Ludność monarchii oświeconej cieszyła się wolnością osobistą mimo, że zrzekała się na osobę króla wszystkich praw politycznych i pierwotnych wolności. Władca oświecony musiał popierać naukę i sztukę, prowokować rozwój kultury, nauki i gospodarki.
Doktryny oświeconego absolutyzmu:
- umowa społeczna
- wolność indywidualna czy też wolność cywilna obywatela
- prawo natury
Absolutyzm oświecony rozwinął się po 1763 roku, gdy na kontynencie skończyły się większe konflikty zbrojne, a władcy mogli zająć się odbudową gospodarki.
Fryderyk II
W przeciwieństwie do innych władców oświeconych nie rozbił struktury stanowej Prus, nie zrobił nic dla chłopów i opierał się w rządzeniu na szlachcie.
- powołanie ministerstwa sprawiedliwości i zniesienie tortur
- wpływ Woltera, wprowadzanie tolerancji religijnej, utopijna wizja „pierwszego sługi państwa”
- merkantylizm w ekonomii, rozwój manufaktur i akcja kolonizacyjna
- budowa kanałów śródlądowych, rozwój rolnictwa, budowa magazynów wojennych
- ograniczenie poddaństwa chłopów w dobrach państwowych (chłopi byli głównym składnikiem armii)
- 1773 – kasata zakonu jezuitów
- reforma szkolnictwa powszechnego – powołanie szkół realnych, niższych szkół zawodowych kształcących kadry dla rozwijającej się sieci manufaktur oraz szkól rolniczych
- ogłoszenie w 1763 roku przymusu szkolnego – w charakterze nauczycieli często [brak1] zatrudniano zwolnionych po wojnie siedmioletniej wojskowych i inwalidów
Rozwój szkolnictwa w dużej mierze był przyczyną mocarstwowej pozycji Prus w XIX wieku.
Józef II
1765 – Józef II został współregentem przy boku Marii Teresy po śmierci Franciszka I
1780 – umiera Maria Teresa
- utworzenie wielkiej centrali administracji, której podlegały wszystkie urzędy w państwie
- nowy podział administracyjny kraju (gubernie, okręgi, powiaty) nie liczący się z historycznymi podziałami
- likwidacja samorządów krajowych
- likwidacja sejmu węgierskiego i uznanie niemieckiego jako języka urzędowego na Węgrzech
1781 – zniesienie poddaństwa osobistego chłopów. Wcześniej w roku 1767 został wydany patent urbarialny ograniczający pańszczyznę na Węgrzech ale spotkał się on z dużym oporem. Postanowienia:
- wolność przenoszenia się z miejsca na miejsce
- zakaz rugowania chłopów i dziedziczne prawo do zajmowania gruntów
- ustalenie powinności dworskich i możliwość procesowania się z panami
Józef II prowadził politykę merkantylistyczną, pragnąc zahamować import szczególnie produktów luksusowych. To powodowało rozwój krajowych manufaktur.
Reforma sądownictwa praktycznie znosiła karę śmierci i prowadziła do rozdziału władzy sądowniczej od administracji. Stworzono Najwyższą Izbę Sprawiedliwości.
Zbudowano sieć szkół jednoklasowych (trywialnych) w miasteczkach, w każdym mieście powiatowym była szkoła 3 klasowa, a w stolicy okręgu 4 klasowa, gdzie kształcono także nauczycieli. Językiem nauczania był niemiecki. Zachowano tylko 4 uniwersytety kształcące określoną liczbę studentów na potrzeby administracji i sądownictwa.
1781 – wydanie aktu tolerancji dla protestantów, prawosławnych i cofnięcie aktów prawnych ograniczających prawa Żydów.
1782 – kasacja wszystkich zgromadzeń zakonnych nie zajmujących się szkolnictwem, opieką nad chorymi i szkolnictwem. W wyniku tego zlikwidowano ponad 700 domów zakonnych
- utworzenie sieci parafii spełniających raczej rolę administracyjną niż religijną. Księża mieli spełniać rolę urzędników i tłumaczyć wiernym znaczenie edyktów cesarskich.
- utworzono seminaria generalne przejmujące kształcenie księży. Kościół stał się częścią machiny biurokratycznej państwa.
W wyniku reform dochód skarbu wzrósł z 60 do 80 milionów guldenów a stan armii zbliżył się do 300 tys. Zwiększenie armii osiągnięto poprzez utworzenie okręgów zaciągowych, uzupełniających szeregi określonego pułku. Wprowadzono dożywotnią służbę wojskową.
Pod koniec życia Józef II był atakowany ze wszystkich stron. Zmuszony był cofnąć patent urbarialny z 1789 i odwołać wszystkie patenty dotyczące Węgier oprócz edyktu tolerancyjnego i odnoszącego się do zniesienia pańszczyzny.
Absolutyzm oświecony był jednym z charakterystycznych modeli ustrojowych Europy drugiej połowy XVIII wieku. Łączył tradycyjną, bardzo silną władzę monarchy z częścią idei rozwijanych przez filozofów oświecenia. Nie oznaczał jednak przekazania społeczeństwu praw politycznych ani wprowadzenia demokracji. Przeciwnie, władca zachowywał niemal pełnię władzy, ale miał wykorzystywać ją nie wyłącznie dla własnych interesów dynastycznych, lecz również dla dobra państwa i jego mieszkańców. Reformy miały służyć usprawnieniu administracji, rozwojowi gospodarki, szkolnictwa, sądownictwa i armii oraz zwiększeniu tolerancji religijnej.
Nie można jednak przyjąć, że ludność monarchii absolutyzmu oświeconego automatycznie cieszyła się pełną wolnością osobistą. W wielu państwach Europy Środkowej i Wschodniej nadal istniało poddaństwo chłopów, społeczeństwo pozostawało podzielone na stany, a szlachta zachowywała liczne przywileje. Reformatorzy próbowali ograniczać najbardziej uciążliwe formy zależności i zwiększać ochronę prawną poddanych, lecz rzadko byli gotowi całkowicie przebudować istniejącą strukturę społeczną.
Podstawą ideową absolutyzmu oświeconego stało się przekonanie, że państwo powinno działać racjonalnie. Inspiracji dostarczały koncepcje prawa natury, umowy społecznej oraz praw jednostki. Nie wszyscy władcy przyjmowali jednak te poglądy w takim samym zakresie. Myśl Jeana-Jacques’a Rousseau o suwerenności ludu była wręcz trudna do pogodzenia z absolutyzmem. Znacznie większe znaczenie dla monarchów miało przekonanie, że władza istnieje po to, aby zapewniać dobro publiczne, sprawiedliwość, bezpieczeństwo i rozwój gospodarczy.
Władca oświecony przedstawiał siebie jako administratora państwa. Powinien być wykształcony, pracowity, zainteresowany nauką i kulturą, ograniczać samowolę urzędników oraz podporządkowywać działania państwa racjonalnie określonym celom. Państwo zaczynało być postrzegane nie tylko jako własność dynastii, ale jako organizacja posiadająca własne interesy, stojące niekiedy nawet ponad interesami samego monarchy.
Najbardziej znane przykłady absolutyzmu oświeconego w Europie Środkowej stanowiły Prusy Fryderyka II oraz monarchia habsburska, szczególnie za rządów Józefa II. W nieco innym kształcie podobne tendencje występowały również w Rosji Katarzyny II.
Rozkwit tego modelu przypadł przede wszystkim na okres po wojnie siedmioletniej zakończonej w 1763 roku. Długotrwałe konflikty zbrojne ujawniły znaczenie sprawnej administracji, licznej ludności, rozwiniętej gospodarki i odpowiednio zorganizowanego systemu podatkowego. Władcy doszli do przekonania, że potęga militarna nie może opierać się wyłącznie na armii. Konieczne było stworzenie państwa zdolnego do mobilizowania znacznych zasobów gospodarczych i ludnościowych.
Fryderyk II
Fryderyk II objął tron pruski w 1740 roku. Był jednym z najbardziej charakterystycznych przedstawicieli absolutyzmu oświeconego, choć jego polityka zawierała liczne sprzeczności. Utrzymywał kontakty z filozofami, interesował się literaturą i muzyką, korespondował z Wolterem i sam pisał dzieła polityczne oraz historyczne. Jednocześnie pozostawał bezwzględnym monarchą prowadzącym agresywną politykę zagraniczną i opierającym potęgę państwa na wyjątkowo rozbudowanej armii.
Fryderyk określał monarchę jako „pierwszego sługę państwa”. Sformułowanie dobrze wyrażało ideał absolutyzmu oświeconego. Król nadal posiadał najwyższą władzę, ale miał obowiązek pracować dla dobra państwa. Fryderyk osobiście interesował się administracją, finansami, sądownictwem i gospodarką. Regularnie kontrolował urzędników i wymagał od nich sprawności oraz dyscypliny.
Nie zamierzał natomiast likwidować tradycyjnego podziału stanowego. Pruska szlachta, czyli junkrzy, zachowała bardzo silną pozycję społeczną i gospodarczą. Król potrzebował jej przede wszystkim jako zaplecza kadrowego dla armii i administracji. Oficerowie wywodzili się w znacznym stopniu właśnie ze szlachty.
Położenie chłopów zmieniało się znacznie wolniej. Fryderyk dostrzegał negatywne skutki nadmiernego ucisku ludności wiejskiej, między innymi dlatego, że chłopi stanowili podstawę systemu rekrutacyjnego i podatkowego państwa. Podejmował więc próby ograniczania poddaństwa przede wszystkim w dobrach królewskich, ale nie zdecydował się na powszechne zniesienie zależności chłopów od właścicieli ziemskich.
System pruski opierał się na ścisłym powiązaniu społeczeństwa z potrzebami państwa. Szlachta dostarczała oficerów, chłopi żołnierzy i podatników, a mieszczaństwo miało rozwijać handel, rzemiosło i manufaktury. Nie było to społeczeństwo równe, lecz podporządkowane racjonalnie rozumianym interesom monarchii.
Duże znaczenie miała reforma wymiaru sprawiedliwości. Fryderyk dążył do ograniczenia przewlekłości postępowań oraz samowoli sądów. Już na początku panowania w znacznym stopniu zniesiono stosowanie tortur w postępowaniu karnym, choć przez pewien czas zachowano wyjątki dotyczące najcięższych przestępstw. Władca podkreślał, że sąd powinien kierować się prawem, a nie pozycją społeczną stron.
Rozpoczęto również prace nad uporządkowaniem pruskiego prawa. Ich ostatecznym rezultatem stał się już po śmierci Fryderyka II Allgemeines Landrecht z 1794 roku, czyli wielka kodyfikacja prawa pruskiego. Proces prowadzący do jej powstania był jednak w dużym stopniu związany z reformami rozpoczętymi za jego panowania.
Fryderyk słynął z tolerancji religijnej. W państwie zamieszkanym przez protestantów, katolików i przedstawicieli innych wyznań uważał konflikty religijne za niekorzystne dla państwa. Jego podejście było pragmatyczne. Religia poddanych miała mniejsze znaczenie niż ich użyteczność gospodarcza i lojalność polityczna.
Charakterystyczny jest stosunek Fryderyka do jezuitów. W 1773 roku papież Klemens XIV rozwiązał Towarzystwo Jezusowe, ale Fryderyk nie przeprowadził od razu pełnej kasaty zakonu w Prusach. Przeciwnie, przez pewien czas chronił jezuitów, ponieważ cenił ich jako nauczycieli, szczególnie na katolickim Śląsku. Jest to więc przykład sytuacji, w której interes państwa miał dla monarchy większe znaczenie niż decyzje władz kościelnych.
W gospodarce Fryderyk kontynuował politykę merkantylistyczną. Państwo popierało rozwój krajowej produkcji, ograniczało import części towarów i próbowało zwiększać eksport. Wspierano manufaktury tekstylne, metalurgiczne, porcelanowe i zbrojeniowe.
Znanym przedsięwzięciem było rozwijanie produkcji porcelany w Berlinie. Państwo wspierało także przemysł jedwabniczy i zachęcało do hodowli jedwabników. Nie wszystkie tego rodzaju projekty były ekonomicznie opłacalne, ale dobrze pokazują aktywną rolę administracji w gospodarce.
Ogromne znaczenie miała kolonizacja wewnętrzna. Fryderyk sprowadzał osadników na słabiej zaludnione ziemie i wspierał zagospodarowywanie terenów podmokłych. Szczególnie znana była melioracja doliny Odry. Powstawały nowe wsie, zwiększano powierzchnię gruntów uprawnych i starano się podnosić produkcję rolną.
Władca zachęcał do rozpowszechniania nowych upraw, w tym ziemniaka. Nie był on oczywiście jego wynalazcą ani pierwszym człowiekiem wprowadzającym ziemniaki do Niemiec, ale administracja pruska intensywnie propagowała ich uprawę ze względu na wysoką wydajność i znaczenie dla bezpieczeństwa żywnościowego.
Budowano również kanały łączące najważniejsze rzeki. Rozwój transportu śródlądowego miał ułatwiać przepływ zboża, materiałów wojennych i produktów manufaktur. Inwestowano w magazyny zbożowe, które pozwalały państwu gromadzić zapasy na czas wojny lub nieurodzaju.
Bardzo istotną dziedziną była edukacja. W 1763 roku wydano Generalny Regulamin Szkolny, który rozwijał obowiązek szkolny w monarchii pruskiej. Zakładano, że dzieci powinny uczęszczać do szkół elementarnych, gdzie nauczano przede wszystkim czytania, pisania, religii i podstaw rachunków.
Realizacja obowiązku szkolnego napotykała oczywiście ogromne trudności. Brakowało szkół, pieniędzy i wykwalifikowanych nauczycieli. W charakterze nauczycieli wykorzystywano czasami emerytowanych żołnierzy i inwalidów wojskowych, co nie zawsze gwarantowało wysoki poziom nauczania.
Rozwijano także szkolnictwo praktyczne. Powstawały szkoły przygotowujące do pracy w administracji, wojsku, handlu i rzemiośle. Edukacja miała służyć nie tylko rozwojowi jednostki, ale przede wszystkim potrzebom państwa.
Znaczenie szkolnictwa pruskiego dla późniejszej potęgi państwa było duże, choć nie należy tłumaczyć sukcesów Prus w XIX wieku wyłącznie jego rozwojem. Równie ważne były reformy wojskowe, administracyjne, gospodarcze i późniejsze przemiany społeczne.
Monarchia habsburska i Józef II
W monarchii habsburskiej reformy oświeceniowe rozpoczęły się jeszcze za Marii Teresy. Klęski poniesione w wojnach z Fryderykiem II uświadomiły jej konieczność przebudowy państwa. Monarchia była bardzo zróżnicowana. Obejmowała Austrię, Czechy, Węgry, część ziem włoskich i niderlandzkich, a poszczególne prowincje posiadały własne tradycje, prawa i przywileje.
Maria Teresa zaczęła budować bardziej sprawną administrację centralną, reformowała podatki i armię oraz próbowała ograniczać niezależność stanów. Jej działania stworzyły podstawę późniejszego józefinizmu.
W 1765 roku po śmierci Franciszka I cesarzem został Józef II. Maria Teresa nadal pozostawała rzeczywistą władczynią dziedzicznych ziem habsburskich, ale syn został jej współregentem. Między nimi często dochodziło do sporów. Józef chciał przeprowadzać reformy szybciej i znacznie bardziej radykalnie niż jego matka.
Dopiero po śmierci Marii Teresy w 1780 roku otrzymał możliwość samodzielnego realizowania własnego programu. W ciągu zaledwie dziesięciu lat wydał ogromną liczbę dekretów i zarządzeń, próbując niemal całkowicie przebudować monarchię.
Podstawowym celem Józefa II było stworzenie jednolitego i scentralizowanego państwa. Historyczne odrębności poszczególnych krajów uważał za przeszkodę w sprawnym zarządzaniu. Dążył więc do podporządkowania prowincji wspólnemu aparatowi administracyjnemu.
Rozbudowywano administrację terenową, tworzono okręgi i podporządkowywano urzędników władzom centralnym. Samorządy stanowe traciły część kompetencji. Szczególnie silny sprzeciw wywoływały reformy na Węgrzech, gdzie szlachta bardzo mocno broniła własnych praw.
Józef nie koronował się na króla Węgier koroną św. Stefana, ponieważ nie chciał składać tradycyjnej przysięgi potwierdzającej stanowe przywileje. Nie tyle formalnie „zlikwidował sejm węgierski”, ile po prostu go nie zwoływał, próbując rządzić za pomocą cesarskich dekretów.
W 1784 roku nakazał wprowadzenie języka niemieckiego jako języka administracji w części monarchii, w tym na Węgrzech. Nie chodziło przede wszystkim o germanizację w późniejszym nacjonalistycznym znaczeniu, lecz o stworzenie jednolitego języka urzędowego ogromnego państwa. Dla Węgrów decyzja oznaczała jednak atak na ich odrębność i stała się jednym z powodów rosnącego oporu.
Jednym z najbardziej znanych przedsięwzięć Józefa II była reforma chłopska. Należy jednak odróżnić ją od wcześniejszych działań Marii Teresy. Patent urbarialny dla Węgier z 1767 roku został wydany właśnie za panowania Marii Teresy. Regulował wielkość powinności chłopskich i miał ograniczyć samowolę właścicieli ziemskich.
Józef poszedł dalej. W 1781 roku wydał patent znoszący poddaństwo osobiste chłopów na części ziem monarchii, a w następnych latach podobne przepisy rozszerzano na dalsze obszary. Nie było to jednak zniesienie pańszczyzny i pełne uwłaszczenie.
Chłop uzyskał większą wolność osobistą. Mógł między innymi zawierać małżeństwo bez dotychczasowego zakresu zgody pana, podejmować naukę zawodu, przenosić się oraz posyłać dzieci do szkół. Ograniczano w ten sposób osobistą zależność od właściciela ziemskiego.
W wielu regionach starano się również chronić chłopskie gospodarstwa przed arbitralnym usuwaniem użytkowników oraz dokładniej regulować powinności wobec dworu. Chłopi zyskiwali większe możliwości dochodzenia swoich praw przed administracją państwową.
Józef chciał jednak dokonać jeszcze głębszej reformy systemu podatkowego i pańszczyźnianego. W latach 1785–1789 prowadzono pomiary gruntów, które miały stworzyć podstawę jednolitego opodatkowania ziemi. Władca zamierzał ograniczyć pańszczyznę i zastępować ją świadczeniami pieniężnymi.
Projekt ten wywołał gwałtowny sprzeciw szlachty. Właściciele ziemscy obawiali się zarówno utraty darmowej pracy chłopskiej, jak i podważenia własnych przywilejów podatkowych.
Reformy gospodarcze Józefa były inspirowane zarówno merkantylizmem, jak i nowszymi poglądami ekonomicznymi. Państwo starało się rozwijać manufaktury oraz ograniczać import części zagranicznych towarów luksusowych. Bariery celne miały wspierać produkcję wewnętrzną.
Ważne zmiany dotyczyły sądownictwa. Dążono do ujednolicenia prawa i ograniczenia różnic stanowych. W 1787 roku wydano nowy kodeks karny, który w zwyczajnym prawie karnym znosił karę śmierci, zastępując ją bardzo surowymi karami pozbawienia wolności i pracy przymusowej. Kara śmierci nie zniknęła jednak absolutnie ze wszystkich dziedzin prawa, między innymi ze względu na przepisy wojskowe.
Jeszcze za Marii Teresy rozpoczęto także proces ograniczania tortur, które ostatecznie zniesiono w monarchii habsburskiej przed samodzielnymi rządami Józefa. Józef kontynuował więc kierunek reform, ale nie wszystkie rozwiązania przypisywane jego panowaniu zostały stworzone dopiero przez niego.
Podobnie wyglądała sytuacja w szkolnictwie. Wielka reforma szkół elementarnych została zapoczątkowana za Marii Teresy w 1774 roku. Utworzono system szkół trywialnych w mniejszych miejscowościach, szkół głównych oraz szkół normalnych pełniących między innymi funkcje przygotowujące nauczycieli.
Józef II kontynuował centralizację systemu szkolnego. Edukacja była dla niego jednym z narzędzi modernizacji społeczeństwa i kształcenia przyszłych urzędników. Państwo coraz silniej ingerowało w programy i organizację nauczania.
Język niemiecki uzyskiwał szczególne znaczenie w szkolnictwie wyższym i administracyjnym, ponieważ miał tworzyć wspólną kadrę urzędniczą monarchii. Wywoływało to jednak opór na obszarach zamieszkanych przez ludność posługującą się innymi językami.
Najbardziej charakterystycznym elementem polityki Józefa II były reformy kościelne. Władca był katolikiem, ale uważał, że Kościół powinien być podporządkowany interesom państwa. System ten określa się mianem józefinizmu.
W 1781 roku wydano patent tolerancyjny. Przyznawał ograniczoną swobodę religijną protestantom i prawosławnym. Mogli prowadzić działalność gospodarczą, uzyskiwać część urzędów i tworzyć własne wspólnoty religijne. Katolicyzm pozostawał religią uprzywilejowaną, ale państwo rezygnowało z pełnego monopolu wyznaniowego.
W stosunku do Żydów Józef również podejmował działania ograniczające część wcześniejszych restrykcji. Patent tolerancyjny dotyczący ludności żydowskiej miał umożliwić jej szersze uczestnictwo w gospodarce i edukacji. Nie oznaczał jednak pełnego równouprawnienia.
W 1782 roku rozpoczęto kasatę klasztorów kontemplacyjnych, które według cesarza nie wykonywały społecznie użytecznych funkcji. Pozostawiano przede wszystkim zakony zajmujące się szkolnictwem, opieką nad chorymi, duszpasterstwem lub działalnością dobroczynną.
W następnych latach zlikwidowano setki klasztorów. Ich majątek przejmował specjalny fundusz religijny, z którego finansowano między innymi tworzenie nowych parafii i utrzymanie duchowieństwa.
Józef uważał, że organizacja Kościoła powinna odpowiadać potrzebom ludności. Tworzono więc nowe parafie tak, aby wierni mieli łatwiejszy dostęp do świątyń. Sieć kościelna była planowana niemal tak samo jak sieć urzędów państwowych.
Duchowni mieli nie tylko prowadzić działalność religijną, ale również przekazywać społeczeństwu informacje o decyzjach władz. Kazalnica mogła więc służyć do ogłaszania rozporządzeń i tłumaczenia reform państwowych.
Władca ingerował nawet w szczegóły praktyk religijnych. Ograniczano procesje i pielgrzymki, zmniejszano liczbę świąt oraz kontrolowano część bractw. Polityka ta wywoływała irytację wiernych i duchowieństwa, ponieważ państwo zaczynało regulować obszary wcześniej należące do autonomii Kościoła.
W 1783 roku utworzono seminaria generalne, podporządkowane państwu. Miały kształcić duchownych według jednolitego programu i ograniczyć wpływ tradycyjnych seminariów biskupich. Ksiądz miał być nie tylko duszpasterzem, ale również odpowiednio przygotowanym uczestnikiem państwowego systemu społecznego.
Reformy Józefa obejmowały również wojsko. Rozwijano system okręgów rekrutacyjnych i dokładniejszego spisu ludności. Monarchia potrzebowała wielkiej armii, ponieważ pozostawała jednym z głównych mocarstw europejskich i rywalizowała zarówno z Prusami, jak i z Imperium Osmańskim.
Zwiększenie zasobów finansowych i ludnościowych pozwalało rozbudowywać siły zbrojne, ale oznaczało także coraz głębszą ingerencję administracji w życie poddanych. Spisy ludności, numerowanie domów, pobór wojskowy i reformy podatkowe były elementami tego samego procesu budowy nowoczesnego państwa biurokratycznego.
Szybkość zmian zaczęła jednak działać przeciw Józefowi. Cesarz próbował w ciągu kilku lat przekształcić państwo, którego instytucje i tradycje rozwijały się przez stulecia. Nie chciał czekać na zgodę stanów ani stopniowo zdobywać poparcia poszczególnych grup.
Największy opór pojawił się na Węgrzech i w Niderlandach Austriackich. Szlachta węgierska broniła tradycyjnych przywilejów, języka i autonomii kraju. W Niderlandach sprzeciw wobec reform doprowadził pod koniec panowania Józefa do otwartego buntu i powstania krótkotrwałych Zjednoczonych Stanów Belgijskich.
Sytuację dodatkowo pogorszyła wojna z Imperium Osmańskim rozpoczęta w 1788 roku u boku Rosji. Konflikt wymagał ogromnych wydatków, mobilizacji żołnierzy i zwiększał niezadowolenie społeczne. Sam Józef ciężko zachorował.
W 1789 roku próbował wprowadzić kolejne reformy dotyczące chłopów i systemu podatkowego, co dodatkowo zaostrzyło konflikt ze szlachtą. Pod koniec życia znalazł się w sytuacji, w której praktycznie wszystkie najważniejsze grupy społeczne miały powody do niezadowolenia.
Na początku 1790 roku Józef II wycofał znaczną część reform dotyczących Węgier. Nie cofnął jednak najważniejszych decyzji w sprawie tolerancji religijnej oraz osobistej wolności chłopów. Zmarł w lutym tego samego roku.
Jego następca Leopold II prowadził bardziej ostrożną politykę. Zachował część modernizacyjnego dorobku poprzednika, ale jednocześnie próbował odbudować współpracę z lokalnymi elitami i uspokoić sytuację w monarchii.
Józef II stał się symbolem zarówno zalet, jak i słabości absolutyzmu oświeconego. Był przekonany, że państwem można zarządzać racjonalnie, a społeczeństwo modernizować za pomocą odpowiednich dekretów. Wprowadzał tolerancję religijną, ograniczał poddaństwo, reformował administrację i sądownictwo oraz zmniejszał niezależność Kościoła.
Jednocześnie nie pytał społeczeństwa o zgodę na te zmiany. Paradoks absolutyzmu oświeconego polegał właśnie na tym, że reformy mające zwiększać wolność jednostki były narzucane metodami absolutystycznymi. Władca uważał, że lepiej od poddanych wie, co jest dla nich korzystne.
Fryderyk II działał znacznie ostrożniej. Nie próbował zniszczyć struktury stanowej Prus, ponieważ uważał ją za użyteczną dla funkcjonowania państwa. Józef II chciał natomiast znacznie głębiej ingerować w istniejące stosunki społeczne i administracyjne. Właśnie dlatego reformy pruskie okazały się bardziej stabilne, natomiast część reform józefińskich wywołała gwałtowny opór.
Oba państwa łączyła jednak jedna fundamentalna zasada: reformowano społeczeństwo przede wszystkim po to, aby wzmocnić państwo. Szkoła miała wychowywać posłusznych i użytecznych poddanych, gospodarka dostarczać dochodów, chłop być produktywnym rolnikiem i potencjalnym żołnierzem, a Kościół wspierać porządek publiczny.
Absolutyzm oświecony nie likwidował więc monarchii absolutnej, lecz ją modernizował. Zamiast dworu skoncentrowanego głównie na potrzebach dynastii pojawiał się coraz bardziej rozbudowany aparat biurokratyczny. Państwo przejmowało odpowiedzialność za szkolnictwo, gospodarkę, zdrowie publiczne, prawo, administrację i organizację życia religijnego.
Właśnie w XVIII wieku zaczęły powstawać podstawy nowoczesnego państwa administracyjnego. Urzędnik miał wykonywać jasno określone obowiązki, otrzymywać wynagrodzenie, prowadzić dokumentację i działać zgodnie z przepisami. Ludność była spisywana, ziemia mierzona, podatki dokładniej obliczane, a państwo gromadziło coraz więcej informacji o swoich poddanych.
Absolutyzm oświecony stanowił zatem próbę pogodzenia dwóch pozornie sprzecznych zjawisk: nieograniczonej władzy monarchy i oświeceniowego przekonania o potrzebie racjonalizacji życia społecznego. Fryderyk II i Józef II uważali, że reformy nie wymagają udziału obywateli w rządzeniu. Potrzebny był przede wszystkim wykształcony monarcha dysponujący sprawną administracją.
Model ten przyniósł znaczące rezultaty, zwłaszcza w rozwoju administracji, szkolnictwa, gospodarki i sądownictwa. Nie potrafił jednak rozwiązać podstawowego problemu politycznego epoki: coraz trudniej było uzasadniać pogląd, że państwo ma służyć społeczeństwu, a jednocześnie odmawiać temu społeczeństwu wpływu na sprawowanie władzy. Ta sprzeczność miała ujawnić się szczególnie wyraźnie pod koniec XVIII wieku, kiedy idee oświecenia przestały być wyłącznie narzędziem reform prowadzonych odgórnie, a zaczęły służyć uzasadnianiu żądań konstytucji, praw obywatelskich i udziału społeczeństwa w rządach.