Górny Śląsk od szeregu lat przechodził różne burzliwe koleje losu, zwłaszcza pod względem przynależności narodowej. Jego mieszkańców traktowano jako osoby, które były pracowite, lecz ukierunkowane wyłącznie na gromadzenie dóbr materialnych. Jednakże było to twierdzenie zupełnie nieprawdziwe i godziło w honor ludzi z wyższych warstw społecznych zamieszkujących ten region. To właśnie spośród nich wyszła inicjatywa usystematyzowania i zbadania historii oraz dorobku Górnego Śląska. Inicjatywa ta znalazła powszechne poparcie. Zgłębiono wiedzę na temat historii polityczno-gospodarczej regionu, odkryto wcześniej nie zauważane osiągnięcia na polu kultury i sztuki. Po zakończeniu pierwszych prac badawczych postanowiono nadać im charakter organizacyjno prawny. W ten właśnie sposób zaczęły powstawać związki muzealne, z inicjatywy których tworzono pierwsze na Górnym Śląsku muzea . Trzecim z kolei po muzeum nyskim – 1897 i opolskim-1900, które utworzono było Górnośląskie Muzeum w Gliwicach-1905r.[1]
Osobą, która najbardziej przyczyniła się do zorganizowania muzeum w Gliwicach, był tajny radca i sędzia okręgowy Artur Schiller ( 1858-1945) . On to właśnie w 1904 roku na jednym z zebrań Związku Weteranów Wojennych , wyszedł z inicjatywą otwarcia w mieście wystawy pamiątek po zwycięskiej wojnie francusko- pruskiej 1870-1871. W tym właśnie celu w Gliwicach miało powstać malutkie muzeum, aby otrzymać lokal, w którym miałoby być zorganizowane muzeum Schiller udał się do ówczesnego burmistrza Hermana Mentzla ( 1858-1923), który przychylił się do przedstawionych propozycji.[2]
Celem zdobycia eksponatów Schiller zaapelował do obywateli o ofiarowanie pamiątek na rzecz przyszłego muzeum . Odzew na jego apel przerósł najśmielsze oczekiwania Schillera. Wśród ofiarowanych przedmiotów znalazło się wiele cennych pamiątek historycznych, które wykraczały poza rozmiar i temat wystawy.
Równocześnie w 1905 roku zostaje zorganizowane Górnośląskie Towarzystwo Muzeum (Oberschlesischer Museums Verein in Glaeiwitz), członkami Towarzystwa była miejscowa inteligencja techniczna. Na jej czele stanął burmistrz Mentzl , poza nim do prezydium należeli prof. Benno Wietsche (1836-1908) autor „ Geschichte der Stool Gleiwiz , ks. dr J. Chrząszcz- znany historyk śląski, oraz A. Schiller. 22. 03. 1905r w hotelu „ Deutsches Haus” w Gliwicach na zebraniu Towarzystwa podjęto decyzje, których skutkiem było utworzenie ponad lokalnego muzeum. Miało ono stać się placówką zbierającą eksponaty z całego regionu górnośląskiego.
Pierwszy etap działalności Muzeum wiązał się ściśle z działalnością Towarzystwa które oficjalnie było jego „właścicielem”. Dlatego też nie kto inny jak Górnośląskie Towarzystwo Muzeum celem zdobycia jak największej ilości eksponatów, a także, co nie jest rzeczą drugoplanową, środków finansowych niezbędnych do utrzymania placówki. W tym celu Towarzystwo dokładało wszelkich starań ażeby zgromadzić wokół siebie jak najwięcej burżuazji oraz lokalnej inteligencji. Ponadto Towarzystwo poprzez liczne apele, uchwały i odezwy kierowane do ludności starało się zdobywać aktywną pomoc społeczeństwa.
W 18.02. 1906 roku nastąpiło otwarcie Muzeum w Gliwicach. Pierwsza siedziba gliwickiej placówki mieściła się w budynku w szkole podst. Nr IV przy ul. Ziemowita, później została ona przeniesiona do budynku szkoły podstawowej nr IX przy ul.
Sobieskiego. Po roku działalności zgromadzono już około 1600 eksponatów, wśród zgromadzonych dóbr najwięcej miejsca zajmowały; militaria numizmaty książki, mapy i inne. Patrząc z perspektywy czasu widać jak różnorodny charakter miały zbiory muzeum w takim wypadku nie dziwi fakt, że Muzeum otrzymało charakter „Haimatmuzeum” (muzeum małej ojczyzny) uwzględniało ono historię i kulturę regionu górnośląskiego.
Od początku swojego istnienia otoczone zostało szczególnym mecenatem ze strony władz miasta, w ten sposób rozwijało się ono sprawnie i szybko. W 1922 roku do Gliwic przyjechał z Muzeum Przemysłu Artystycznego i Starożytności dr Heinevretter, który objął gliwickie muzeum fachową opieką. W miedzyczasie dwukrotnie zmieniono siedzibę muzeum , fakt ten powodowany był wciąż narastającą ilością zbiorów. Trzecią z kolei siedzibą gliwickiego muzeum był budynek kasyna oficerskiego, a czwartym budynek wykupiony na stałe lokum placówki przy ul. Dolnych Wałów.
W 1930 roku po dwudziestu pięciu latach funkcjonowania muzeum jego zbiory wyglądały bardzo okazale.
Szczególnie ciekawie spośród eksponatów prezentowały się kolekcje obrazów szesnasto i siedemnastowiecznych malarzy włoskich i hiszpańskich ponadto bogata była kolekcja rzeźby i malarstwo przedstawiające współczesna sztukę regionu górnośląskiego.
[1] D. Recław, 90 lat Muzeum w Gliwicach, Gliwice 1995,s.6
[2] Tamże s.8