Wydaje się, że ten lament Gildasa jest przesadzony. Oczywiście zagrożenie ze strony północy i zachodu było jak najbardziej realne, ale twierdzenie, iż Brytania została się bezbronna jest nie do przyjęcia. Już wyżej zostało wspomniane, iż ludność pozostała na wyspie tworzyła królestwa i potrafiła odeprzeć łupieżcze najazdy Piktów i Szkotów. Czym więc kierował się Gildas pisząc w tak przejmujących słowach o sytuacji Brytanii w początkach V wieku?
Wydaję się, że odpowiedzią może być jeszcze raz cel, który przyświecał Gildasowi przy tworzeniu dzieła. Gildas poprzez tak dramatyczny opis wydarzeń, i o czym nie należy zapominać, przy pomocy takiej właśnie formy literackiej, chciał pokazać sytuację wyspy już po najeździe Anglosasów. Gildas był Walijczykiem, Brytonem, nie pisał o Sasach przychylnie i nie mógł przychylnie odnieść się do wy-darzeń, które po części spowodowały przybycie Anglosasów na wyspę.
Najazdów z północy i zachodu nie udało się powstrzymać swoimi tylko siła-mi. Gildas wspomina o różnych sposobach ratowania się przed zagrożeniem. Kreśli obraz wyspy stale niszczonej napadami, głodem i wszelkim niedostatkiem. Począt-kowo Brytoni szukali pomocy u rozpadającego się właśnie imperium. Wyżej już zostało wspomniane, iż wysłali list do konsula Aecjusza z prośbą o obronę. Gildas podaje mały fragment tego listu, powtórzyli go późniejsi kronikarze, przede wszyst-kim Beda, w dokładnie takim samym brzmieniu jak u Gildasa:
„ Igitur rursum miserae mittentes epistolas reliquiae ad Agitium Romanae potestatis virum, hoc modo loquentes: ‘Agitio ter consuli gemitus Britannorum’ , et post pauca querentes: ‘repellunt barbari ad mare, repellit mare ad barbaros; inter haec duo genera funerum aut iugulamur aut mergimur’ ; nec pro eis quicquam adiu-torii habent”
( „Więc, z tej przyczyny, pozostała resztka, wysyłając list do Aecjusza, po-tężnego Rzymianina, w ten sposób kieruje słowa: ‘Do Aecjusza, po raz trzeci konsu-la; jęki Brytów’. I znów trochę dalej w ten sposób: ’Barbarzyńcy spychają nas do morza, morze odpycha nas do barbarzyńców; tak czekają nas dwa sposoby śmierci – zostaniemy zamordowani lub utoniemy”)
Ta jakże dramatyczna prośba o pomoc nie przyniosła żadnego efektu. Impe-rium nie było w stanie pomóc swojej odległej prowincji. Poza tym czyż o pomoc nie zwracali się ci, którzy już nie raz okazywali się nielojalni względem władzy central-nej?
Z dzieła Gildasa wynika, że Brytowie znaleźli sposób na powstrzymanie na-jeźdźców. Ale pisze o tym jako o przykładzie służącym do umoralnienia odbiorców swego dzieła; „recesserunt hostes a civibus nec cives a suis sceleribus” („ wróg opu-ścił nasz lud, lecz nasz lud nie porzucił swoich grzechów”) .
Wydaje się, że Brytowie zostali poprowadzeni do walki przez jednego czło-wieka, którego uznali za władcę, a o którym Gildas pisze nie wymieniając jego imie-nia. Nazywa go tylko „superbus tyrannus”. Dopiero późniejsi kronikarze podają jego imię – Vortigern –według tradycji, która cofa się co najmniej do VII wieku . Vorti-gern należał do grona ludzi, których Gildas nazywał „tyranami”, lecz nie był to typ „tyrana- uzurpatora władzy cesarskiej” jak Maximus czy Konstantyn III .
Lecz wydaje się, że początkowo ten nowy polityczny porządek był skuteczny. Gilgas, który musiał mieć kontakt z ludźmi pamiętającymi ten okres, wyraźnie pisze, że był to czas nowych sił w administracyjnym i wojskowym życiu wyspy. Może to dziwić, że stało się to w tym samym czasie gdy przybyła wielka grupa Sasów na wy-spy. Brytowie byli jednak w stanie zredagować list do konsula Aecjusza, choć był on bezowocny. Wspólnie uznali, iż nie są w stanie samodzielnie się obronić i wspólnie wezwali Vortigerna do sprowadzenia na pomoc najemne plemiona germańskie .
Gildas nie pisze o nim przychylnie, ponieważ uznaje go winnym „sprowadzenia” Sasów na wyspę. Za Gildasem powtórzą te oskarżenia inni kronikarze.
„Zaproszenie Sasów” miało być według Gildasa jeszcze jednym desperackim sposobem powstrzymania ustawicznych najazdów. Nie należy jednak zapominać, iż osadnictwo germańskie, w tym także Sasów, istniało na wyspie już dużo wcześniej. Jeszcze raz można powołać się na świadectwa archeologiczne., które wskazują, iż osadnicy pojawili się w południowo-wschodniej Brytanii przed końcem II wieku. Początkowo Germanie przybyli nie jako grabieżcy, lecz jako spokojni osadnicy aprobowani przez Rzymian. Mieszanie się ich z miejscową ludnością brytyjską po-kazują archeologiczne ślady na odkrywanych cmentarzach, gdzie groby ciałopalne pomieszane są ze szkieletowymi pochówkami celtyckimi.
Nie ulega także wątpliwości, że Rzymianie zatrudniali także Sasów jako na-jemników. Osadzanie ich na sporym obszarze Wybrzeża Saksońskiego, na południu i wschodzie wyspy, stanowiło już znaczącą pierwszą falę migracji .
Brytowie, opuszczeni przez legiony, nie potrafili na dłuższą metę odeprzeć najeźdźców z północy i zachodu. Poszli za przykładem rzymskim i tak jak oni zwró-cili się o pomoc do germańskich najemników. Gildas oskarża o to nie tylko Vortigerna, lecz podkreśla, iż uczynił on to w porozumieniu z radą; „ Tum omnes consi-liarii una cum superbo tyranno caecantur, adinvenientes tale praesidium, immo excidium patriae, ut ferocissimi illi nefandi nominis Saxones deo hominibusque invisi, quasi in caulas lupi, in insulam ad retundendas aquilonales gentes intromittentur.
(„Wtedy cała rada wraz największym tyranem [ Vortigern] zostali tak zaśle-pieni, że, jako obronę ich ojczyzny [to oni przypieczętowali jej zgubę], zapraszają między siebie[ jak wilki do zagrody] dzikich i bezbożnych Sasów, lud znienawidzony przez Boga i ludzi, dla powstrzymania ludów z północy”).
Gildas uznaje ten fakt za najtragiczniejszy dla historii wyspy. W bardzo barwny sposób opisuje dalszy przebieg najazdu nie podając jednak żadnych dokładnych dat.
Według niego, początkowo Sasi mieli przybyć na trzech okrętach wojennych i wylądowali na wschodnim wybrzeżu wyspy. Skierowali swoje wysiłki do walki w obronie swoich gospodarzy. Ich pobratymcy z kontynentu, widząc powodzenie pierwszej wyprawy i korzyści jakie ona przyniosła najemnikom, wysyłają jeszcze większą grupę, która pożeglowała na wyspę. Otrzymali oni zaopatrzenie, zapewne też jakiś żołd. Lecz nie trwa to długo, przybysze skarżą się, że ich miesięczne zaopatrzenie nie jest wystarczające, wreszcie grożą, że zerwą układ i splądrują wyspę. Wobec nie dotrzymania przymierza spełniają swoją groźbę:
„ Tum erumpens grex catulorum de cubili leaenae barbarae, tribus, ut lingua eius exprimitur, cyulis, nostra longis navibus, secundis velis, omine auguriisque, quibus vaticinabatur, certo apud eum praesagio, quod ter centum annis patriam, cui proras librabat, insideret, centum vero quinquaginta, hoc est dimidio temporis, sae-pius vastaret, evecus, primum in orientali parte insulae iubente infausto tyranno ter-ribiles infixit ungues quasi pro patria pugnaturus, sed eam certius impugnaturus. Cui supradicta genetrix, comperiens primo agmini fuisse prosperatum, item mittit satelitum canumque prolixiorem catastam, quae ratibus advecta adunatur cum ma-nipularibus spuriis. Inde germen iniquitatis, radix amaritudinis, virulenta plantatio nostris condigna meritis, in nostro cespite, ferocibus palmitibus pampinisque pullulat. Igitur intromissi in insulam barbari, veluti militibus et magna, ut mentieantur, disrimina pro bonis hospitibus subituris, impetrant sibi annonas dari: quae multo tempore impertitae clauserunt, ut dicitur, canis faucem. Item queruntur non affluenter sibi epimenia contribui, occasiones de industria colorantes, et ni profusior eis munificentia cumularetur, testantur se cuncta insulae rupto foedere depopulaturos. Nec mora minas effectibus prosequuntur. .
(„Ogromna liczba tych wilków [Sasów] przybyła z legowiska tych barba-rzyńskich lwic, w trzech cyuls, jak oni je nazywają w swoim języku, to jest na trzech okrętach wojennych, z żaglami unoszonymi wiatrem, i z wróżbami przyjaznymi; zostało to przepowiedziane przez pewnego wróżbitę między nimi, że powinni zająć kraj do którego żeglowali przez trzysta lat, i pół tego czasu, sto pięćdziesiąt lat, po-winni plądrować i grabić. Początkowo wylądowali we wschodniej części wyspy, dzięki zaproszeniu nieszczęśliwego tyrana, tam skierowali swoje ostre pazury najwi-doczniej, aby walczyć dla dobra wyspy, ale biada! prawdziwie bardziej przeciw niej. Ich ojczyzna widząc ich pierwszą wyprawę tak udaną, wysyła większą grupę jej wil-czych latorośli, którzy żeglując dołączają do swoich towarzyszy. Od tego czasu za-rodek niegodziwości i korzeń niezgody wniósł ich truciznę między nas, jak sobie zasłużyliśmy, i strzelił bujnie w liście i gałęzie. Barbarzyńcy zostali na wyspie, aby, jak fałszywie twierdzili, walczyć z jakimkolwiek niebezpieczeństwem grożącym wyspie i w obronie ich gościnnych gospodarzy. Uzyskują zaopatrzenie, które na jakiś czas było bardzo obfite i powstrzymało ich psie gęby. Lecz oni narzekają, że ich miesięczne zaopatrzenie nie jest wystarczająco obfite i wykorzystują każdą okazję do kłótni, mówią, że jeśli nie będzie im okazane więcej wolności, zerwą układ i splądrują całą wyspę. W krótkim czasie wcielają swoje groźby w czyn.”)
Taki krótki opis samego przybycia Sasów daje Gildas. Nie ma w tym opisie ani dokładnych dat, ani nawet w miarę dokładnej charakterystyki przybyszów. Do-kładniejsze informacje, w uzupełnieniu dzieła Gildasa, ale i pisane z rozmysłem jako prace czysto historyczne, przynoszą późniejsze kroniki. Co do daty przybycia Sasów, gdyby opierać się tylko na wiadomościach z dzieła Gildasa, nastąpić by to miało po 446 roku, po trzecim konsulacie Aecjusza .
U Gildasa nie mają znaczenia daty tych wydarzeń, lecz ich skutki dla dal-szych losów wyspy. Dlatego też dalej, pomstując na brak mądrości i dalekowzrocz-ności u rządzących ( pisze o nich „stulti principes” i dalej „ o altissimam sensus caliginem! o desperabilem crudamque mentis habetudinem! – „Cóż za namacalna ciemność musiała objąć ich umysły! Ciemność desperacka i okrutna!” ) opisuje straszliwe spustoszenia jakich dokonali Sasi po buncie przeciw swoim gospodarzom. Ale co najistotniejsze w tym opisie, Sasi nie niszczyli tylko tych terenów na których zostali osiedleni, lecz w łupieżczym rajdzie ruszyli na zachód aż dotarli krańców wyspy, do Morza Irlandzkiego; „Confovebatur namque ultionis iustae praccedentium scelerum causa de mari usque ad mare ignis orientali sacrilegorum manu exa-ggeratus et finitimas quasque civitates agrosque populans non quievit accensus, donec cunctam paene exurens insulae superficiem rubra occidentalem trucique oceanum lingua delamberet”
(„Pożoga, zapoczątkowana nad morzem wschodnim nie została powstrzyma-na w swym biegu, aż zrujnowaniu uległa niemal cała wyspa, a czerwone języki płomieni poczęły oblizywać ocean zachodni”) ( tł. W. Lipoński)
Ich gwałtowny podbój musiał dokonać straszliwych zniszczeń, który musiał długo pozostać w pamięci Brytów. Gildas opisuje przerażające efekty pochodu na-jeźdźców, który na długo zachował się w ich pamięci. Przyniósł on też trwała zmiany na wyspach. Choć początkowo, prawdopodobnie z powodu zbyt szczupłych sił, aby okupować wielkie terytorium, Sasi cofnęli się na mniejszy obszar, później jednak przybywali na wyspy w coraz większych ilościach w celach osiedlania się .
Napór najeźdźców saskich był prawdopodobnie także przyczyną migracji Brytów z wyspy na kontynent. Wygoniły ich z ojczyzny straszliwe cierpienia jakie doznawali od najeźdźców; mordy, głód, niewola. Dlatego też pewna grupa, jak opisuje Gildas , udała się za morze śpiewając, zamiast pieśni żeglarskich, lamenty z psalmów. Choć nie mówi on o celu ich podróży, pewne jest, że udawali się oni do Armoryki (Bretanii). Ale istotne jest, że emigrowała ludność w dużej mierze z za-chodu wyspy, z Kornwalii, Devon i Walii, nie tylko pod naporem saskim, lecz przede wszystkim przez stałe najazdy Szkotów .
Jeszcze raz trzeba podkreślić, że Gildas nie podaje żadnych dat. Dlatego też określenie dokładniejszej chronologii jest możliwe dzięki dziełom późniejszym. Gil-das opisuje skutki jakie dla wyspy przyniosła nierozważna decyzja szukania pomocy u najemników germańskich. Przybliża natomiast bardzo ważny fakt, iż Brytowie potrafili przeciwstawić się najeźdźcom, choć niestety nie przyniosło to trwałego efektu w postaci całkowitego opuszczenia przez nich wyspy. Po tym krwawym rajdzie Sasów, Brytowie potrafili zebrać się wokół wodza imieniem Ambrozjusz Aurelianus, o którym Gildas pisze „ dux” oraz „vir modestus, Romanae gentis” . Po-prowadził on Brytów do zwycięstwa w miejscu do dziś nie zidentyfikowanym, na-zwanym Mons Badonicus . Miałaby się ona rozegrać około roku 500 , lub naj-później w roku 516 .
Spowodowała ona przerwanie zmagań między Brytami i najeźdźcami. Prze-rwa wciąż musiała trwać w momencie gdy Gildas pisał swój traktat, być może ponad czterdzieści lat po owej bitwie; „quique quadragesimusquartus ut novi orditur annus mense iam uno emenso qui et meae nativitatis est” ( „ miało to miejsce czterdzieści cztery lata temu, jak mi wiadomo, i jeden miesiąc upłynął, i jest to także dzień mich urodzin”). Gildas próbuje w ten sposób powiedzieć, że bitwa miała się wydarzyć około czterdzieści cztery lata temu, w roku jego narodzenia, więc ma on czterdzieści cztery lata w momencie pisania traktatu. Lecz nawet ta interpretacja nie daje pewności co dokładnej daty rozegrania się bitwy, ponieważ nie ma pewności, w któ-rym roku Gildas napisał swoje dzieło! Można się posiłkować innymi źródłami, które w ten sposób mogą choć odrobinę przybliżyć nie tylko datę bitwy, ale także datę powstania „De excidio”. Być może było to przed rokiem 547, gdy zmarł król Maglo-cunus z północnej Walii. Wspomina o nim Gildas, a pod tym rokiem umieszczają jego śmierć „Annales Cambriae” z IX wieku. To mogłoby wskazywać, że bitwa odbyła się w roku 503, lecz na nieszczęście te same roczniki podają datę tej bitwy, i według nich jest to pod rokiem 516. Pojawia się tutaj sprzeczność dwóch źródeł, i gdyby opierać się na interpretacji Gildasa, jedna z tych dat w „Annales” musi być błędna. „Annales Cambriae” podają także datę śmierci Gildasa w roku 570. Jeśli urodził się on w roku bitwy pod Mons Badonicus, można być więc pewnym, że wydarzyła się ona nie wcześniej niż dziesięć- piętnaście lat przed rokiem 503.
Gildas twierdzi, że zwycięstwa nad przybyszami dały Brytom pokój na więcej niż jedno pokolenie. Być może powstrzymały one najeźdźców, lecz nie uchroniły przed podbojem i ostatecznym osadnictwem. Niestety w wielu miejscach skąpość wiadomości historycznych jakie niesie dzieło Gildasa sprawia ogromne trudności w jego interpretacji .
Te trudności pogłębia największa wątpliwość- iż Gildas nie jest autorem „De excidio et conquestu Britanniae” . Autentyczność pisarstwa przypisywanego Gilda-sowi, podobnie jak na przykład świętemu Patrykowi, czasem jest poddawana w wąt-pliwość. Być może dokumenty im przypisywane nie wyszły spod ich ręki. Można podejrzewać, że pewne dzieła z tego okresu były „podpisywane” dobrze i ogólnie znanymi imionami. Szczególnie jeśli ich treść dotyczyła wydarzeń bardzo świeżych, jeśli tradycja w nich przedstawiana wciąż była żywa, a motywy dotyczyły biografii lub były polemikami. Lecz nie znaczy to, że należy je zupełnie zdyskwalifikować. Wciąż mogą mieć dużą wartość, jeśli są szczerymi próbami odtworzenia wydarzeń .
Dzięki „De excidio et conquestu Britanniae” Gildasa można poznać sytuację w regionie, którym on najlepiej znał, w czasach w których on żył. Wyraźnie też pokazuje kultywowane elementy rzymskiej cywilizacji wśród Brytów, którzy przetrwa-li, i jednocześnie ich wciąż istniejącą mentalność celtycką. Jedynie można mieć żal, że nie skupił się bardziej na postępach anglosaskiego osadnictwa na wyspach. Wciąż pamiętając o celu jego pracy, należy się cieszyć, że zachowały się w im informacje z pierwszej ręki .