierarchicznego Kościoła anglikańskiego. Dla purytan jego polityka była niepokojąco zbliżona do katolicyzmu.
Najpoważniejszym błędem okazała się próba narzucenia zmian religijnych prezbiteriańskiej Szkocji. Wprowadzenie nowej księgi modlitewnej wywołało gwałtowny sprzeciw. Szkoci zawarli w 1638 roku National Covenant i rozpoczęli przygotowania do zbrojnego oporu.
Rozpoczęły się wojny biskupie. Karol nie posiadał jednak pieniędzy na utrzymywanie odpowiednio silnej armii. W kwietniu 1640 roku musiał zwołać parlament. Posłowie zamiast natychmiast zgodzić się na podatki zaczęli wysuwać żądania dotyczące wcześniejszej polityki monarchy. Po kilku tygodniach Karol rozwiązał zgromadzenie. Przeszło ono do historii jako Krótki Parlament.
Wojna ze Szkocją trwała nadal, a sytuacja króla pogarszała się. Szkoci wkroczyli do północnej Anglii, natomiast londyńskie środowiska finansowe nie chciały dostarczać monarchii wystarczających środków. W listopadzie 1640 roku Karol zwołał więc następny parlament, później nazwany Długim.
Tym razem opozycja postanowiła wykorzystać słabość króla do trwałego ograniczenia jego władzy. Jednym z jej najważniejszych przywódców był John Pym. Parlament wystąpił przeciwko królewskim doradcom. Thomas Wentworth, hrabia Strafford, został oskarżony o zdradę i stracony w 1641 roku. Laud został uwięziony, a kilka lat później również stracony.
Parlament doprowadził do zniesienia części instytucji wykorzystywanych przez monarchię, między innymi Sądu Izby Gwiaździstej. Ustalono także, że parlament powinien być zwoływany regularnie i nie może być rozwiązany bez własnej zgody.
Sytuację skomplikował wybuch powstania w Irlandii w 1641 roku. Pojawiła się konieczność wysłania armii, ale zarówno parlament, jak i król obawiali się przekazania przeciwnikowi kontroli nad siłami zbrojnymi. Kwestia dowództwa nad wojskiem stała się jednym z najważniejszych bezpośrednich powodów zerwania.
W listopadzie 1641 roku Izba Gmin przyjęła Wielką Remonstrację, czyli obszerną listę zarzutów wobec polityki Karola I. Dokument został uchwalony niewielką przewagą głosów. Pokazało to, że parlament nie był jednolity. Część posłów uważała, że opozycja posuwa się za daleko i zaczęła zbliżać się do króla.
Karol zdecydował się na krok, który ostatecznie przekreślił możliwość pokojowego rozwiązania. W styczniu 1642 roku wkroczył do Izby Gmin, zamierzając aresztować pięciu najważniejszych przedstawicieli opozycji. Zostali wcześniej ostrzeżeni i zdołali uciec. Sam fakt naruszenia nietykalności parlamentu wywołał ogromne oburzenie.
Londyn opowiedział się przeciw monarsze, który opuścił stolicę. Wkrótce obie strony zaczęły gromadzić wojska. Latem 1642 roku rozpoczęła się otwarta wojna domowa.
Po stronie króla stanęła znaczna część wielkiej arystokracji, duchowieństwo anglikańskie oraz obszary północnej i zachodniej Anglii. Zwolenników monarchy określano mianem kawalerów. Parlament posiadał silne poparcie w Londynie, na wschodzie i południowym wschodzie kraju oraz wśród części gentry, yeomanów, kupców i rzemieślników. Jego żołnierzy nazywano często „okrągłogłowymi” ze względu na krótko strzyżone włosy części purytan.
Pierwsza faza wojny nie przyniosła zdecydowanego zwycięstwa parlamentu. Król dysponował znakomitą kawalerią dowodzoną między innymi przez księcia Ruperta Reńskiego. Wojska parlamentarne początkowo cierpiały na brak jednolitej organizacji i słabą dyscyplinę.
Sytuację zmieniło przystąpienie Szkotów do wojny po stronie parlamentu. W 1643 roku zawarto Solemn League and Covenant. Szkocka pomoc miała znaczenie podczas kampanii następnego roku. W lipcu 1644 roku wojska królewskie poniosły ciężką klęskę pod Marston Moor.
W bitwie wyróżniła się kawaleria Olivera Cromwella, nazywana później Żelaznobokimi. Cromwell przywiązywał wielką wagę do dyscypliny i dobierał żołnierzy nie wyłącznie według pochodzenia społecznego, ale także zdolności oraz zaangażowania w sprawę parlamentu.
W 1645 roku przeprowadzono zasadniczą reorganizację sił parlamentarnych, tworząc Armię Nowego Wzoru. Nie składała się ona wyłącznie z „fanatycznych prezbiterian”. Przeciwnie, duże wpływy posiadali w niej independenci i przedstawiciele bardziej radykalnych środowisk protestanckich. Naczelnym dowódcą został Thomas Fairfax, a Cromwell odgrywał kluczową rolę jako dowódca kawalerii.
Nowa armia była zawodowa, regularnie opłacana i podporządkowana jednolitemu dowództwu. Awans w większym stopniu niż wcześniej zależał od umiejętności, a nie wyłącznie od pozycji społecznej.
14 czerwca 1645 roku pod Naseby doszło do decydującej bitwy pierwszej wojny domowej. Armia królewska została rozbita. Parlament zdobył również królewską korespondencję, która pokazywała próby pozyskiwania przez Karola zagranicznej pomocy. Pozycja monarchy gwałtownie się załamała.
W 1646 roku Karol I oddał się w ręce Szkotów. Ci po negocjacjach przekazali go parlamentowi angielskiemu. Zwycięstwo nad królem nie zakończyło jednak rewolucji, ponieważ natychmiast ujawniły się poważne konflikty w obozie zwycięzców.
Większość parlamentarna, związana z prezbiterianami, chciała ograniczonego porozumienia z monarchą, utworzenia prezbiteriańskiego Kościoła oraz rozwiązania kosztownej armii. Żołnierze Armii Nowego Wzoru obawiali się jednak, że nie otrzymają zaległego żołdu i zostaną pozbawieni wpływu na wynik rewolucji.
W wojsku rozwijały się coraz bardziej radykalne koncepcje polityczne. Szczególne znaczenie zdobyli lewellerzy, domagający się większej równości wobec prawa, częstszych wyborów parlamentarnych, szerszego prawa wyborczego i tolerancji religijnej. Ich program wykraczał znacznie dalej niż zamiary większości gentry.
Podczas debat w Putney w 1647 roku przedstawiciele armii dyskutowali nad przyszłym ustrojem państwa. Po raz pierwszy na tak dużą skalę publicznie rozważano kwestie źródła władzy, praw politycznych obywateli i zakresu prawa wyborczego.
Sam Cromwell nie należał do najbardziej radykalnego skrzydła. Obawiał się zarówno powrotu królewskiego absolutyzmu, jak i rewolucji społecznej mogącej zagrozić własności prywatnej. Przez pewien czas próbował negocjować z Karolem I.
Król prowadził jednak podwójną grę. Utrzymywał rozmowy z różnymi stronnictwami, licząc, że wzajemne konflikty pozwolą mu odzyskać władzę. W 1648 roku doszło do drugiej wojny domowej. Rojalistyczne powstania wybuchły w kilku częściach kraju, a po stronie Karola wystąpiła również część Szkotów.
Armia Cromwella ponownie zwyciężyła. W jej kierownictwie umocniło się przekonanie, że trwały pokój jest niemożliwy tak długo, jak Karol pozostaje przy życiu i może organizować kolejne próby odzyskania władzy.
Parlament nadal jednak był skłonny do negocjacji. W grudniu 1648 roku oddziały pułkownika Thomasa Pride’a usunęły z Izby Gmin kilkudziesięciu posłów prezbiteriańskich i nie dopuściły części pozostałych do obrad. Wydarzenie to określa się jako czystkę Pride’a. Pozostałe zgromadzenie przeszło do historii jako Parlament Kadłubowy.
Karol I został postawiony przed specjalnie utworzonym sądem pod zarzutem zdrady i prowadzenia wojny przeciw własnemu narodowi. Sam proces był wydarzeniem bezprecedensowym. Monarcha odrzucał prawo sądu do wydawania wyroku nad królem.
30 stycznia 1649 roku Karol I – a nie Jakub I – został ścięty przed pałacem Whitehall w Londynie. Egzekucja monarchy wywołała ogromne wrażenie w całej Europie. Po raz pierwszy król został formalnie osądzony przez swoich poddanych i stracony na podstawie wyroku sądowego.
Zniesiono monarchię oraz Izbę Lordów, a Anglię ogłoszono republiką, określaną jako Commonwealth. W rzeczywistości największą siłę polityczną posiadała armia.
Jednym z pierwszych problemów nowej władzy była Irlandia. Znaczna część tamtejszych katolików i rojalistów popierała sprawę Stuartów. W 1649 roku Cromwell rozpoczął kampanię irlandzką. Szczególnie krwawe były zdobycia Droghedy i Wexford. Represje, konfiskaty ziem i późniejsze przesiedlenia pozostawiły bardzo trwałą pamięć o Cromwellu w społeczeństwie irlandzkim.
Następnie zagrożenie pojawiło się w Szkocji, gdzie Karol II, syn straconego monarchy, został uznany za króla. Cromwell wkroczył do Szkocji i w 1650 roku pokonał przeciwników pod Dunbar. W 1651 roku zwyciężył także pod Worcester, zmuszając Karola II do ucieczki na kontynent.
Republika prowadziła również aktywną politykę gospodarczą. W 1651 roku uchwalono Akt Nawigacyjny. Zakładał on, że towary sprowadzane do Anglii powinny być przewożone na statkach angielskich albo statkach kraju, z którego pochodziły. Uderzało to przede wszystkim w holenderskich pośredników dominujących w europejskim handlu morskim.
Akt stał się jednym z powodów pierwszej wojny angielsko-holenderskiej w latach 1652–1654. Rywalizacja z Holandią pokazywała, że rewolucyjna Anglia nie zrezygnowała z ekspansji handlowej. Przeciwnie, jej polityka stawała się wyraźnie merkantylistyczna.
W samym kraju narastał konflikt Cromwella z Parlamentem Kadłubowym. Zarzucał posłom przeciąganie reform i obronę własnych interesów. W 1653 roku rozpędził parlament. Po krótkotrwałym eksperymencie z innym zgromadzeniem przyjęto konstytucję określaną jako Instrument of Government.
Cromwell został lordem protektorem Anglii, Szkocji i Irlandii. Formalnie państwo pozostawało republiką, ale rzeczywista władza protektora była bardzo szeroka. Opierała się przede wszystkim na armii. W pewnym okresie kraj podzielono nawet na okręgi zarządzane przez generałów majorów.
Protektorat nie był prostym powrotem do monarchii absolutnej. Cromwell zwoływał parlamenty, choć wielokrotnie wchodził z nimi w konflikt. Zachowywał też stosunkowo szeroką tolerancję wobec różnych nurtów protestanckich, choć nie obejmowała ona pełnej swobody religijnej w dzisiejszym znaczeniu.
W polityce zagranicznej Anglia uzyskała silniejszą pozycję. Cromwell prowadził działania przeciw Hiszpanii, zdobywając między innymi Jamajkę. Państwo coraz wyraźniej zwracało się ku ekspansji morskiej i kolonialnej.
Oliver Cromwell zmarł w 1658 roku. Urząd lorda protektora objął jego syn Richard, ale nie posiadał poparcia armii ani politycznego autorytetu ojca. System szybko zaczął się rozpadać. Kolejne środowiska uznały, że restauracja monarchii jest najlepszym sposobem zakończenia chaosu.
W 1660 roku – a nie bezpośrednio w 1658 – Karol II powrócił do Anglii i został królem. Restauracja nie oznaczała jednak prostego odtworzenia sytuacji sprzed 1640 roku. Doświadczenia wojny domowej i egzekucji Karola I sprawiły, że nowy monarcha musiał znacznie ostrożniej postępować z parlamentem.
Przywrócono monarchię, Izbę Lordów i Kościół anglikański. Rojaliści odzyskali część wpływów, ale nie cofnięto wszystkich zmian majątkowych dokonanych podczas rewolucji. Gentry i mieszczaństwo zachowały silną pozycję ekonomiczną i polityczną.
Karol II prowadził aktywną politykę handlową. Utrzymano i rozbudowano ustawodawstwo nawigacyjne, co prowadziło do kolejnych wojen z Holandią. Londyńscy kupcy i właściciele kolonialni coraz wyraźniej korzystali na ekspansji morskiej.
Problemem pozostawała religia. Karol II wykazywał większą tolerancję wobec katolików, niż odpowiadało to większości protestanckiej opinii politycznej. Podejrzenia wzmacniały jego kontakty z katolicką Francją Ludwika XIV.
Parlament odpowiedział uchwaleniem w 1673 roku Test Act. Osoby sprawujące najważniejsze urzędy publiczne musiały składać deklaracje zgodne z nauką Kościoła anglikańskiego i przyjmować komunię w jego obrządku. W praktyce wykluczało to katolików oraz część protestanckich dysydentów z urzędów.
Pod koniec panowania Karola II zasadniczym problemem stała się kwestia sukcesji. Następcą był jego brat Jakub, książę Yorku, otwarcie wyznający katolicyzm. Część parlamentarzystów próbowała wykluczyć go z dziedziczenia korony.
Właśnie podczas tego kryzysu wykształciły się nazwy dwóch późniejszych wielkich ugrupowań politycznych. Wigowie popierali możliwość wykluczenia katolickiego następcy i podkreślali prawa parlamentu. Torysi bronili dziedzicznego następstwa oraz tradycyjnego autorytetu monarchii i Kościoła anglikańskiego. Nie były to jeszcze nowoczesne partie w dzisiejszym znaczeniu, ale podział okazał się trwały.
Po śmierci Karola II w 1685 roku tron objął Jakub II. Początkowo część torysów była skłonna go popierać ze względu na zasadę legalnej sukcesji. Sytuacja szybko się jednak zmieniła. Król zaczął otwarcie łagodzić ograniczenia wobec katolików, obsadzał nimi urzędy i próbował omijać przepisy Test Act.
Szczególny sprzeciw wywołały jego próby wykorzystywania królewskiej prerogatywy do zawieszania obowiązywania ustaw. Konflikt nie dotyczył więc jedynie katolicyzmu monarchy, ale także pytania, czy król może samodzielnie uchylać prawa ustanowione przez parlament.
Przez pewien czas opozycja liczyła, że problem rozwiąże się po śmierci Jakuba. Jego następczynią miała być protestancka córka Maria, żona Wilhelma Orańskiego. W czerwcu 1688 roku druga żona Jakuba urodziła jednak syna, Jakuba Franciszka Edwarda. Powstała perspektywa utrwalenia katolickiej dynastii.
W tej sytuacji grupa wpływowych polityków zaprosiła Wilhelma Orańskiego do interwencji. Wilhelm był namiestnikiem Republiki Zjednoczonych Prowincji, protestantem i jednym z najważniejszych przeciwników Ludwika XIV. W listopadzie 1688 roku wylądował z wojskiem w Anglii.
Jakub II nie uzyskał wystarczającego poparcia. Część jego dowódców i polityków przeszła na stronę Wilhelma, a sam król uciekł do Francji. Wydarzenia te nazwano później Chwalebną Rewolucją, ponieważ w samej Anglii przejęcie władzy nastąpiło przy stosunkowo niewielkiej liczbie bezpośrednich walk. Znacznie bardziej krwawe konsekwencje zmiany dynastii wystąpiły natomiast w Irlandii i Szkocji.
W 1689 roku parlament uznał Wilhelma III i Marię II za współmonarchów. Przyjęli oni Deklarację Praw, przekształconą następnie w Bill of Rights. Dokument stał się jednym z fundamentów angielskiej monarchii parlamentarnej.
Król nie mógł samodzielnie zawieszać ustaw ani pobierać podatków bez zgody parlamentu. Nie mógł również utrzymywać stałej armii w czasie pokoju bez zgody przedstawicielstwa. Zagwarantowano swobodę wypowiedzi podczas obrad parlamentarnych oraz regularność jego funkcjonowania.
Chwalebna Rewolucja nie stworzyła demokracji w dzisiejszym znaczeniu. Prawo wyborcze pozostawało ograniczone majątkowo, a ogromna większość społeczeństwa nie uczestniczyła bezpośrednio w rządzeniu. Utrwalono jednak zasadę, że monarcha nie może sprawować władzy wbrew parlamentowi i obowiązującemu prawu.
Właśnie w tym znaczeniu wydarzenia XVII wieku doprowadziły do zasadniczej zmiany angielskiego ustroju. Próba stworzenia monarchii absolutnej zakończyła się niepowodzeniem. Król zachował bardzo szerokie kompetencje, ale musiał współdziałać z parlamentem, szczególnie w sprawach podatków i ustawodawstwa.
Rewolucja sprzyjała również umocnieniu warstw posiadających. Gentry, kupcy i przedsiębiorcy uzyskali system polityczny, który w znacznym stopniu chronił własność prywatną i umożliwiał im wpływanie na politykę przez parlament. Nie znaczy to jednak, że rewolucja była prostym dziełem jednolitej „burżuazji”. Uczestniczyły w niej różne środowiska, często posiadające sprzeczne interesy.
Najbardziej radykalne grupy, takie jak lewellerzy, nie zrealizowały swoich postulatów demokratycznych. Jeszcze bardziej radykalni diggerzy, którzy podczas rewolucji próbowali tworzyć wspólnoty oparte na wspólnym użytkowaniu ziemi, zostali szybko zmarginalizowani. Ostateczne zwycięstwo przypadło nie społecznej lewicy rewolucji, lecz właścicielom ziemskim i bogatszemu mieszczaństwu.
Wydarzenia angielskie miały także ogromne znaczenie gospodarcze. Akty Nawigacyjne, rozwój floty, kolonii i handlu sprzyjały tworzeniu warunków dla późniejszej przewagi Wielkiej Brytanii na morzach. Po 1688 roku rozwinął się również system finansowy umożliwiający państwu zaciąganie wielkich pożyczek pod kontrolą parlamentu. Utworzenie Banku Anglii w 1694 roku było jednym z elementów tego procesu.
Państwo mogło dzięki temu finansować długotrwałe wojny bez konieczności każdorazowego uciekania się do nadzwyczajnych metod fiskalnych stosowanych wcześniej przez Stuartów. Powstał system kredytu publicznego, który w XVIII wieku stał się jednym z najważniejszych źródeł brytyjskiej przewagi nad wieloma rywalami.
Rewolucja angielska łączyła więc kilka procesów. Była konfliktem konstytucyjnym między królem a parlamentem, wojną religijną pomiędzy różnymi nurtami protestantyzmu i obrońcami Kościoła anglikańskiego, walką społeczną oraz starciem o kierunek dalszego rozwoju gospodarczego kraju. Jej kolejnych etapów nie można sprowadzić do jednej konsekwentnej rewolucji trwającej od 1640 do 1688 roku. Restauracja monarchii w 1660 roku pokazuje, że rozwój sytuacji nie przebiegał w sposób prostoliniowy.
Ostateczny rezultat okazał się jednak trwały. Anglia nie poszła drogą absolutyzmu francuskiego. Po Chwalebnej Rewolucji monarcha zachowywał istotną władzę, lecz jej wykonywanie było coraz mocniej związane z parlamentem. Z czasem odpowiedzialność polityczna ministrów przesuwała się również z monarchy ku większości parlamentarnej.
Dlatego znaczenie rewolucji angielskiej wykraczało poza sam XVII wiek. Ukształtowała podstawy monarchii konstytucyjnej, umocniła pozycję parlamentu, stworzyła korzystne warunki dla rozwoju kapitalistycznej gospodarki i przyczyniła się do wzrostu morskiej oraz handlowej potęgi kraju. Anglia weszła w XVIII wiek jako państwo posiadające ustrój zasadniczo odmienny zarówno od absolutystycznej Francji, jak i od wielu monarchii kontynentalnych.