1689 – do władzy dochodzi Piotr I chociaż na razie rządzi regencja. Młody car zaprzyjaźnia się z cudzoziemcami zamieszkującymi pod Moskwą. Od Szkotów uczy się taktyki piechoty a od Holendrów żeglugi na razie po jeziorze
1696 – zdobycie Azowa i otwarcie Rosji na Morze Czarne
1696 – bunt strzelców daje pretekst do rozprawienia się z prawosławiem i bojarami.
1700 – po śmierci patriarchy Piotr I nie ogłasza następcy i pozostawia urząd wolnym uzależniając od siebie kościół
1699 – powstanie Ligi Północnej łączącej Saksonię, Danię, Rosję i nieco później Brandenburgię. Liga powstała w celu rozbioru posiadłości szwedzkich (królem szwedzkim był Karol XII)
1700 – wybuch wojny. Duńczycy atakują Holsztyn i go zdobywają ale szybkie kontruderzenie szwedzkie odbija dzielnicę i zagraża Kopenhadze. Duńczycy zostają zmuszeni do zawarcia pokoju. W tym samym czasie wojska saskie atakują z Kurlandii Inflanty szwedzkie. Rosjanie przekraczają granicę i oblegają Narwę. W tej sytuacji młody król Karol XII przeprawia się do Estonii.
1700 /30 listopada – bitwa pod Narwą; klęska wojsk rosyjskich
1701 – Karol XII wkracza na ziemie Rzeczypospolitej sprzymierzając się z Sapiehami
1703 – pro szwedzka konfederacja w Środzie
1704 – generalna konfederacja w Warszawie, która ogłasza bezkrólewie
1704 – na króla zostaje wybrany Stanisław Leszczyński, który podpisuje sojusz ze Szwecją
1704 – anty szwedzka konfederacja sandomierska podpisuje sojusz z Rosją
1706 – Karol XII wkracza na terytorium Saksonii
1706 – pokój w Altranstadt z Saksonią; August II zrzekał się korony polskiej i wyrzekał się sojuszu z Rosją. Szwecja staje się potęgą a o jej poparcie zabiegają kraje europy zachodniej zmagające się właśnie w wojnie o sukcesję hiszpańską.
1709 /9 lipiec – bitwa pod Połtawą i całkowita klęska Karola XII, który uchodzi do Turcji. W tej sytuacji ponownie odradza się Liga Północna. August II wraca do Polski i wypowiada w pokój w Altranstadt
1710 – wojnę Rosji wypowiada Turcja; Piotr I zdołał pozyskać sojuszników w postaci hospodara wołoskiego i mołdawskiego, zapędził się jednak w pogoni za Tatarami, i nad rzeką Prut został osaczony przez Turków
1711 – traktat prucki; Piotr I zobowiązywał się ewakuować Mołdawię, zburzyć Azow i nie mieszać się w sprawy Polski i Kozaczyzny i wypowiedzieć sojusz co ustanawiało by Polskę łatwym łupem dla Porty. Wyprawy na Polskę nie przyniosły sukcesu ale za to rozbito posiadłości weneckie na Peloponezie.
1712 – Piotr I przenosi stolicę do Petersburga
1715 – wojnę Szwecji wypowiada Hanower i Prusy i koalicja wypycha Szwedów z kontynentu. Tymczasem zarysowywują się pierwsze niesnaski pomiędzy aliantami. August II niechętnym wzrokiem patrzy na protektorat szwedzki nad Polską i jej lennem Kurlandią.
1717 – zostaje zawarty sojusz rosyjsko – francuski. Do niego miała dołączyć Szwecja.
1718 – ginie Karol XII będąc ofiarą najprawdopodobniej mordu politycznego
1719 – traktat w Wiedniu mający stanowić podstawę koalicji anty rosyjskiej; UK, Saksonia, Austria, Hanower. Plany wojenne nie zostały wprowadzone w życie ze względu na opór polskiej szlachty pozostającej coraz częściej na garnuszku Petersburga. Rosja stała się mocarstwem.
1721 – traktat w Nystad i zakończenie wojny północnej. Nic nie zyskał praktycznie tylko August II. Polska straciła Kurlandię i pozostała bez szans na odbicie Inflantów
1721 – Rosja staje się Cesarstwem Rosyjskim.
Reformy Piotra I:
- powołanie Senatu Rządzącego
- powołanie kolegiów rządzących
- zlikwidowanie formacji strzelców i pospolitego ruszenia szlacheckiego w zamian czego powstałą chłopska armia z poboru
- rozwój manufaktur i handlu oraz budowa kanałów
- likwidacja niezależności cerkwi prawosławnej
- rozbudowa administracji prowincjonalnej; urzędnicy otrzymywali stałą pensję
- wprowadzenie obowiązku służby państwowej dla szlachty
- wprowadzenie obowiązku szkolnego dla szlachty; założenie wyższych szkół wojskowych
- reforma pisma
- polityka merkantylistyczna zapewnia nadwyżkę w handlu zagranicznym
W europie zaczęły się kształtować 2 bloki militarne. Z jednej strony Anglia z Francją a z drugiej Rosja z Austrią.
1726 – traktat dworów cesarskich austriackiego i rosyjskiego skierowany przeciw Turcji ale i pośrednio przeciw reformom w Polsce
1732 – do traktatu dołączają się Prusy i wszystkie 3 państwa podpisują tzw., Traktat Lowenwolda zakładający, że następnym królem Polski będzie krewniak cesarski krewniak infant portugalski Emanuel. Jednocześnie gwarantowano, że królem Polski nie zostanie syn Augusta II ani Stanisław Leszczyński
Stopniowo upadał arbitraż angielsko-francuski. Powstawały dwa nowe bloki:
- Anglia, Rosja, Austria
- Francja, Turcja, Hiszpania, Sabaudia
W czasie elekcji w Polsce 1733 roku królem został wybrany Stanisław Leszczyński. Ale grupa posłów pod ochroną korpusu rosyjskiego wybrała królem Augusta III, który podobnie jak ojciec szybko wkroczył na terytorium Polski z wojskiem. Leszczyński uciekł najpierw do Gdańska a po jego kapitulacji do Prus. Zawiązała się konfederacja w Dzikowie, opowiadająca się za Leszczyńskim jako królem (1734)
Wybuchła wojna o sukcesję Polską. Pierwsza wojnę wypowiedziała Austrii Francja, wzmocniona sojuszem z Sabaudią i paktem familijnym z hiszpańskimi burbonami. Do walki nie włączyła się Anglia. Ostatecznie wojnę zakończył traktat pokojowy w Wiedniu (1735) zakładający dożywotne oddanie Lombardii Leszczyńskiemu i uznanie Augusta III na tronie polskim.
Przełom XVII i XVIII wieku przyniósł zasadniczą zmianę układu sił w Europie Północnej i Wschodniej. Dotychczasową dominację Szwecji nad Bałtykiem zakwestionowała Rosja Piotra I, która rozpoczęła długotrwałą modernizację państwa i armii. Jednocześnie trwała rywalizacja z Imperium Osmańskim o dostęp do Morza Czarnego oraz wpływy w Europie Południowo-Wschodniej. Wojna północna, konflikty rosyjsko-tureckie i kolejne wojny sukcesyjne doprowadziły do wzrostu znaczenia Rosji i Austrii, osłabienia Szwecji oraz coraz większego uzależnienia Rzeczypospolitej od jej sąsiadów.
Piotr I formalnie został carem już w 1682 roku, dzieląc władzę ze swoim przyrodnim bratem Iwanem V. Ponieważ obaj byli wówczas bardzo młodzi, rzeczywistą władzę sprawowała jako regentka ich siostra Zofia Aleksiejewna. Dopiero w 1689 roku Piotr odsunął ją od rządów i rozpoczął stopniowe przejmowanie pełnej kontroli nad państwem. Po śmierci Iwana V w 1696 roku pozostał jedynym carem.
Od młodości Piotr interesował się europejską techniką, wojskowością i żeglugą. Szczególne znaczenie miały kontakty z cudzoziemcami mieszkającymi w tzw. Niemieckiej Słobodzie pod Moskwą. Poznawał tam oficerów, kupców i rzemieślników pochodzących z różnych państw zachodniej Europy. Fascynowała go sztuka budowy okrętów, organizacja nowoczesnej armii i zachodnie metody prowadzenia wojny. Doświadczenia te miały później ogromne znaczenie dla reform przeprowadzanych przez niego w Rosji.
Jednym z pierwszych celów polityki zagranicznej Piotra było uzyskanie dostępu do mórz. Rosja posiadała wprawdzie port w Archangielsku nad Morzem Białym, ale jego znaczenie ograniczały trudne warunki klimatyczne. Naturalnym kierunkiem ekspansji wydawało się Morze Czarne. Dostęp do niego blokowało jednak Imperium Osmańskie oraz podporządkowany mu Chanat Krymski.
Pierwsza wyprawa przeciwko Azowowi w 1695 roku zakończyła się niepowodzeniem. Piotr wyciągnął jednak wnioski z klęski i rozpoczął budowę floty. W 1696 roku ponownie obległ twierdzę i tym razem ją zdobył. Rosja uzyskała ważną pozycję nad Morzem Azowskim, ale nie zdobyła jeszcze swobodnego dostępu do Morza Czarnego, ponieważ cieśniny i dalsza część wybrzeża znajdowały się pod kontrolą turecką.
W latach 1697–1698 Piotr odbył wielką podróż po Europie Zachodniej, znaną jako Wielkie Poselstwo. Odwiedził między innymi Niderlandy i Anglię, gdzie osobiście interesował się budownictwem okrętowym, organizacją manufaktur, fortyfikacjami oraz szkoleniem wojskowym. Podróż utwierdziła go w przekonaniu, że Rosja wymaga głębokiej modernizacji.
Powrót cara został przyspieszony przez bunt strzelców w 1698 roku. Nie doszło więc do niego w 1696 roku. Strzelcy stanowili dawną formację wojskową posiadającą liczne przywileje i wielokrotnie angażującą się w rozgrywki polityczne. Piotr przeprowadził brutalne represje, a samą formację stopniowo zlikwidował. Bunt nie był pretekstem do „rozprawienia się z prawosławiem”, lecz przede wszystkim do usunięcia starego korpusu wojskowego i przeciwników politycznych cara.
Piotr ograniczał natomiast niezależność Cerkwi. Po śmierci patriarchy Adriana w 1700 roku nie dopuścił do wyboru następcy. Przez następne lata administracją kościelną kierował zastępca patriarchy. Ostatecznie w 1721 roku utworzono Świątobliwy Synod Rządzący, całkowicie podporządkowany władzy państwowej. Car uzyskał dzięki temu zdecydowanie większą kontrolę nad Cerkwią.
W tym samym czasie przygotowywano konflikt, który miał przesądzić o przyszłym układzie sił nad Bałtykiem. Szwecja była wówczas jednym z największych mocarstw europejskich. Posiadała Finlandię, Estonię, Inflanty i szereg posiadłości w północnych Niemczech. Kontrolowała znaczną część wybrzeży Bałtyku, co określano czasami mianem szwedzkiego dominium maris Baltici.
Młody wiek szwedzkiego króla Karola XII zachęcił przeciwników do wystąpienia przeciw niemu. Pod koniec 1699 i na początku 1700 roku ukształtowała się koalicja obejmująca Rosję, Danię-Norwegię oraz elektora saskiego Augusta II, będącego równocześnie królem Rzeczypospolitej. Sama Rzeczpospolita nie była początkowo formalnym uczestnikiem wojny – August II rozpoczął działania przede wszystkim jako elektor Saksonii.
Wielka wojna północna rozpoczęła się w 1700 roku. Dania zaatakowała sprzymierzony ze Szwecją Holsztyn-Gottorp. Karol XII zareagował niezwykle szybko. Z pomocą floty angielsko-holenderskiej przerzucił wojska w pobliże Kopenhagi i zmusił króla duńskiego do zawarcia pokoju w Travendal. Dania została czasowo wyłączona z wojny.
Równocześnie wojska saskie uderzyły na szwedzkie Inflanty i próbowały opanować Rygę. Rosja, po uregulowaniu sytuacji na południu, zaatakowała Ingrię i rozpoczęła oblężenie Narwy.
Karol XII skierował armię przeciw Rosjanom. W listopadzie 1700 roku pod Narwą znacznie mniej liczne wojsko szwedzkie całkowicie rozbiło armię rosyjską. Klęska ujawniła słabość dotychczasowej organizacji wojskowej Rosji. Karol uznał jednak, że Piotr został na dłuższy czas wyeliminowany z wojny, i skierował główne siły przeciwko Augustowi II.
Decyzja ta dała Piotrowi bezcenny czas. Car rozpoczął intensywną reorganizację armii. Tworzono nowe pułki, sprowadzano zagranicznych oficerów, rozwijano artylerię i produkcję uzbrojenia. Klęska pod Narwą okazała się więc paradoksalnie jednym z impulsów przyspieszających rosyjskie reformy wojskowe.
Karol XII wkroczył tymczasem na ziemie Rzeczypospolitej. Konflikt Augusta II ze Szwecją został przeniesiony na terytorium państwa, które początkowo formalnie nie prowadziło wojny. Szwedzi odnieśli kolejne zwycięstwa, między innymi pod Kliszowem w 1702 roku.
Rzeczpospolita podzieliła się na przeciwne obozy. Część magnaterii, w tym przeciwnicy Augusta II, zaczęła współpracować ze Szwedami. W 1704 roku konfederacja warszawska ogłosiła detronizację Augusta II, a następnie doprowadziła do wyboru Stanisława Leszczyńskiego na króla.
Przeciwnicy szwedzkiej ingerencji utworzyli konfederację sandomierską i opowiedzieli się za Augustem II. Zawarli również sojusz z Rosją. W rezultacie wojna północna przekształciła się na ziemiach polsko-litewskich także w konflikt wewnętrzny.
Karol XII postanowił ostatecznie pozbawić Augusta możliwości dalszej walki. W 1706 roku wkroczył do Saksonii i zmusił go do podpisania pokoju w Altranstädt. August II zrzekł się korony polskiej, uznał Stanisława Leszczyńskiego i wystąpił z sojuszu z Rosją.
Wydawało się, że Szwecja osiągnęła szczyt potęgi. Karol XII dysponował niezwykle sprawną armią, a o jego stanowisko zabiegały zachodnie mocarstwa zaangażowane w wojnę o sukcesję hiszpańską. Sytuacja była jednak bardziej niebezpieczna dla Szwecji, niż mogło się wydawać.
Piotr I wykorzystał kilka lat względnego spokoju do zdobywania szwedzkich posiadłości nad Bałtykiem. W 1703 roku na zdobytych terenach u ujścia Newy rozpoczął budowę Petersburga. Nowe miasto miało być zarówno portem, jak i symbolem rosyjskiego otwarcia na Europę.
W 1708 roku Karol XII rozpoczął wielką wyprawę przeciwko Rosji. Początkowo zamierzał uderzyć w kierunku Moskwy, ale problemy zaopatrzeniowe skłoniły go do skierowania się na Ukrainę. Liczył tam na pomoc hetmana Iwana Mazepy, który przeszedł na stronę szwedzką. Rosjanie zastosowali jednak taktykę niszczenia zapasów i unikania decydującego starcia do momentu uzyskania przewagi.
Ogromne znaczenie miała klęska szwedzkiego korpusu zaopatrzeniowego pod Leśną w 1708 roku. Armia Karola straciła dużą część oczekiwanych zapasów i posiłków. Ciężka zima dodatkowo osłabiła wojska.
Decydująca bitwa nastąpiła pod Połtawą w 1709 roku. Zreorganizowana armia rosyjska rozbiła Szwedów. Ranny Karol XII zdołał uciec wraz z niewielką grupą żołnierzy na terytorium Imperium Osmańskiego. Większa część pozostałej armii szwedzkiej skapitulowała.
Połtawa całkowicie zmieniła układ sił. August II uznał traktat w Altranstädt za nieważny i wrócił do Rzeczypospolitej. Stanisław Leszczyński utracił tron. Dania ponownie przystąpiła do wojny, a koalicja przeciw Szwecji została odbudowana.
Karol XII przebywał przez kilka lat na terenie Imperium Osmańskiego, przede wszystkim w Benderach. Próbował skłonić sułtana do wojny przeciw Rosji. Ostatecznie Portę zaniepokoił wzrost rosyjskich wpływów w Europie Wschodniej i w 1710 roku rozpoczęła konflikt z Piotrem I.
Car postanowił przeprowadzić wyprawę na Mołdawię. Liczył na współpracę miejscowych hospodarów oraz wystąpienie ludności prawosławnej przeciw Turcji. Nadzieje te tylko częściowo się spełniły. Wojska rosyjskie znalazły się w bardzo trudnej sytuacji nad Prutem, gdzie w 1711 roku zostały otoczone przez znacznie silniejszą armię osmańską.
Piotr uniknął katastrofy dzięki negocjacjom. Pokój prucki zmusił Rosję do oddania Azowa Turcji oraz zniszczenia części fortyfikacji, przede wszystkim Taganrogu. Rosja zobowiązywała się także ograniczyć ingerencję w sprawy polskie i kozackie oraz zapewnić Karolowi XII możliwość bezpiecznego opuszczenia państwa osmańskiego. Nie wszystkie te zobowiązania były później konsekwentnie wykonywane.
Klęska nad Prutem pokazała, że wzrost potęgi Rosji nie oznaczał jeszcze pełnej przewagi nad Imperium Osmańskim. Dostęp do Morza Czarnego ponownie został zablokowany i kwestia czarnomorska miała pozostać jednym z głównych celów rosyjskiej polityki w XVIII wieku.
Wkrótce Turcja podjęła kolejną ofensywę, tym razem przeciwko Wenecji. W 1715 roku Osmanowie odzyskali niemal cały Peloponez, który Wenecja uzyskała po wcześniejszej wojnie. Rosnąca potęga turecka skłoniła Austrię do interwencji.
Wojna austriacko-turecka rozpoczęła się w 1716 roku. Armią habsburską dowodził książę Eugeniusz Sabaudzki, jeden z najwybitniejszych wodzów epoki. Pokonał Turków pod Petrovaradinem, a następnie zdobył Temesvár. W 1717 roku wojska austriackie zajęły Belgrad.
Pokój w Požarevacu w 1718 roku był wielkim sukcesem Austrii. Habsburgowie uzyskali Banat, północną Serbię z Belgradem oraz Małą Wołoszczyznę. Wenecja musiała natomiast pogodzić się z utratą Peloponezu. Pokój ten oznaczał jeden z największych sukcesów habsburskiej ekspansji na Bałkanach.
Tymczasem trwała wojna północna. W 1712 roku Piotr przeniósł stolicę Rosji z Moskwy do Petersburga. Decyzja miała ogromne znaczenie symboliczne. Nowa stolica znajdowała się na ziemiach odebranych Szwecji i była zwrócona ku Bałtykowi oraz Europie Zachodniej.
Położenie Szwecji pogarszało się. W 1715 roku do jej przeciwników dołączyły Prusy i Hanower. Szwedzi byli stopniowo wypierani z posiadłości w północnych Niemczech.
Karol XII po powrocie ze świata osmańskiego próbował jeszcze odzyskać inicjatywę. Dwukrotnie zaatakował Norwegię. Podczas drugiej kampanii w 1718 roku zginął podczas oblężenia twierdzy Fredriksten. Nie ma pewności, czy został trafiony pociskiem przeciwnika, czy padł ofiarą zamachu. Hipoteza o mordzie politycznym pojawiała się wielokrotnie, ale nie została jednoznacznie udowodniona.
Śmierć Karola XII pozbawiła Szwecję władcy zdecydowanego kontynuować wojnę za wszelką cenę. Rozpoczęły się rokowania. W latach 1719–1720 Szwecja zawarła pokoje między innymi z Hanowerem, Prusami i Danią, tracąc część posiadłości niemieckich.
Najważniejszy traktat podpisano jednak w Nystad w 1721 roku między Szwecją a Rosją. Rosja uzyskała Ingrię, Estonię, Inflanty oraz część Karelii z Wyborgiem. Zwróciła natomiast Szwecji większość zajętej Finlandii.
Pokój oznaczał koniec okresu dominacji szwedzkiej nad Bałtykiem. Szwecja pozostawała ważnym państwem, ale utraciła rangę mocarstwa zdolnego samodzielnie decydować o układzie sił w północnej Europie. Jej miejsce zajęła Rosja.
Rzeczpospolita praktycznie nic nie uzyskała w wyniku wojny. Inflanty, o które walczył August II, przypadły Rosji. Kurlandia nie została formalnie utracona przez Rzeczpospolitą i nadal pozostawała jej lennem, ale rosyjskie wpływy w księstwie stawały się coraz silniejsze. Najważniejszym następstwem wojny było faktyczne osłabienie politycznej niezależności państwa polsko-litewskiego.
Szczególnie wyraźnie pokazały to wydarzenia 1717 roku. Konflikt Augusta II ze szlachtą skupioną w konfederacji tarnogrodzkiej został rozwiązany przy rosyjskiej mediacji. Podczas tzw. Sejmu Niemego ograniczono między innymi możliwość utrzymywania w Rzeczypospolitej wojsk saskich i określono liczebność armii państwa. Rosja wystąpiła w roli gwaranta porozumienia. Od tego momentu jej wpływ na wewnętrzną politykę Rzeczypospolitej stawał się coraz większy.
Po zwycięstwie nad Szwecją Piotr I przyjął w 1721 roku tytuł cesarza. Rosja stała się oficjalnie Imperium Rosyjskim. Nie była już państwem znajdującym się na marginesie europejskiej polityki, lecz jednym z głównych mocarstw kontynentu.
Sukces ten był ściśle związany z reformami wewnętrznymi. Piotr stworzył Senat Rządzący, który w czasie jego nieobecności miał zajmować się najważniejszymi sprawami administracyjnymi. Dawne urzędy stopniowo zastępowano kolegiami kierującymi poszczególnymi dziedzinami państwa.
Gruntownie przebudowano armię. Dawne formacje strzeleckie zostały zastąpione regularnym wojskiem opartym na poborze. Państwo stworzyło również flotę wojenną praktycznie od podstaw. Służba wojskowa i urzędnicza stała się jednym z podstawowych obowiązków szlachty.
W 1722 roku wprowadzono Tabelę Rang, określającą hierarchię urzędników wojskowych, cywilnych i dworskich. W teorii awans miał być związany ze służbą państwu, a nie wyłącznie z pochodzeniem rodowym. Reforma podporządkowywała elitę jeszcze silniej carowi.
Rozwijano manufaktury produkujące przede wszystkim broń, tkaniny, metal i wyposażenie potrzebne armii. Szczególnie szybko rozwijało się hutnictwo na Uralu. Państwo stosowało rozwiązania merkantylistyczne, wspierając rodzimą produkcję i próbując ograniczać import towarów możliwych do wytworzenia w kraju.
Rozbudowywano drogi i kanały, rozwijano handel, sprowadzano cudzoziemskich specjalistów. Jednocześnie reformy były przeprowadzane ogromnym kosztem społecznym. Podatki rosły, państwo zwiększało kontrolę nad ludnością, a rozwój manufaktur niekiedy opierał się na pracy ludzi przymusowo związanych z przedsiębiorstwami.
Zmiany objęły również edukację. Szlachtę zobowiązywano do kształcenia potrzebnego do służby wojskowej lub administracyjnej. Powstawały szkoły matematyczne, nawigacyjne, inżynieryjne i artyleryjskie. Młodych Rosjan wysyłano także na naukę za granicę.
Przeprowadzono reformę pisma, upraszczając alfabet używany w drukach świeckich. Zmieniono obyczaje dworskie, zachęcano szlachtę do przyjmowania zachodnich ubiorów, a słynny nakaz golenia bród miał symbolizować zerwanie z częścią dawnych tradycji moskiewskich.
Modernizacja nie oznaczała jednak pełnego „zeuropeizowania” Rosji. W wielu dziedzinach władza cara stała się jeszcze bardziej autokratyczna, a położenie chłopów nie uległo poprawie. Piotr wykorzystywał zachodnie rozwiązania przede wszystkim wtedy, gdy służyły one zwiększeniu militarnej, administracyjnej i gospodarczej siły państwa.
Po zakończeniu wojny północnej układ sojuszy w Europie nadal się zmieniał. W 1726 roku Austria i Rosja zawarły przymierze, które było ważnym elementem polityki europejskiej. Oba mocarstwa posiadały wspólne interesy między innymi wobec Imperium Osmańskiego i Rzeczypospolitej.
W 1732 roku Rosja, Austria i Prusy zawarły tajne porozumienie nazywane traktatem trzech czarnych orłów albo traktatem Löwenwoldego. Państwa te zamierzały wpływać na przyszłą elekcję w Rzeczypospolitej i nie dopuścić ani do wyboru Stanisława Leszczyńskiego, popieranego przez Francję, ani do łatwego przejęcia tronu przez syna Augusta II. Jednym z rozważanych kandydatów był portugalski infant Manuel.
Porozumienie dobrze pokazywało stopień osłabienia Rzeczypospolitej. Sąsiednie mocarstwa zaczynały traktować wybór jej króla jako element własnej polityki zagranicznej.
Po śmierci Augusta II w 1733 roku zdecydowana większość szlachty wybrała Stanisława Leszczyńskiego. Jego kandydaturę popierała Francja, ponieważ córka Leszczyńskiego, Maria, była żoną Ludwika XV.
Rosja i Austria nie zgodziły się jednak na taki wynik elekcji. Wojska rosyjskie wkroczyły do Rzeczypospolitej, a pod ich osłoną mniejsza grupa elektorów wybrała Fryderyka Augusta, syna Augusta II, który przyjął imię Augusta III.
Stanisław Leszczyński schronił się w Gdańsku. Miasto zostało oblężone przez wojska rosyjskie i saskie, a oczekiwana pomoc francuska okazała się zbyt słaba. Po kapitulacji Gdańska w 1734 roku Leszczyński zdołał uciec do Prus.
Jego zwolennicy utworzyli konfederację dzikowską, ale nie byli w stanie pokonać wojsk rosyjsko-saskich. Konflikt o tron polski przekształcił się jednocześnie w szerszą wojnę europejską.
Francja wypowiedziała wojnę Austrii. Sprzymierzyła się z Hiszpanią i Sardynią-Piemontem, natomiast Wielka Brytania zachowała neutralność. Co charakterystyczne, główne działania wojenne nie toczyły się w Polsce, lecz nad Renem i we Włoszech.
Wojna o sukcesję polską była więc w dużej mierze pretekstem do ponownego podziału wpływów w Europie. Francja chciała osłabić Austrię, hiszpańscy Burbonowie dążyli do odzyskania pozycji we Włoszech, a Sabaudia zamierzała powiększyć własne posiadłości.
Wstępne porozumienie pokojowe osiągnięto w Wiedniu w 1735 roku, ale ostateczny traktat podpisano w 1738 roku. Stanisław Leszczyński zrzekł się polskiego tronu, zachowując tytuł królewski. Otrzymał dożywotnio księstwa Lotaryngii i Baru – nie Lombardię. Po jego śmierci ziemie te miały zostać przyłączone do Francji.
Dotychczasowy książę Lotaryngii Franciszek Stefan, przyszły mąż Marii Teresy, otrzymał w zamian Toskanię. Hiszpański infant Karol uzyskał Neapol i Sycylię. Austria natomiast zachowała znaczną część swoich wpływów we Włoszech oraz uznała Augusta III za króla Rzeczypospolitej.
Jeszcze zanim zakończono formalnie wojnę o sukcesję polską, Rosja ponownie zwróciła się przeciw Imperium Osmańskiemu. W 1735 roku rozpoczęła kolejną wojnę z Turcją. Rosjanie chcieli odzyskać pozycje utracone po pokoju pruckim, zabezpieczyć południowe granice przed najazdami tatarskimi i otworzyć sobie drogę ku Morzu Czarnemu.
W 1736 roku zdobyli Azow i wkroczyli na Krym. Kampanie pokazały jednak ogromne trudności prowadzenia działań na stepach. Niedobór zaopatrzenia, epidemie i wielkie odległości powodowały straty porównywalne z tymi ponoszonymi w bezpośrednich starciach.
W 1737 roku do wojny przystąpiła Austria, licząc na dalsze zdobycze bałkańskie. Jej udział zakończył się jednak niepowodzeniem. Wojska habsburskie ponosiły klęski, a Turcy odzyskali inicjatywę.
Pokój w Belgradzie z 1739 roku był dla Austrii bardzo niekorzystny. Musiała zwrócić Imperium Osmańskiemu większość zdobyczy uzyskanych w 1718 roku, w tym Belgrad i północną Serbię. Rosja zachowała Azow, ale nie mogła go fortyfikować ani utrzymywać floty wojennej na Morzu Czarnym. Dostęp do tego akwenu pozostawał więc nadal ograniczony.
Wojny pierwszych dziesięcioleci XVIII wieku całkowicie zmieniły równowagę polityczną Europy Wschodniej. Największym zwycięzcą długotrwałej rywalizacji północnej była Rosja. Uzyskała szeroki dostęp do Bałtyku, zbudowała flotę i stała się jednym z najważniejszych uczestników europejskiej dyplomacji.
Szwecja utraciła pozycję dominującego mocarstwa północnego. Austria pozostawała główną siłą w Europie Środkowej i jednym z najważniejszych przeciwników Imperium Osmańskiego, choć klęska w wojnie zakończonej pokojem belgradzkim pokazała granice jej możliwości.
Najbardziej niekorzystne były konsekwencje przemian dla Rzeczypospolitej. Wielka wojna północna spustoszyła jej ziemie, choć państwo nie osiągnęło praktycznie żadnych korzyści terytorialnych. Rosja uzyskała możliwość ingerowania w konflikty pomiędzy monarchą i szlachtą, a elekcja z 1733 roku pokazała, że bez akceptacji sąsiednich mocarstw wybór króla może nie mieć praktycznego znaczenia.
W pierwszej połowie XVIII wieku wykształcił się więc nowy układ sił. Rosja stała się trwałym mocarstwem europejskim, Prusy szybko zwiększały znaczenie, Austria nadal dominowała w części Europy Środkowej, a Francja i Wielka Brytania prowadziły coraz bardziej globalną rywalizację. Imperium Osmańskie, mimo ponoszonych strat, nadal pozostawało potężnym przeciwnikiem i było zdolne odzyskiwać utracone terytoria.
Wojna północna i towarzyszące jej konflikty tureckie nie były zatem wyłącznie kolejną serią wojen dynastycznych. Stanowiły moment przełomowy w historii Europy Wschodniej. Przesunęły centrum politycznej siły ku Rosji, zakończyły okres szwedzkiej przewagi nad Bałtykiem i stworzyły układ, w którym Rzeczpospolita coraz częściej stawała się przedmiotem rozgrywek sąsiednich mocarstw zamiast ich równorzędnym uczestnikiem.