Ludowcy i chadecy w układzie sił politycznych w II RP

28 lipca 1895 roku w Rzeszowie podczas zjazdu delegatów chłopskich komitetów wyborczych powstało Stronnictwo Ludowe. Pierwszym prezesem SL został Karol Lewakowski. W pierwszym roku istnienia SL wprowadziło do sejmu 9 posłów. Program SL zawierał postulaty o charakterze ogólnym:

• rozszerzenie autonomii,
• reforma prawa wyborczego,
• zmiana systemu podatkowego,
• zainteresowanie się problemami emigracji,
• potrzeby związane ze wsią.

Kompromisowość programu przejawiała się w braku postulatu parcelacji ziemi obszarniczej. W 1903 roku na zjeździe w Rzeszowie SL uchwaliło nowy program i przyjęło nazwę Polskie Stronnictwo Ludowe. Żądano teraz powszechnego prawa wyborczego, zabezpieczenia w pełni praw ludności, poprawy stanu rolnictwa, opieki zdrowotnej, oświaty wiejskiej, usamodzielnienia dzielnicy galicyjskiej. PSL chciał dążyć do „narodowego, politycznego, ekonomicznego i cywilizacyjnego podniesienia ludu”, uwzględnić potrzeby wszystkich mieszkańców wsi, zyskać nawet poparcie części klasy robotniczej. W 1913 roku doszło do rozłamu w Polskim Stronnictwie Ludowym. Powstało: PSL Piast – Kongres Tarnowski powierzył przywództwo tej partii Jakubowi Bojce (jednym z wiceprezesów został W. Witos – rzeczywisty przywódca nowej partii), oraz PSL Lewica na czele z Janem Stapińskim. Przyczyną rozłamu było zaniepokojenie utratą popularności Stapińskiego, jego wygórowane ambicje i zwrot na lewo.

Wincenty Witos nie oczekiwał biernie na darowanie ojczyźnie niepodległości. Przewodził Polskiej Komisji Likwidacyjnej, tymczasowej władzy polskiej w Galicji. Stosunkowo najpóźniej ruch ludowy zaczął się organizować w Królestwie Polskim^[1].

W latach siedemdziesiątych XIX w. Pozytywiści rozpoczęli realizację szerokiego programu „racy u podstaw”, głosząc także szerzenie oświaty wśród ludu. Do czytelników wiejskich zaczęły docierać „Zorza” i „Gazeta Świąteczna”.

Towarzystwo Oświaty Narodowej (ludowej wydawał pismo „Polak”. Janina Dziubińska wraz z Maksymilianem Malinowskim przyczynili się do założenia w Pszczelinie k. Piaseczna pierwszej w Królestwie szkoły rolniczej, przeznaczonej „wyłącznie dla synów rolników drobnych i zarazem przyszłych samodzielnych gospodarzy”. Przedstawiciel miejscowej żandarmerii donosił, iż „szkoła ta przez swych uczniów jest rozsadnikiem idei patriotycznych wśród chłopów Kraju Przywiślańskiego.

Podobny charakter miały później założone placówki w Kruszynku k. Włocławka – 1904 r., Gotatczyźnie 1909 r., Sokołowku 1909 r. i Krasiewinie 1913 r.. Wychowankowie tych szkół zaważyli sporo na rozwój życia wiejskie go w swych okolicach.

Działacze Ludowego Koła Oświaty na zebraniu w Jaktorowie pod Warszawą w dniu 13 XI 1904 podjęli decyzję o założeniu tajnej chłopskiej organizacji politycznej, która nieco później przyjęła nazwę Polski Związek Ludowy. Przewodnictwo objął Wacław Kruszewski. Polski Związek odrzucił patronat dworu i plebani. Jej założyciel Stefan Brzeziński zajął się wydawnictwami. Chłopscy delegaci na zjazd PZL wypowiedzieli się – odmiennie niż inteligenckie kierownictwo.

Powstały w 1906 roku Związek Młodej Polski Ludowej był wydawcą „Siewby”. Jej redakcja mieściła się w Tłuszczu pod Warszawą a funkcję redaktora pełnił chłopski samouk Jan Kielak. W programie Związku Młodej Polski Ludowej znalazł się zapis: „I jeśli wolną ma być Polska od obcej przemocy, to wolną i szczęśliwą powinna być wewnątrz ojczyzna. Matką dla wszystkich stanów a nie dla jednych tylko interwencja władz carskich sprawiła, że ostatni numer „Siewby” wyszedł w Maju 1908 roku. Lukę po „Siewbie” wypełniło „Zaranie” wydawane od listopada 1907 roku przez Maksymiliana Malinowskiego z pomocą Ireny Kosmowskiej, Tomasza Nocznickiego oraz Teofila Kurczaka.

Dobrze wydawane pismo dało początek ruchowi społeczno – politycznemu zwanego ruchem „zaraniarskim”. Odmiennie kształtował się polityczny ruch ludowy na ziemiach zaboru pruskiego, poddanych ostrej germanizacji, a zamieszkałych przez ludność przemieszaną pod względem narodowościowym i wyznaniowym. Ratowaniu polskości służyła ideologia solidaryzmu narodowego ( razem przeciwko Niemcom) i pracy organicznej głoszoną przez Towarzystwo Oświaty Ludowej a od 1880 roku Towarzystwo Czytelni Ludowych. Wydane były między innymi pisma „Orędownik” oraz „Gazeta Grudziadzka” założona w 1894 roku, która stała się organem prasowym Polsko – Katolickiej Partii Ludowej^[2].

Bardziej chłopski charakter miała założona w 1896 roku Mazurska Partia Ludowa z siedzibą w Ełku, której organem była „Gazeta Ludowa”. Symbolami oporu Polaków przeciw germanizacji stali się: chłop wielkopolski Michał Drzymała i dzieci z Wrześni. Jednym z celów ruchu ludowego było od początku jego powstania kształtowanie postaw patriotycznych i dążenie do odzyskania przez Polskę niepodległości. Szansa na jej odzyskanie nastąpiła dopiero pod koniec I Wojny Światowej.

Przedstawicielami chłopstwa w nowoodrodzonej Rzeczypospolitej były partie wywodzące się ze Stronnictwa Ludowego utworzonego w Galicji już w 1985 roku a od 1903 funkcjonujące pod nazwą Polskiego Stronnictwa Ludowego. Ugrupowanie to występowało w obronie interesów politycznych i ekonomicznych. Chłopów. Rokiem szczególnym dla ruchu chłopskiego był rok 1913 kiedy to nastąpił rozłam w Polskim Stronnictwie Ludowym na PSL „Piast” i PSL-Lewicę. W latach 1915-1918 Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie” funkcjonowało pod nazwą Polskiego Stronnictwa Ludowego.

W ruchu ludowym najpoważniejszą siłę polityczną stanowiły Polskie Stronnictwo Ludowe „Piast” i Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie”. Pod względem organizacyjnym i politycznym w ruchu ludowym panowała duża różnorodność stronnictw (szczególnie w „Wyzwoleniu”), a także w postawie mniejszych partii, jak Polskie Stronnictwo Ludowe-Lewica, Chłopskie Stronnictwo Radykalne, Związek Chłopski i kilka innych, drobniejszych partii i grup, usiłujących rozwinąć działalność na wsi. Utrudnia to poważnie scharakteryzowanie ich programów i oblicza ideowo-politycznego. Wynikało to zresztą również stąd, że – ogólnie biorąc – problemy ideologiczne zajmowały w tych programach znacznie mniej miejsca i były zarysowane w sposób mniej wyrazisty niż np. w endecji czy w ruchu robotniczym (z wyjątkiem Niezależnej Partii Chłopskiej, powstałej w 1924 r., silnie związanej z ruchem komunistycznym)^[3].

Partie ludowe akcentowały w swych programach szczególną rolę chłopstwa jako odrębnej, najliczniejszej warstwy społecznej – podstawy bytu i rozwoju narodu i państwa. Sprzyjało to krzewieniu się w łonie ruchu ludowego tendencji agrarystycznych i aspiracji do kierowniczej roli politycznej w życiu państwa. W sprawach ustrojowych stronnictwa ludowe opowiadały się za systemem demokracji parlamentarnej, opartej na sejmie jednoizbowym o szerokich uprawnieniach. Jednakże z biegiem czasu PSL „Piast” modyfikowało to swoje stanowisko w duchu silniejszego eksponowania roli i uprawnień silnej władzy wykonawczej kosztem pozycji władzy ustawodawczej (sejmu). W sposób mniej lub więcej jednoznaczny partie ludowe (z wyjątkiem NPCh) za podstawę życia gospodarczego i społecznego kraju uznawały zasadę własności prywatnej, odrzucając równocześnie wszelkie przywileje, płynące z urodzenia czy majątku.

Sporo miejsca w programach stronnictw ludowych zajmowały sprawy stosunku do religii. Kościoła i łączące się z tym zagadnienia szkoły i oświaty. Kwestie te stawiane były w sposób dość niejasny. Żądano wprawdzie oddzielenia Kościoła od państwa, ale jednocześnie PSL „Piast” domagało się początkowo obowiązkowego nauczania religii w szkole. Wszystkie stronnictwa ludowe przeciwstawiały się zdecydowanie nadużywaniu religii przez duchowieństwo do celów politycznych^[4].

Najwięcej uwagi poświęcał ruch ludowy zagadnieniom bezpośrednio dotyczącym życia wsi, jak problemy spółdzielczości, samorządu, komasacji gruntów, a przede wszystkim reformie rolnej. W tej dziedzinie między poszczególnymi stronnictwami ludowymi, w tym także między „Piastem” a „Wyzwoleniem”, zachodziły niekiedy różnice dość poważne. O ile „Piast” opowiadał się za parcelacją ziemi za odszkodowaniem, o tyle PSL-Lewica, Związek Chłopski, a w późniejszych latach także „Wyzwolenie” domagały się parcelacji bez odszkodowania. Również w istotnej sprawie górnego pułapu stanu posiadania wielkiej własności (czyli tzw. maksimum) stanowisko stronnictw ludowych było niejednolite. Stosunkowo większe skłonności do kompromisu z siłami prawicy na tym polu wykazał „Piast”, choć – jak już o tym była mowa – podczas debaty nad reformą rolną w sejmie w 1919 r. stanowisko obu głównych stronnictw ludowych w tej kwestii było analogiczne.

Ogólnie biorąc PSL „Piast” także w praktycznej działalności politycznej znajdowało się bliżej prawego niż lewego skrzydła ruchu ludowego. Niemniej stanowiło ono główną jego siłę, czerpiąc ją przede wszystkim z wieloletnich tradycji uporczywej walki w obronie praw chłopskich na terenie Galicji, gdzie też i w Polsce niepodległej miało największe wpływy i poparcie mas chłopskich. Stamtąd też wywodził się niekwestionowany przywódca ruchu ludowego w Polsce – W. Witos. Wybitną rolę w „Piaście” odgrywali również W. Kiernik, M. Rataj, J. Dąbski, A. Średniawski, J. Brodacki i kilku innych. Prasa PSL „Piast” była stosunkowo nieliczna, były to przede wszystkim tygodniki „Piast” (w Krakowie) i „Wola Ludu” (w Warszawie), ponadto poznański ,,Włościanin”, „Gazeta Grudziądzka” i parę innych – przeważnie o skromnym nakładzie i lokalnym tylko zasięgu^[5].

Na lewo od „Piasta” działało drugie wielkie stronnictwo chłopskie – „Wyzwolenie”, powstałe w czasie I wojny światowej. W przeciwieństwie do „Piasta” opierało się ono głównie na masach chłopskich w b. Kongresówce. Znacznie częściej niż w „Piaście” dochodziły w nim do głosu poglądy i dążenia radykalne, nieraz z trudem tylko opanowywane przez bardziej umiarkowane kierownictwo stronnictwa. Dysponując początkowo niemałą siłą 17% mandatów w Sejmie, „Wyzwolenie” w okresie późniejszym podlegało, jak już wspomniano, częstym fluktuacjom i konfliktom wewnętrznym. Zamieszanie ideowo-polityczne w stronnictwie sprzyjało rozłamom i secesjom, na których korzystał „Piast” bądź bardziej radykalne grupy w ruchu ludowym (tak np. szeregi stronnictwa opuścił M. Rataj, który przeszedł do „Piasta”). Czołową rolę w „Wyzwoleniu” odgrywali St. Thugutt, J. Poniatowski, T. Nocznicki, K. Ba-giński, B. Stolarski. Również to stronnictwo nie dysponowało silną prasą, ale obok paru własnych organów, warszawskiego tygodnika „Wyzwolenie” i krakowskiego „Sztandaru Chłopskiego”, cieszyło się poparciem kilku wpływowych pism codziennych, jak warszawski „Kurier Poranny”, „Kurier Lwowski” i paru innych^[6].

Całą pracę znajdziesz na stronie https://pracedyplomowe.eu/ludowcy-i-chadecy/