Sytuacja Polaków w trzech zaborach po Powstaniu Listopadowym

Po klęsce powstania listopadowego rozpoczął się okres tzw. Wielkiej Emigracji. Uczestniczyli w niej głównie przedstawiciele szlachty, ale także żołnierze wywodzący się z chłopstwa oraz rzemiosła. Emigranci kierowali się przede wszystkim do Francji, Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych oraz krajów skandynawskich. Społeczeństwo francuskie odnosiło się do Polaków z dużą życzliwością, co sprzyjało aktywności politycznej uchodźców. Wielu emigrantów angażowało się w działalność organizacyjną i publicystyczną. Już 6 listopada 1831 roku tzw. „Kaliszanie” podjęli próbę zorganizowania emigracji polskiej, jednak zakończyła się ona niepowodzeniem. Następnie, 8 grudnia 1831 roku w Paryżu powstał Komitet Narodowy Polski pod przewodnictwem Joachima Lelewela. Z powodu istniejących jeszcze sprzed powstania podziałów politycznych organizacja ta nie zdołała jednak zjednoczyć wszystkich emigrantów.

Wkrótce powstała również organizacja Młoda Polska, której program nawiązywał do haseł rewolucji francuskiej: wolności, równości i braterstwa. Najważniejszymi ugrupowaniami politycznymi Wielkiej Emigracji stały się Towarzystwo Demokratyczne Polskie, utworzone 17 marca 1832 roku przez m.in. Wiktora Heltmana i Jana Janowskiego, oraz obóz księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, znany jako obóz Hotelu Lambert. W 1833 roku powstał Związek Jedności Narodowej, uznający za swój główny cel odzyskanie niepodległości poprzez ogólnonarodowe powstanie na wszystkich ziemiach polskich. Podobne założenia przyświecały organizacji Lud Polski, utworzonej w 1835 roku, która również dążyła do wywołania powstania zbrojnego i odbudowy Rzeczypospolitej.

Utrzymywaniem kontaktów konspiracyjnych między emigracją a krajem zajmowali się emisariusze, którzy docierali głównie do Krakowa i Galicji. W Krakowie powstało Stowarzyszenie Ludu Polskiego, wyznające ideologię Młodej Polski i prowadzące działalność niepodległościową. Na jego czele stał Szymon Konarski, aresztowany w 1838 roku i stracony w Wilnie. Około 1838 roku Piotr Ściegienny założył Związek Chłopski, propagując idee powstańcze wśród ludności wiejskiej. Wydał on tzw. „Złotą książeczkę”, w której w ostrych słowach krytykował monarchów i nawoływał do buntu. Nieumiejętne kierowanie organizacją doprowadziło do jego aresztowania i zesłania na Syberię, gdzie spędził 25 lat. Organizacje konspiracyjne powstawały również w Wielkopolsce, m.in. Komitet Poznański oraz Związek Plebejuszy.

Życie Polaków pod zaborami było wyjątkowo trudne. Ograniczano autonomię i swobody osobiste, a walka o zachowanie języka oraz kultury narodowej stała się jednym z podstawowych celów społeczeństwa. W Księstwie Poznańskim podejmowano starania o utworzenie uniwersytetu, sformowanie polskiego wojska oraz rozszerzenie autonomii. Za panowania Fryderyka Wilhelma IV język polski uzyskał większe prawa w szkołach i urzędach, złagodzono cenzurę, a do kraju zaczęli wracać emigranci polityczni. Poznań wyrósł na ważny ośrodek kulturalny, organizowano odczyty naukowe i wystawy sztuki, a poziom wykształcenia mieszkańców regionu systematycznie wzrastał.

Na Pomorzu Gdańskim, Warmii i Mazurach język polski był systematycznie dyskryminowany, co prowadziło do walki o zachowanie polskości. Szczególnie zasłużyli się tu Krzysztof Celestyn Mrongowiusz i Gustaw Gizewiusz. Na Śląsku dominował język niemiecki, zwłaszcza w szkołach średnich i seminariach nauczycielskich, choć funkcjonowały również polskie szkoły ewangelickie i pielęgnowano tradycje narodowe. Brakowało jednak silnych ośrodków kulturalnych, a więź z polskością stopniowo słabła. Jednym z pierwszych propagatorów polskości na Śląsku był Józef Lompa.

Kraków, jako Wolne Miasto, pełnił istotną rolę w jednoczeniu ziem polskich. Symboliczne gesty, takie jak złożenie prochów Tadeusza Kościuszki na Wawelu czy usypanie Kopca Kościuszki, wzmacniały poczucie wspólnoty narodowej i tęsknotę za niepodległością. W mieście działały także liczne organizacje spiskowe, jednak od 1842 roku stopniowo ograniczano autonomię Wolnego Miasta Krakowa, co sprawiało, że jego niezależność stawała się jedynie pozorem.

Galicja znalazła się pod szczególnie silną presją unifikacyjną i była regionem o najgorszej sytuacji kulturowej. Powszechny analfabetyzm, niewielka liczba szkół elementarnych, opór wobec rozwoju oświaty oraz nasilona germanizacja pogarszały warunki życia ludności. Skutkiem zaborów był również upadek autonomii Królestwa Polskiego. Zlikwidowano wiele polskich instytucji, takich jak Rada Stanu czy Rada Administracyjna, a polskich urzędników pozostawiano jedynie na mniej istotnych stanowiskach. Językiem urzędowym stał się rosyjski, a budżet Królestwa włączono do budżetu Imperium Rosyjskiego.

Po 1864 roku władzę przejął generał-gubernator, skupiający w swoich rękach władzę wojskową, administracyjną i polityczną, co ułatwiało stosowanie represji wobec Polaków. Zamiast nazwy Królestwo Polskie wprowadzono określenie Kraj Przywiślański. Nasilono rusyfikację, szczególnie w szkolnictwie, narzucając rosyjską wizję historii i kultury. Represje dotknęły także Kościół – konfiskowano dobra kościelne, a duchownych sprzeciwiających się władzy wywożono w głąb Rosji. Obowiązywał zakaz używania języka polskiego w życiu publicznym.

Również w zaborze pruskim Polacy nie posiadali autonomii. W 1867 roku Wielkopolskę włączono do Związku Północnoniemieckiego. Walka toczyła się głównie o Kościół i szkolnictwo – wstrzymano dotacje kościelne, zlikwidowano szkoły zakonne i wprowadzono język niemiecki jako obowiązkowy. Powołana w 1886 roku Komisja Kolonizacyjna wykupywała polskie majątki ziemskie i przekazywała je niemieckim osadnikom. Część środowisk konserwatywnych opowiadała się jednak za polityką ugody z zaborcami, uznając ją za drogę do uzyskania autonomii. Koncepcja ta, zwana trójlojalizmem, nie przyniosła jednak oczekiwanych rezultatów.

W odpowiedzi na nasilającą się germanizację i rusyfikację powstawały liczne organizacje patriotyczne, takie jak Towarzystwa Czytelni Ludowych, Towarzystwa Ludowe, Towarzystwo Mazurskiej Inteligencji Ludowej czy Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”. Rozwijano sieć bibliotek, prasę i działalność oświatową. Szczególnym symbolem oporu stały się wydarzenia we Wrześni w 1901 roku, kiedy polskie dzieci zostały ukarane chłostą za odmowę nauki religii w języku niemieckim.

W zaborze rosyjskim brak swobód obywatelskich sprawiał, że jedyną formą podtrzymywania polskości była działalność konspiracyjna. Szczególny nacisk kładziono na rozwój gospodarczy, tajne nauczanie na wsiach oraz wydawanie elementarzy i podręczników. Istotną rolę w podtrzymywaniu świadomości narodowej odgrywała prasa.

Pod koniec XIX wieku nastąpiła masowa emigracja zarobkowa ludności polskiej, spowodowana konfiskatami majątków, dyskryminacją językową i zawodową oraz ograniczeniami rozwoju społecznego i kulturalnego. Polacy wyjeżdżali masowo do Europy Zachodniej i za ocean, gdzie podejmowali ciężką pracę fizyczną, głównie w przemyśle i rolnictwie. Emigracja ta różniła się zasadniczo od emigracji politycznej – Wielkiej Emigracji, której głównym ośrodkiem był Paryż. Na emigracji politycznej wykształciły się trzy główne nurty: konserwatywno-liberalny (Adam Jerzy Czartoryski – Hotel Lambert), republikańsko-demokratyczny (Joachim Lelewel, Towarzystwo Demokratyczne Polskie) oraz lewicowy (Tadeusz Krępowiecki, Zenon Świętosławski, Stanisław Worcell – Lud Polski). Emigracja ta oddziaływała na kraj poprzez prasę i emisariuszy, przygotowywała kolejne akcje powstańcze oraz kształtowała opinię publiczną w Europie. Skupiała także życie literackie, naukowe i artystyczne, z udziałem takich postaci jak Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Joachim Lelewel czy Fryderyk Chopin. Po 1849 roku jej znaczenie stopniowo malało, prowadząc do rozbicia i osłabienia środowisk emigracyjnych.

Po klęsce kolejnych zrywów niepodległościowych coraz wyraźniej dojrzewało w społeczeństwie polskim przekonanie, że walka o wolność nie może opierać się wyłącznie na powstaniach zbrojnych. Coraz większe znaczenie zyskiwała idea pracy organicznej i pracy u podstaw, zakładająca stopniowe wzmacnianie narodu poprzez rozwój gospodarczy, oświatowy i kulturalny. Szczególnie silnie nurt ten rozwinął się w zaborze pruskim, gdzie Polacy, mimo nasilonej germanizacji, potrafili skutecznie wykorzystywać legalne formy działania. Powstawały spółdzielnie kredytowe, banki ludowe, kółka rolnicze i towarzystwa przemysłowe, które miały na celu uniezależnienie ekonomiczne Polaków od kapitału niemieckiego. Działania te wzmacniały świadomość narodową i uczyły solidarności społecznej.

Istotną rolę w zachowaniu tożsamości narodowej odgrywała również literatura i sztuka. Twórczość pozytywistów, takich jak Bolesław Prus, Eliza Orzeszkowa czy Henryk Sienkiewicz, niosła przesłanie patriotyczne, podkreślając znaczenie pracy, nauki i odpowiedzialności za los całego narodu. W zaborze rosyjskim i pruskim rozwijała się prasa polska, mimo licznych ograniczeń cenzuralnych. Gazety i czasopisma stawały się narzędziem kształtowania opinii publicznej oraz przekazywania idei narodowych kolejnym pokoleniom. Ważnym elementem oporu wobec polityki zaborców było również tajne nauczanie, które obejmowało zarówno dzieci, jak i dorosłych.

Na przełomie XIX i XX wieku sytuacja międzynarodowa zaczęła sprzyjać sprawie polskiej. Konflikty między mocarstwami zaborczymi oraz narastające napięcia społeczne i narodowościowe osłabiały ich wewnętrzną spójność. W tym okresie pojawiły się nowe ruchy polityczne, które próbowały nadać walce o niepodległość nowy kierunek. Narodowa Demokracja Romana Dmowskiego akcentowała znaczenie jedności narodowej i walki politycznej, natomiast obóz niepodległościowy skupiony wokół Józefa Piłsudskiego stawiał na czyn zbrojny i przygotowanie kadr wojskowych. Równolegle rozwijał się ruch socjalistyczny, łączący postulaty społeczne z dążeniem do odzyskania państwowości.

W Galicji, dzięki uzyskanej autonomii po 1867 r., Polacy mieli stosunkowo najlepsze warunki rozwoju narodowego. Język polski stał się językiem urzędowym i szkolnym, działały legalnie instytucje naukowe i kulturalne, takie jak Uniwersytet Jagielloński czy Akademia Umiejętności. Kraków i Lwów stały się ważnymi ośrodkami życia intelektualnego i politycznego. To właśnie w Galicji powstawały legalne organizacje paramilitarne, które w przyszłości odegrały istotną rolę w walce o niepodległość.

Wybuch I wojny światowej w 1914 r. stworzył realną szansę na odrodzenie państwa polskiego. Polacy znaleźli się po przeciwnych stronach konfliktu, walcząc w armiach zaborczych, ale jednocześnie podejmowali wysiłki na rzecz odbudowy własnej państwowości. Legiony Polskie, działalność dyplomatyczna Komitetu Narodowego Polskiego oraz aktywność polityczna emigracji przyczyniły się do umiędzynarodowienia sprawy polskiej. Ostatecznie rozpad mocarstw zaborczych umożliwił spełnienie wieloletnich dążeń narodu.

Okres zaborów, mimo ogromnych strat i cierpień, ukształtował nowoczesny naród polski, świadomy swojej tożsamości i zdolny do samodzielnego działania. Wieloletnia walka o język, kulturę i prawa obywatelskie zahartowała społeczeństwo i przygotowała je do wyzwań, jakie przyniosła niepodległość. Dziedzictwo tego czasu stało się fundamentem II Rzeczypospolitej, a doświadczenia zdobyte w epoce niewoli odegrały kluczową rolę w budowie odrodzonego państwa polskiego.

5/5 - (1 vote)

Napoleon i przyczyny jego upadku

Napoleon Bonaparte był największym człowiekiem czynu, jakiego znają dzieje. Cechowała go niezwykła siła woli oraz wybitny talent militarny, dzięki którym w epoce nowożytnej stworzył najpotężniejsze mocarstwo Europy. Jako wódz odnosił spektakularne sukcesy, a jednocześnie okazał się znakomitym administratorem i prawodawcą. Likwidował średniowieczne przywileje i odrębności stanowe, wprowadzając ustrój oparty na zasadzie równości wobec prawa oraz nowoczesny system administracyjny. Włochy zawdzięczają mu pierwsze, choć jeszcze częściowe, zjednoczenie oraz wzmocnienie świadomości narodowej.

Szczególnie doniosłą rolę Napoleon odegrał w dziejach Polski. Po III rozbiorze wydawało się, że nie tylko państwo polskie przestało istnieć, lecz także sam naród został skazany na zagładę. Środowiska patriotyczne podjęły wówczas działania zmierzające do odzyskania niepodległości przy wsparciu Francji. Pod patronatem Napoleona na ziemiach włoskich powstały Legiony Polskie, które przypominały Europie o istnieniu sprawy polskiej oraz stały się symbolem odrodzenia patriotyzmu i tradycji wojskowych. Po pokoju paryskim w 1801 roku Napoleon skazał jednak Legiony niemal na zagładę, wysyłając część z nich na San Domingo, a pozostałych pozostawiając w służbie we Włoszech.

W 1806 roku, po rozgromieniu Prus, Napoleon ponownie poruszył kwestię polską, umożliwiając tworzenie polskiego wojska oraz władz cywilnych. W efekcie powstało Księstwo Warszawskie. Mimo krótkiego okresu istnienia i niewielkiego terytorium, wprowadzono tam wiele nowoczesnych rozwiązań, takich jak zniesienie poddaństwa, równość wobec prawa oraz sejm, w którym zasiadali przedstawiciele wszystkich warstw społecznych. Odrodzona armia polska poniosła ogromne ofiary, walcząc m.in. w Hiszpanii oraz osłaniając odwrót wojsk napoleońskich spod Moskwy w 1812 roku.

Napoleon nie spełnił wszystkich oczekiwań Polaków i niejednokrotnie narażał ich na bolesne rozczarowania. Mimo to wydobył sprawę polską z zapomnienia i wprowadził ją na arenę międzynarodową, zmuszając pośrednio mocarstwa rozbiorowe do zajęcia wobec niej stanowiska na kongresie wiedeńskim. Cały rozwój walk o niepodległość w epoce porozbiorowej miał swoje korzenie właśnie w okresie napoleońskim.

Jednocześnie Napoleon popełniał liczne błędy, które przyczyniły się do jego klęski i upadku. Osadzał na tronach podbitych państw członków własnej rodziny, często ludzi pozbawionych doświadczenia politycznego, co prowadziło do buntów ujarzmionych narodów. Gdy potęga cesarza osiągnęła szczyt po wprowadzeniu blokady kontynentalnej, zaczęły narastać nastroje oporu. Przykładem była Hiszpania, gdzie w 1807 roku Napoleon zmusił króla do abdykacji i osadził na tronie swego brata Józefa, co wywołało masowe powstanie ludowe, skutecznie wspierane przez Anglię.

Bezpośrednią przyczyną klęski Napoleona stała się jednak kampania rosyjska z lat 1812–1813. Cesarz zamierzał podporządkować Rosję, podobnie jak wcześniej Austrię i Prusy, sprowadzając ją do roli państwa wasalnego. W 1812 roku jego wojska wkroczyły przez Wilno i Witebsk, lecz armia Aleksandra I unikała decydującej bitwy, wciągając Francuzów w głąb kraju. Rosjanie stosowali taktykę spalonej ziemi, niszcząc zapasy żywności i infrastrukturę, co poważnie osłabiło armię napoleońską. Napoleon, dążąc do szybkiego zajęcia Moskwy, nie docenił trudności komunikacyjnych, surowych warunków klimatycznych ani determinacji rosyjskich żołnierzy. Na rozkaz cara Aleksandra I Moskwa została podpalona, co uniemożliwiło Francuzom utrzymanie miasta. Dodatkowo Rosjanie prowadzili wojnę podjazdową, atakując przeciwnika małymi, mobilnymi oddziałami.

Armia Napoleona składała się w dużej mierze z młodych, niedoświadczonych żołnierzy różnych narodowości, co sprzyjało chaosowi, brakowi dyscypliny oraz dezercjom, gdyż wielu z nich walczyło w obcej sprawie. W trakcie kampanii rosyjskiej we Francji narastały spiski przeciwko cesarzowi, a jego niemieccy sojusznicy zaczęli się od niego odwracać.

Napoleon poniósł klęskę jako jednostka i władca Francji, lecz zwyciężył jako najwybitniejszy reprezentant swojej epoki. Korzenie współczesnej Europy sięgają czasów Rewolucji Francuskiej i rządów Bonapartego, które na trwałe ukształtowały jej polityczny i społeczny krajobraz.

Dziedzictwo Napoleona nie ograniczało się wyłącznie do pola bitew i reform administracyjnych. Jego epoka przyniosła głębokie przemiany społeczne i prawne, które trwale zmieniły oblicze Europy. Najważniejszym osiągnięciem w tej dziedzinie był Kodeks Cywilny, zwany Kodeksem Napoleona, który stał się fundamentem nowoczesnego prawa cywilnego w wielu państwach europejskich. Gwarantował on równość wszystkich obywateli wobec prawa, ochronę własności prywatnej oraz świecki charakter państwa. Choć kodeks ten ograniczał prawa kobiet i utrwalał patriarchalny model rodziny, to w porównaniu z porządkiem feudalnym stanowił ogromny krok naprzód.

Napoleon stworzył również sprawny aparat państwowy oparty na centralizacji władzy, hierarchii urzędniczej i kontroli administracyjnej. Prefekci, mianowani przez rząd, sprawowali władzę w departamentach, co zapewniało jednolite zarządzanie państwem. Reforma finansów, szkolnictwa oraz sądownictwa sprzyjała stabilizacji wewnętrznej Francji i umożliwiała prowadzenie długotrwałych wojen. Jednocześnie jednak centralizacja władzy i kult jednostki prowadziły do ograniczania swobód obywatelskich, cenzury prasy oraz represji wobec przeciwników politycznych.

Podboje Napoleona, choć niosły ze sobą idee wolności i równości, często były postrzegane przez podbite narody jako nowa forma ucisku. Z czasem entuzjazm wobec haseł rewolucyjnych ustępował miejsca rozczarowaniu i oporowi. W wielu krajach, takich jak Niemcy, Hiszpania czy Włochy, wojny napoleońskie przyczyniły się jednak do przebudzenia świadomości narodowej i stały się impulsem do późniejszych ruchów zjednoczeniowych. Paradoksalnie więc Napoleon, dążąc do dominacji Francji, pośrednio zapoczątkował procesy, które w przyszłości doprowadziły do osłabienia jej pozycji.

Po klęsce wyprawy moskiewskiej potęga Napoleona zaczęła się gwałtownie kruszyć. W 1813 roku wojska koalicji antyfrancuskiej odniosły decydujące zwycięstwo w bitwie pod Lipskiem, zwanej „bitwą narodów”. Rok później alianci wkroczyli do Paryża, zmuszając Napoleona do abdykacji. Został zesłany na wyspę Elbę, skąd jednak w 1815 roku powrócił do Francji, rozpoczynając okres tzw. stu dni. Ostateczna klęska pod Waterloo przypieczętowała jego los. Zesłany na odległą wyspę Świętej Heleny, pozbawiony realnego wpływu na wydarzenia polityczne, spędził tam ostatnie lata życia, umierając w 1821 roku.

Upadek Napoleona umożliwił restaurację dawnego porządku w Europie, czego wyrazem był kongres wiedeński. Zwycięskie mocarstwa dążyły do przywrócenia monarchii absolutnych i zahamowania idei rewolucyjnych. Nie udało się jednak całkowicie odwrócić zmian zapoczątkowanych przez Rewolucję Francuską i epokę napoleońską. Idee wolności, równości i narodowej suwerenności nadal inspirowały kolejne pokolenia Europejczyków, prowadząc do licznych powstań i rewolucji w XIX wieku.

W przypadku Polski dziedzictwo Napoleona miało szczególne znaczenie. Choć Księstwo Warszawskie nie przetrwało długo, to stało się symbolem odrodzenia państwowości i nadziei na niepodległość. Kadry wojskowe, administracyjne i polityczne ukształtowane w epoce napoleońskiej odegrały istotną rolę w późniejszych zrywach narodowych, takich jak powstanie listopadowe i styczniowe. Pamięć o Napoleonie na trwałe zapisała się w polskiej tradycji historycznej i literaturze jako symbol szansy, której nie udało się w pełni wykorzystać, ale która na nowo rozpaliła ducha walki o wolność.

Napoleon pozostaje więc postacią niejednoznaczną. Był jednocześnie wybitnym strategiem, reformatorem i tyranem, niszczycielem starego porządku i twórcą nowego ładu, który nie zawsze realizował ideały wolności, jakie głosił. Jego życie i działalność pokazują, jak ogromny wpływ może mieć jednostka na bieg dziejów, ale także jak niebezpieczne bywają ambicja i przekonanie o własnej nieomylności. Epoka napoleońska stała się jednym z kluczowych punktów odniesienia w historii Europy, a jej skutki odczuwalne są do dziś.

5/5 - (1 vote)

Władcy i politycy w XVI, XVII, XVIII wieku

Zygmunt III Waza (1566–1632) był królem Polski od 1587 roku oraz królem Szwecji w latach 1592–1598. Był synem króla Szwecji Jana III oraz Katarzyny Jagiellonki. Poślubił Annę, córkę Karola Habsburga, a po jej śmierci ożenił się z jej siostrą Konstancją. Tron polski zdobył po walce z arcyksięciem Maksymilianem. Dążył do wzmocnienia władzy królewskiej oraz wprowadzenia absolutyzmu na wzór hiszpański. W polityce zagranicznej współpracował z papiestwem i Habsburgami. Próby odzyskania tronu szwedzkiego doprowadziły do uwikłania Rzeczypospolitej w długotrwałe wojny ze Szwecją, trwające w latach 1563–1721. Interwencje w sprawach moskiewskich doprowadziły do wojny z Moskwą i przyniosły Polsce nabytki terytorialne, takie jak Smoleńsk i Czernihów. Popieranie Habsburgów stało się przyczyną wojny z Turcją. Zygmunt III Waza reprezentował postawę ultrakatolicką, otaczał się jezuitami, a za jego panowania rozwinęła się kontrreformacja oraz zawarto unię brzeską. W 1606 roku opozycja szlachecka wznieciła rokosz pod przywództwem Mikołaja Zebrzydowskiego. Król przeniósł swoją rezydencję do Warszawy oraz dokonał przebudowy Zamku Królewskiego. Był protektorem i znawcą sztuki, szczególnie muzyki, a jego mecenat odegrał istotną rolę w rozwoju sztuki wczesnego baroku.

Jerzy Lubomirski (1616–1667) pełnił funkcję marszałka wielkiego koronnego od 1650 roku oraz hetmana polnego koronnego od 1657 roku. Wielokrotnie był posłem na sejmy. Brał udział w bitwach pod Zborowem w latach 1649 i 1651. Odznaczył się podczas wojny ze Szwecją oraz najazdu Rakoczego w latach 1655–1660. W 1660 roku przyczynił się do kapitulacji wojsk rosyjsko-kozackich pod Cudnowem. Był przywódcą opozycji wobec polityki dworu, sprzeciwiał się reformom ustrojowym oraz elekcji „vivente rege”. W 1665 roku wywołał rokosz, który udaremnił planowane reformy państwa.

Rokosz Lubomirskiego był zbrojnym wystąpieniem przeciwko Janowi Kazimierzowi, wszczętym w 1665 roku przez Jerzego Sebastiana Lubomirskiego, przeciwnika reform ustrojowych oraz elekcji „vivente rege”. W latach 1665–1666 jego zwolennicy, zrywając sejmy, paraliżowali działalność ustawodawczą państwa. Sam Lubomirski, popierany przez część wojska koronnego i szlachty, pokonał wojska królewskie pod Częstochową w 1665 roku oraz pod Mątwami. W 1666 roku obie strony zawarły ugodę w Łęgonicach, na mocy której Lubomirski ukorzył się przed królem, a Jan Kazimierz zrezygnował z planów elekcji „vivente rege”.

Władysław Siciński (zm. 1664), stolnik upicki i poseł na sejmy, zapisał się w historii jako osoba, która wprowadziła do praktyki sejmowej zasadę „liberum veto”. W 1652 roku, działając z polecenia Janusza Radziwiłła, zerwał sejm, sprzeciwiając się przedłużeniu jego obrad.

Michał Korybut Wiśniowiecki (1640–1673) był królem Polski od 1669 roku. Był synem Jeremiego Michała Wiśniowieckiego oraz Gryzeldy Konstancji z Zamoyskich. Jego małżeństwo z arcyksiężniczką Eleonorą Marią, siostrą cesarza Leopolda I, zawarte w 1670 roku, zbliżyło Rzeczpospolitą do Austrii i stanowiło przeciwwagę dla stronnictwa francuskiego. Był władcą nieudolnym, a jego panowanie upływało pod znakiem wewnętrznych walk stronnictw, takich jak konfederacja gołąbska i szczebrzeszyńska. Większość sejmów była zrywana. W 1672 roku odnowił dawny układ z Brandenburgią, natomiast z Moskwą pozostawał w stanie rozejmu. W tym samym roku Turcy zdobyli Kamieniec Podolski, co zmusiło Rzeczpospolitą do zawarcia niekorzystnego traktatu w Buczaczu.

Jan II Kazimierz Waza (1609–1672) panował w Polsce w latach 1648–1668. Był synem Zygmunta III Wazy i Konstancji Habsburżanki oraz przyrodnim bratem Władysława IV. W czasie wojny trzydziestoletniej służył w armii austriackiej, a w latach 1638–1640 był więziony we Francji jako sprzymierzeniec Habsburgów. W 1643 roku wstąpił do zakonu jezuitów, a następnie został mianowany kardynałem. W 1648 roku został obrany królem, a rok później koronowany. Jego panowanie przypadło na okres licznych wojen z Kozakami, Rosją, Tatarami, Węgrami, Brandenburgią oraz Szwecją, co doprowadziło do ruiny gospodarczej kraju. W czasie potopu szwedzkiego w 1655 roku, opuszczony przez część szlachty i magnaterii, wydał uniwersał wzywający do walki z najeźdźcą i przy wsparciu konfederacji tyszowieckiej kierował działaniami zbrojnymi. W 1656 roku złożył śluby lwowskie, zobowiązując się do poprawy doli chłopów. Po odparciu najazdu Rakoczego zawarł w 1657 roku traktaty welawsko-bydgoskie z elektorem brandenburskim, a w 1660 roku podpisał ze Szwecją pokój w Oliwie. Próby przeprowadzenia reform ustrojowych zakończyły się niepowodzeniem i doprowadziły do wybuchu rokoszu Lubomirskiego. W 1668 roku Jan Kazimierz abdykował i wyjechał do Francji.

Władysław IV Waza (1595–1648) był królem Polski od 1632 roku. Był synem Zygmunta III Wazy oraz bratem Jana II Kazimierza. W 1610 roku został powołany na tron moskiewski, jednak dwie wyprawy w latach 1612 oraz 1647–1648 zakończyły się niepowodzeniem. Dążył do wzmocnienia władzy królewskiej, opierając się na oświeconych magnatach skupionych wokół dworu, m.in. Jerzym Ossolińskim. W latach 1632–1634 prowadził zwycięską wojnę z Moskwą, zakończoną pokojem w Polanowie. W 1635 roku zawarł rozejm ze Szwecją w Sztumskiej Wsi. Planował wojnę z Turcją, do której jednak nie doszło z powodu sprzeciwu szlachty i magnaterii. Był organizatorem floty wojennej oraz fundatorem twierdzy Władysławowo. Popierał rozwój sztuki barokowej.

Jan III Sobieski (1629–1696) panował w Polsce od 1674 roku. Był synem Jakuba Sobieskiego, wojewody ruskiego. Od 1648 roku uczestniczył w walkach z Kozakami, Tatarami, Szwecją, Moskwą i Turcją. Dzięki małżeństwu z Marią Kazimierą d’Arquien związał się ze stronnictwem dworskim. Podczas rokoszu Lubomirskiego poparł króla. W 1665 roku został marszałkiem wielkim koronnym, a rok później hetmanem polnym. W 1667 roku odniósł zwycięstwo pod Podhajcami, a od 1668 roku pełnił funkcję hetmana wielkiego koronnego. Po abdykacji Jana Kazimierza stanął na czele stronnictwa francuskiego przeciwko Michałowi Korybutowi Wiśniowieckiemu. W 1673 roku odniósł zwycięstwo pod Chocimiem, które otworzyło mu drogę do tronu. Jako król dążył do wzmocnienia władzy monarszej i ograniczenia samowoli magnackiej. W 1683 roku poprowadził odsiecz wiedeńską, rozbijając wojska tureckie, a następnie kontynuował walki z Turcją w ramach Ligi Świętej. W 1686 roku zawarł z Rosją pokój wieczysty, zwany traktatem Grzymułtowskiego. Zapisał się w historii jako wybitny wódz, dalekowzroczny polityk, mecenas sztuki oraz autor „Listów do Marysieńki”.

Krzysztof Grzymułtowski (1620–1687) był wojewodą poznańskim od 1679 roku oraz dyplomatą. W 1655 roku uczestniczył w konfederacji tyszowieckiej, a w 1660 roku brał udział w ratyfikacji pokoju oliwskiego. W 1665 roku, stojąc na czele opozycyjnej szlachty wielkopolskiej, przystąpił do rokoszu Lubomirskiego. Był zwolennikiem elekcji Jana Sobieskiego. Jako komisarz do spraw rokowań pokojowych z Rosją doprowadził do zawarcia w 1686 roku pokoju wieczystego w Moskwie, utrwalającego postanowienia rozejmu andruszowskiego.

August II Mocny (1670–1733) był elektorem saskim z dynastii Wettinów (jako Fryderyk August I) od 1694 roku oraz królem Polski w latach 1697–1706 i ponownie od 1709 roku. Był zwolennikiem władzy absolutnej i w Saksonii przeprowadził szereg reform politycznych oraz gospodarczych. W 1700 roku, jako elektor saski, przystąpił do wojny północnej, wciągając w nią również Rzeczpospolitą. W 1704 roku opozycyjna wobec niego szlachta, skupiona w konfederacji warszawskiej, przy poparciu Szwecji ogłosiła królem Polski Stanisława Leszczyńskiego. W wyniku klęsk wojsk saskich oraz wkroczenia armii szwedzkiej do Saksonii August II zmuszony został do abdykacji, co potwierdził podpisaniem traktatu w Altranstädt. Powrót na tron w 1709 roku umożliwiło mu zwycięstwo Rosji nad Szwecją pod Połtawą, wsparcie Piotra I oraz poparcie szlachty skupionej w konfederacji sandomierskiej. Obawy przed absolutystycznymi dążeniami króla oraz nadużycia wojsk saskich doprowadziły do powstania konfederacji tarnogrodzkiej (1715–1717), zakończonej kompromisowym układem warszawskim oraz obradami Sejmu Niemego, przy pośrednictwie Rosji. Ostatnie lata panowania Augusta II upłynęły pod znakiem planów rozbioru Polski przedstawianych na dworach europejskich. Interesy Rzeczypospolitej podporządkowywał on celom dynastycznym, choć jednocześnie Saksonia przeżywała w tym czasie okres rozkwitu gospodarczego i kulturalnego.

August III (1696–1763), syn Augusta II, był elektorem saskim jako Fryderyk August II oraz królem Polski od 1733 roku. Tron objął dzięki zbrojnej interwencji wojsk rosyjskich i saskich, które pokonały Stanisława Leszczyńskiego oraz wspierającą go konfederację dzikowską. Pozbawiony szerszej wizji politycznej, sprawował władzę głównie za pośrednictwem faworytów, zwłaszcza Heinricha Brühla, który od 1738 roku odgrywał kluczową rolę w państwie. Współpraca z „Familią” Czartoryskich w latach 1743–1752 nie przyniosła oczekiwanych rezultatów. W polityce zagranicznej August III pozostawał w ścisłym sojuszu z Rosją, a w czasie wojen śląskich prowadził chwiejne działania między Austrią a Prusami, co ułatwiło Prusom zajęcie Śląska. Jego panowanie przypadło na okres nasilonych walk stronnictw magnackich, postępującej zależności Polski od państw ościennych oraz głębokiej dezorganizacji ustrojowo-politycznej.

Stanisław August Poniatowski (1732–1798) był królem Polski w latach 1764–1795. Pochodził z rodziny magnackiej, był synem Stanisława Poniatowskiego i Konstancji z Czartoryskich. Został obrany królem przy poparciu „Familii” oraz Katarzyny II. Dążył do wzmocnienia władzy królewskiej i popierał reformy Czartoryskich oraz Kodeks Andrzeja Zamoyskiego. W 1765 roku założył Szkołę Rycerską, wspierał reformę szkolnictwa pijarskiego, a od 1773 roku działalność Komisji Edukacji Narodowej. Był mecenasem literatury i sztuki, inicjatorem wydawania „Monitora”, organizatorem obiadów czwartkowych oraz opiekunem teatru. Z jego inicjatywy przebudowano Zamek Królewski w Warszawie i wzniesiono zespół pałacowy Łazienek. Popierał rozwój manufaktur, m.in. Kompanii Manufaktur Wełnianych oraz królewskiej wytwórni broni w Kozienicach. Za jego panowania powstały także mennica, ludwisarnia oraz wytwórnia fajansu w Belwederze. Otaczał opieką górnictwo, podejmował próby odbudowy kopalń olkuskich, dążył do zwiększenia wydobycia soli w Wieliczce i powołał w 1782 roku Komisję Górniczą do spraw miedzi w rejonie Kielc. Po I rozbiorze opowiadał się za współpracą z Rosją. W okresie Sejmu Czteroletniego współdziałał ze stronnictwem patriotycznym przy realizacji reform i był współautorem Konstytucji 3 maja 1791 roku. Po rosyjskiej interwencji zbrojnej w 1792 roku przystąpił do konfederacji targowickiej. W czasie powstania kościuszkowskiego, odsunięty od władzy, próbował oddziaływać na bieg wydarzeń, wspierając umiarkowane skrzydło insurekcji. Po III rozbiorze Polski abdykował i na polecenie Katarzyny II wyjechał do Grodna, gdzie zakończył panowanie; zmarł w Petersburgu.

Tadeusz Kościuszko urodził się 4 lutego 1746 roku w Mereczowszczyźnie na Wołyniu. W latach 1765–1769 kształcił się w Szkole Rycerskiej w Warszawie, po czym jako stypendysta królewski wyjechał do Paryża na studia inżynieryjne. Po powrocie do kraju w 1774 roku, na skutek konfliktu z hetmanem Józefem Sosnowskim, którego córkę pragnął poślubić, opuścił Polskę. W 1775 roku udał się do Ameryki, gdzie wziął udział w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Tam mianowany został pułkownikiem, a następnie generałem brygady. Wyróżnił się podczas oblężenia Saratogi oraz przy fortyfikowaniu West Point nad rzeką Hudson, strategicznego punktu związanego z działalnością Jerzego Waszyngtona. Po powrocie do kraju w 1784 roku osiadł w rodzinnych Siechnowiczach. W okresie reform Sejmu Czteroletniego, po reorganizacji armii, powrócił do służby wojskowej w randze generała-majora. Uczestniczył w wojnie 1792 roku w obronie Konstytucji 3 maja, odznaczając się m.in. w bitwie pod Dubienką. Po przystąpieniu króla do konfederacji targowickiej podał się do dymisji, co dodatkowo umocniło jego autorytet w kraju i za granicą. W 1793 roku został wyznaczony przez środowiska patriotyczne na wodza przyszłego powstania. W marcu 1794 roku, ogłaszając Akt Powstania, rozpoczął insurekcję jako naczelnik i dyktator. W kwietniu odniósł zwycięstwo pod Racławicami, a 6 maja wydał Uniwersał połaniecki, znoszący poddaństwo osobiste chłopów. Po klęsce pod Maciejowicami, ranny, dostał się do niewoli rosyjskiej. Uwolniony przez cara Pawła I udał się do Ameryki, a następnie do Francji, gdzie działał na rzecz sprawy niepodległościowej. Po objęciu władzy przez Napoleona Bonapartego, niechętny jego dyktatorskim rządom, stopniowo wycofał się z życia politycznego. Zmarł 5 października 1817 roku w Solurze w Szwajcarii, a rok później jego szczątki sprowadzono do kraju i złożono na Wawelu.

Tadeusz Kościuszko w pełni zdawał sobie sprawę z konieczności pozyskania poparcia szerokich mas ludowych dla powodzenia powstania, rozumiejąc, że sama szlachta nie zdoła wywalczyć niepodległości. Jednocześnie obawiał się jednak radykalnego rozwiązania kwestii chłopskiej, które mogłoby zniechęcić szlachtę do udziału w insurekcji. Z tego względu zdecydował się na częściowe reformy, mające skłonić chłopów do wsparcia walk narodowowyzwoleńczych. 7 maja 1794 roku, w obozie pod Połańcem, wydał Uniwersał połaniecki, który ogłaszał osobistą wolność chłopów i znosił poddaństwo. Uczestników powstania akt ten całkowicie zwalniał z pańszczyzny, natomiast pozostałym chłopom ją ograniczał. Przewidywał także powołanie komisji mających roztoczyć opiekę nad ludnością wiejską, zgodnie z założeniami Konstytucji 3 maja. Mimo swojego kompromisowego charakteru Uniwersał miał wymiar postępowy, stanowiąc próbę wprowadzenia kontroli nad relacjami między panem a chłopem.

5/5 - (1 vote)

Rada Dziesięciu

Jedyną pociechą mogło w tym być przekonanie, że plenarne zebrania kon­ferencji pokojowej nie będą miały prawie żadnego znaczenia i wobec tego fakt posiadania przez ten czy inny kraj większej lub mniejszej liczby delegatów nie będzie odgrywał roli. O wszystkim miała bowiem decydować bezapelacyjnie wielka piątka, ukonstytuowana formalnie jako Rada Dziesięciu.

W skład Rady mieli wchodzić premierzy (w wypadku Stanów Zjednoczo­nych prezydent) oraz ministrowie spraw zagranicznych; Japonia upełnomocniła w zastępstwie innych swoich dygnitarzy. Lista nazwisk obejmowała zatem: Francja – premier Clemenceau, minister spraw zagranicznych Pichon; Japonia – Saionji Kimmochi, Makino Nobuaki; Stany Zjednoczone – prezydent Wilson, sekretarz stanu Lansing; Wielka Brytania – premier Lloyd George, minister spraw zagranicznych Balfour; Włochy – premier Orlando, minister spraw zagranicznych Sonnino.

Rada Dziesięciu w praktyce była niemal stale Radą Ośmiu, bez przedstawi­cieli Japonii, bowiem rząd tego kraju zastrzegł sobie uczestnictwo tylko w wypad­kach omawiania spraw mogących go interesować. Co więcej, na propozycje Wilsona od 25 marca 1919 r. szefowie rządów postanowili w zasadzie obradować tyl­ko we własnym gronie, bez ministrów spraw zagranicznych, tzn. powstała Rada Pięciu, czyli w praktyce Rada Czterech. I ta chwilowo uległa redukcji, gdy pod koniec kwietnia Orlando, po starciu się z Wilsonem w sprawie włoskich roszczeń nad Adriatykiem, opuścił konferencje – wówczas działała tylko Rada Trzech. Orlando wrócił jednak po dwu tygodniach (5 maja).

Każdy z szefów rządu miał wokół siebie liczny sekretariat, zło­żony z dyplomatów i tłumaczy, oraz wielką liczbę wszelkiego rodza­ju rzeczoznawców, specjalistów od spraw prawnych, wojskowych, finansowych, uczonych geografów, historyków, nawet językoznawców itd. Łącznie przybyło do Paryża w związku z tym kilka tysięcy osób.

Do przedstawiania wniosków i ekspertyz Radzie szefów rządu i ministrów spraw zagranicznych utworzono specjalne komisje: spraw terytorialnych (jedna wyłącznie do kwestii wschodniej granicy Niemiec), ekonomicznych i wielu in­nych, a wśród nich takich, jak opracowania statutu Ligi Narodów, ustalenia stop­nia winy za wybuch wojny, reparacji, tj. odszkodowań, komunikacyjne, a także – niektórych krajów, w szczególności nowo powstałych, w tym komisja spraw polskich i czechosłowackich[1].

Utworzenie tak rozbudowanego systemu komisji wynikało przede wszystkim ze skali problemów, które należało rozstrzygnąć po zakończeniu działań wojennych. Pierwsza wojna światowa doprowadziła nie tylko do ogromnych strat ludzkich i materialnych, lecz również do rozpadu dotychczasowego układu politycznego Europy. Przestały istnieć lub uległy zasadniczym przeobrażeniom wielkie imperia: niemieckie, austro-węgierskie, rosyjskie i osmańskie. Na ich dawnych terytoriach powstawały nowe państwa, a wiele narodów zgłaszało żądania dotyczące samodzielności politycznej, zmiany granic bądź przyłączenia określonych obszarów do istniejących państw. Rozstrzygnięcie tych kwestii wymagało zgromadzenia ogromnej ilości informacji dotyczących struktury narodowościowej poszczególnych regionów, ich znaczenia gospodarczego, przebiegu linii komunikacyjnych, uwarunkowań historycznych oraz interesów strategicznych zainteresowanych państw.

Właśnie dlatego działalność ekspertów i komisji miała tak istotne znaczenie dla przebiegu konferencji. Przygotowywali oni mapy, zestawienia statystyczne, analizy historyczne oraz projekty przyszłych rozwiązań. Często jednak nawet najbardziej szczegółowe ekspertyzy nie pozwalały na znalezienie rozwiązania, które byłoby możliwe do zaakceptowania przez wszystkie zainteresowane strony. Granice narodowościowe rzadko pokrywały się bowiem z granicami gospodarczymi czy historycznymi. Na wielu obszarach ludność różnych narodowości zamieszkiwała te same miasta, powiaty i regiony. Każda ze stron przedstawiała przy tym własne dane, interpretując je w sposób korzystny dla swoich roszczeń. W rezultacie decyzje podejmowane przez Radę Dziesięciu, a następnie Radę Czterech, były zwykle rezultatem kompromisu politycznego, a nie prostego zastosowania jednej, powszechnie uznanej zasady.

Formalnie jedną z podstaw powojennego porządku miała być zasada samostanowienia narodów, silnie kojarzona z programem prezydenta Stanów Zjednoczonych Woodrowa Wilsona. W praktyce jej zastosowanie napotykało jednak liczne trudności. Nie zawsze było jasne, jakie grupy należy uznać za odrębne narody, na jakiej podstawie określać ich wolę oraz w jaki sposób wytyczać granice na terenach mieszanych etnicznie. Ponadto sama zasada samostanowienia pozostawała w sprzeczności z interesami strategicznymi zwycięskich mocarstw. Francja chciała przede wszystkim maksymalnego osłabienia Niemiec i uzyskania zabezpieczenia przed ponowną agresją. Wielka Brytania była zainteresowana zachowaniem równowagi sił w Europie, a jednocześnie ochroną własnych interesów kolonialnych i morskich. Włochy domagały się spełnienia obietnic terytorialnych z okresu wojny, natomiast Japonia koncentrowała uwagę przede wszystkim na Dalekim Wschodzie i obszarze Pacyfiku.

Odmienne stanowisko zajmowały Stany Zjednoczone. Wilson przybył do Europy z programem przebudowy stosunków międzynarodowych, którego najbardziej znanym wyrazem było Czternaście Punktów. Amerykański prezydent zakładał stworzenie systemu, który miał ograniczyć możliwość wybuchu kolejnych wielkich konfliktów. Jednym z jego podstawowych elementów miała zostać Liga Narodów. Wilson przywiązywał dużą wagę do jawności dyplomacji, ograniczenia zbrojeń oraz tworzenia bardziej sprawiedliwych zasad stosunków pomiędzy państwami. Jego idealistyczne założenia zderzały się jednak w Paryżu z konkretnymi interesami europejskich sojuszników, którzy ponieśli znacznie większe straty wojenne i oczekiwali rekompensaty oraz trwałego osłabienia pokonanych przeciwników.

Szczególnie wyraźnie różnice te występowały w stosunkach pomiędzy Wilsonem a Clemenceau. Francuski premier reprezentował państwo, którego północno-wschodnie obszary przez ponad cztery lata stanowiły teren bezpośrednich działań wojennych. Francja utraciła setki tysięcy żołnierzy, jej infrastruktura oraz przemysł w wielu regionach zostały poważnie zniszczone, a pamięć wojny francusko-pruskiej i utraty Alzacji oraz Lotaryngii w 1871 r. była nadal bardzo żywa. Clemenceau uważał więc, że podstawowym celem pokoju musi być zapewnienie Francji bezpieczeństwa. Z tego powodu popierał rozwiązania prowadzące do politycznego, militarnego i gospodarczego osłabienia Niemiec, a także do stworzenia na wschodzie Europy państw zdolnych do równoważenia niemieckiej przewagi.

Lloyd George zajmował pozycję pośrednią pomiędzy stanowiskiem francuskim a amerykańskim. W Wielkiej Brytanii po zakończeniu wojny silne były nastroje domagające się ukarania Niemiec, jednak brytyjski premier zdawał sobie sprawę, że ich zbyt dalekie osłabienie może przynieść skutki niekorzystne dla całej Europy. Niemcy pozostawały jednym z najważniejszych państw gospodarczych kontynentu, a ich całkowita destabilizacja mogła utrudnić odbudowę powojennego handlu. Londyn nie był ponadto zainteresowany nadmiernym wzrostem znaczenia Francji. Z tego względu Wielka Brytania popierała część francuskich postulatów dotyczących bezpieczeństwa i odszkodowań, ale jednocześnie sprzeciwiała się niektórym najbardziej radykalnym propozycjom.

Jeszcze inne cele stawiała sobie delegacja włoska. Włochy przystąpiły do wojny po stronie państw ententy w 1915 r., licząc na uzyskanie znacznych nabytków terytorialnych. Po zakończeniu konfliktu Orlando i Sonnino domagali się realizacji wcześniejszych obietnic, zwłaszcza dotyczących wybrzeży Adriatyku. Roszczenia te pozostawały jednak w sprzeczności z zasadą narodowościową oraz interesami powstającego Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Spór szczególnie zaostrzył się wokół Fiume. Wilson nie chciał zaakceptować wszystkich żądań włoskich, co doprowadziło do ostrego konfliktu i czasowego opuszczenia konferencji przez delegację włoską. Incydent ten dobrze pokazywał, jak trudno było pogodzić program budowy nowego ładu międzynarodowego z tajnymi porozumieniami zawieranymi przez aliantów w okresie wojny.

Specyficzna była natomiast pozycja Japonii. Jej przedstawiciele nie byli szczególnie zainteresowani większością europejskich sporów terytorialnych. Najważniejsze znaczenie miało dla nich uznanie japońskich zdobyczy na Dalekim Wschodzie i Pacyfiku oraz umocnienie pozycji kraju jako jednego z mocarstw światowych. Dlatego delegacja japońska uczestniczyła przede wszystkim w tych posiedzeniach, podczas których omawiano zagadnienia bezpośrednio związane z jej interesami. Takie podejście jeszcze bardziej podkreślało umowny charakter określenia „Rada Dziesięciu”. W praktyce najważniejsze problemy europejskie rozstrzygane były przez przedstawicieli Stanów Zjednoczonych, Francji i Wielkiej Brytanii, przy okresowym udziale Włoch.

Sama organizacja pracy najwyższych organów konferencji ulegała stopniowym zmianom również dlatego, że liczba rozpatrywanych zagadnień była ogromna. Posiedzenia Rady Dziesięciu z udziałem szefów rządów i ministrów spraw zagranicznych okazały się mało sprawne. Dyskusje przeciągały się, a liczba uczestników utrudniała szybkie osiąganie kompromisu. Tymczasem pojawiały się problemy wymagające natychmiastowych decyzji. Dotyczyło to zarówno warunków przyszłego traktatu z Niemcami, jak i konfliktów terytorialnych w Europie Środkowej i Wschodniej, sytuacji w Rosji, warunków gospodarczych, dostaw żywności czy kwestii związanych z demobilizacją i utrzymaniem wojsk alianckich. Stopniowe ograniczenie grona osób podejmujących najważniejsze decyzje miało więc przede wszystkim usprawnić obrady.

Rada Czterech stała się faktycznym centrum konferencji pokojowej. Spotkania jej członków miały często stosunkowo nieformalny charakter i odbywały się bez udziału licznych delegacji. Clemenceau, Wilson, Lloyd George i Orlando rozpatrywali najważniejsze kwestie polityczne i terytorialne, korzystając z dokumentacji przygotowywanej przez ekspertów. Ministrowie spraw zagranicznych nadal prowadzili własne obrady i zajmowali się wieloma szczegółowymi zagadnieniami, ale największe znaczenie polityczne miały uzgodnienia zawierane przez szefów rządów. System taki przyspieszał podejmowanie decyzji, jednocześnie jednak oznaczał skupienie ogromnej władzy w rękach kilku osób.

Budziło to zrozumiałe niezadowolenie mniejszych państw uczestniczących w konferencji. Ich delegacje mogły składać memoriały, przedstawiać postulaty przed komisjami oraz zabiegać o poparcie poszczególnych mocarstw, nie miały jednak bezpośredniego wpływu na ostateczne decyzje w takim stopniu jak wielka czwórka. Państwa te znajdowały się zatem w sytuacji, w której musiały przekonywać głównych decydentów do swoich racji, często konkurując jednocześnie z sąsiadami wysuwającymi sprzeczne żądania. Szczególnie wyraźnie widoczne było to w Europie Środkowej i Wschodniej, gdzie po upadku wielkich monarchii pojawiło się wiele sporów dotyczących przebiegu granic.

Duże znaczenie miała w tych warunkach działalność delegacji polskiej. Odrodzona Polska znalazła się w sytuacji szczególnie skomplikowanej. Jej granice nie były jeszcze ostatecznie ustalone, a poszczególne obszary dawnej Rzeczypospolitej przez ponad sto lat należały do trzech różnych państw zaborczych. Delegacja polska musiała więc przedstawić mocarstwom argumentację dotyczącą granicy z Niemcami, przyszłości Gdańska, dostępu do morza, Wielkopolski, Górnego Śląska, Warmii i Mazur, a także granic na wschodzie. Rozpatrywaniem części tych spraw zajmowała się specjalna komisja do spraw polskich. Jej ustalenia trafiały następnie na wyższe szczeble konferencji, gdzie były konfrontowane z szerszymi interesami politycznymi zwycięskich mocarstw.

Problem polski pokazywał szczególnie wyraźnie trudności wynikające z jednoczesnego stosowania kryteriów narodowościowych, historycznych, gospodarczych i strategicznych. Dostęp Polski do Bałtyku uznawano za jeden z warunków jej rzeczywistej niezależności gospodarczej, ale realizacja tego postulatu oznaczała włączenie w granice państwa obszarów zamieszkanych również przez ludność niemiecką. Jeszcze bardziej skomplikowana była sytuacja Gdańska. Ostatecznie nie został on włączony ani do Polski, ani pozostawiony w granicach Niemiec, lecz uzyskał szczególny status Wolnego Miasta pod opieką Ligi Narodów. Podobne rozwiązania kompromisowe stosowano również w innych spornych regionach Europy.

Jednym z najważniejszych zagadnień stojących przed Radą były warunki pokoju z Niemcami. W społeczeństwach państw zwycięskich istniało silne oczekiwanie, że Niemcy poniosą odpowiedzialność za wojnę oraz pokryją przynajmniej część spowodowanych przez nią strat. Pojawiła się jednak zasadnicza trudność dotycząca rozmiaru reparacji. Francja domagała się wysokich świadczeń, które miały służyć odbudowie kraju i jednocześnie ograniczyć potencjał niemieckiego państwa. Wielka Brytania, choć również oczekiwała odszkodowań, obawiała się konsekwencji nadmiernego obciążenia niemieckiej gospodarki. Stany Zjednoczone podchodziły do tej kwestii bardziej umiarkowanie. Ostateczne rozwiązania stały się więc wynikiem długich negocjacji, w których względy gospodarcze mieszały się z politycznymi i społecznymi.

Podobne kontrowersje dotyczyły przyszłości niemieckich sił zbrojnych. Zwycięskie mocarstwa były zgodne co do tego, że ich liczebność i możliwości powinny zostać ograniczone, ale zakres tych ograniczeń pozostawał przedmiotem dyskusji. Francja obawiała się przede wszystkim ponownego odrodzenia militarnej potęgi Niemiec. Dla Paryża szczególne znaczenie miała sytuacja Nadrenii oraz możliwość stworzenia bariery chroniącej francuską granicę. Ostatecznie zdecydowano się na rozwiązania obejmujące między innymi demilitaryzację określonych obszarów i ograniczenie liczebności armii niemieckiej.

Prace Rady obejmowały przy tym znacznie więcej niż tylko przygotowanie traktatu z Niemcami. Konferencja miała stworzyć podstawy całego powojennego porządku międzynarodowego. Należało określić warunki pokoju z Austrią, Węgrami, Bułgarią oraz Imperium Osmańskim, ustalić granice nowych państw, rozwiązać kwestie dawnych kolonii niemieckich, ustalić zasady korzystania z ważnych szlaków komunikacyjnych i rzek międzynarodowych oraz stworzyć mechanizmy mające ograniczać przyszłe konflikty. Szczególnie istotnym elementem tego systemu miała być Liga Narodów, której powstanie Wilson traktował jako jedno z największych osiągnięć konferencji.

Znaczenie Rady Dziesięciu należy zatem rozpatrywać nie tylko przez pryzmat jej formalnego składu. Właściwie już po kilku tygodniach obrad stało się jasne, że tak liczny organ nie będzie zdolny do sprawnego rozwiązywania wszystkich najważniejszych problemów. Z tego powodu rzeczywiste centrum decyzyjne przesunęło się w kierunku Rady Czterech. Mimo tej reorganizacji początkowa działalność Rady Dziesięciu wyznaczyła podstawowy model funkcjonowania konferencji: najważniejsze decyzje polityczne pozostawały w rękach wielkich mocarstw, natomiast komisje i eksperci przygotowywali materiały potrzebne do ich podjęcia.

Taki sposób prowadzenia konferencji był z jednej strony zrozumiały. To największe państwa koalicji poniosły zasadniczy ciężar prowadzenia wojny i dysponowały siłą pozwalającą egzekwować przyszłe postanowienia pokojowe. Z drugiej strony koncentracja decyzji w rękach kilku przywódców powodowała, że interesy mniejszych państw nie zawsze były traktowane jako równorzędne. O ich przyszłości często rozstrzygano w trakcie rozmów, w których ich własni przedstawiciele nie uczestniczyli. Z tego powodu paryska konferencja pokojowa była zarówno próbą stworzenia nowego systemu współpracy międzynarodowej, jak i klasycznym przykładem polityki mocarstw, poszukujących kompromisu przede wszystkim pomiędzy własnymi interesami.

Rada Dziesięciu odegrała więc rolę przede wszystkim w pierwszym okresie konferencji i zapoczątkowała mechanizm podejmowania decyzji, który następnie został uproszczony. Jej stopniowe przekształcanie się w Radę Pięciu, a w praktyce w Radę Czterech, nie było wyłącznie zmianą organizacyjną. Pokazywało ono, kto rzeczywiście posiadał decydujący wpływ na kształt powojennego świata. Choć w Paryżu obecne były delegacje dziesiątków krajów, a setki ekspertów przygotowywały szczegółowe materiały, najważniejsze rozstrzygnięcia zapadały podczas rozmów kilku najpotężniejszych przywódców. To od ich wzajemnych ustępstw, konfliktów i ocen zależał ostateczny kształt traktatów pokojowych oraz granic państw, które miały określać polityczną mapę Europy przez następne lata.


[1] H. Batowski, dz. cyt., s. 27-30.

5/5 - (1 vote)

Rewolucja w Niderlandach i konflikt hiszpańsko angielski

1556 – abdykuje Karol I(V) oddając Hiszpanię i Niderlandy synowi Filipowi II a Austrię, Czechy i Węgry bratu Ferdynandowi I

W tym czasie Niderlandy były najbardziej zurbanizowanym rejonem Europy. Rozwijał się handel i przemysł, powstawały wielkie domy bankowe i giełdy. Rewolucja cen osłabiła role szlachty a spowodowała wzbogacenie się mieszczaństwa i chłopstwa, które było wolne. Rozwijał się kalwinizm, który jednoczył także społeczeństwo w walce przeciwko katolickim Hiszpanom, władcom kraju.

Namiestnikiem Niderlandów z ręki Filipa II była Małgorzata ks. Parmy, nieślubna córka Karola I (V). Prowadziła ona politykę prześladowań w stosunku do protestantów, na co ludność całego kraju odpowiedziała tzw. Kompromisem, czyli porozumieniem o działaniu przeciw Hiszpanii. Delegaci udali się do królowej, a tam zostali obrzuceni wyzwiskami (nazwano ich gezami czyli żebrakami; stad nazwa ruchu)

1566 – wybuch powstania kalwinów niderlandzkich

1567 – do Niderlandów wkracza armia hiszpańska pod dowództwem księcia Alby i przystępuje do mordowania innowierców. Z przywódców opozycji zdołał ujść tylko Wilhelm ks. Orański, który uciekł do swojej posiadłości Nassau w Niemczech. Powstała partyzantka. Nie udawały się kolejne próby oswobodzenia Niderlandów podejmowane przez emigrantów. Tymczasem ks. Alba przystąpił do wyzysku fiskalnego prowincji. Potęga Filipa II przestraszyła Francję, a jej właściwa władczyni Katarzyna Medycejska zaczęła popierać Wilhelma Orańskiego, który wkroczył do Niderlandów i został mianowany stathouderem czyli namiestnikiem. W walki zaangażowali się też hugenoci francuscy ale po Nocy św. Bartłomieja sami musieli szukać ratunku. Ostatecznie ukształtował się podział na katolickie dzielnice południowe i kalwińskie północne. Podział został na krótko złamany po rzezi Antwerpii dokonanej przez Hiszpanów w 1576 roku. Po ogłoszeniu detronizacji Filipa II i śmierci Wilhelma ks. Orańskiego stany generalne północy znalazły się między młotem a kowadłem.

W tej sytuacji na pomoc przyszła Elżbieta I.

Była ona córką Henryka VIII i Anny Boleyn i objęła tron  po Krwawej Mary, co z kolej budziło zastrzeżenia Filipa II, który jako mąż tej ostatniej rościł sobie prawo do korony angielskiej. W tej sytuacji konflikt w Niderlandach był rzeczą idealną dla Elżbiety I bo osłabiał Filipa II i jednocześnie Niderlandy, które były konkurentem Anglii w handlu. Konflikt z Hiszpanią rodził się też na polu religijnym (m.in. sprawa Marii Stuart, królowej Szkocji) i kolonialnym (Francis Drake).

1588 – wyprawa  hiszpańskiej Wielkiej Armady na Anglię i jej całkowita klęska

W Anglii Elżbiety pierwszej doszło do rewolucji ekonomicznej. Zaczął rozwijać się przemysł (sukiennictwo; hutnictwo) oraz wydobycie węgla, co spowodowało z kolei rozwój ludwisarni i produkcję broni. W hutnictwie używano wielkich piecy. Rozpowszechniały się manufaktury. Problemem dalej było ogradzanie i powstanie nowej grupy społecznej – gentry – burżuazji. Powstały kompanie handlowe:

  • moskiewska
  • wschodnioeuropejska
  • lewantyńska
  • East-India

Elżbieta I kontrolowała Kościół Anglikański, który był powiązany ściśle z polityką. Rozwijała się sztuka.

Przemiany zachodzące w Niderlandach w drugiej połowie XVI wieku miały znacznie głębszy charakter niż zwykły konflikt pomiędzy miejscową ludnością a władcą hiszpańskim. Łączyły się w nich problemy polityczne, religijne, społeczne i gospodarcze, które stopniowo doprowadziły do powstania nowego państwa. Niderlandy składały się z kilkunastu prowincji posiadających własne tradycje ustrojowe, przywileje, organy przedstawicielskie i prawa lokalne. Władcy z dynastii Habsburgów podejmowali natomiast próby ich silniejszego podporządkowania administracji centralnej. Za panowania Karola V napięcia te były jeszcze częściowo łagodzone przez osobisty autorytet monarchy, który wychował się w Niderlandach i dobrze znał miejscowe stosunki. Sytuacja zmieniła się po objęciu władzy przez Filipa II.

Nowy władca był przede wszystkim królem Hiszpanii i właśnie interesom tego państwa podporządkowywał znaczną część swojej polityki. Niderlandy traktował jako ważny element rozległego imperium Habsburgów, mający dostarczać pieniędzy potrzebnych do prowadzenia polityki europejskiej. Miejscowa szlachta i bogate mieszczaństwo niechętnie patrzyły na zwiększanie podatków oraz powierzanie wysokich stanowisk ludziom związanym z Hiszpanią. Jeszcze większe niezadowolenie wywoływała polityka religijna. Filip II uważał się za obrońcę katolicyzmu i zdecydowanie występował przeciw reformacji. Tymczasem w Niderlandach coraz większe wpływy zdobywał kalwinizm, szczególnie silny w środowiskach miejskich i kupieckich.

Konflikt religijny łączył się w ten sposób z oporem wobec centralizacji państwa. Niderlandzka opozycja nie występowała początkowo przeciw samej monarchii. Domagała się przede wszystkim poszanowania miejscowych swobód, ograniczenia prześladowań religijnych i odsunięcia części hiszpańskich urzędników. W 1566 roku grupa przedstawicieli szlachty przedstawiła namiestniczce Małgorzacie Parmeńskiej petycję, w której żądano przede wszystkim złagodzenia represji wobec protestantów. Przeciwnicy określili delegatów mianem „gezów”, czyli żebraków. Nazwa, która początkowo miała charakter obraźliwy, została następnie przyjęta przez samych buntowników i stała się symbolem walki przeciw Hiszpanii.

W tym samym roku doszło do gwałtownych wystąpień kalwińskich. Jednym z ich najbardziej widocznych przejawów była fala niszczenia obrazów, figur i innych elementów wyposażenia katolickich kościołów. Dla Filipa II wydarzenia te stanowiły dowód, że sytuacja wymaga zdecydowanej interwencji. Do Niderlandów skierowano wojska dowodzone przez księcia Albę. Jego rządy szybko nabrały charakteru represyjnego. Powołano specjalny trybunał zajmujący się osobami podejrzewanymi o udział w buncie. Liczne wyroki śmierci, konfiskaty majątków oraz represje wobec protestantów przyczyniły się jednak nie tyle do stłumienia oporu, ile do jego dalszego rozszerzania.

Na czoło przeciwników hiszpańskiego panowania wysunął się Wilhelm Orański. Początkowo należał on do najwyższych warstw niderlandzkiej arystokracji i pełnił ważne funkcje w administracji Habsburgów. Z czasem stał się jednak jednym z głównych obrońców miejscowych przywilejów oraz przeciwnikiem hiszpańskiej polityki wyznaniowej. Po przybyciu księcia Alby opuścił kraj, ale nie zrezygnował z walki. Organizował oddziały zbrojne i podejmował próby wkroczenia do Niderlandów. Początkowo działania te nie przynosiły większych sukcesów, ponieważ Hiszpanie dysponowali jedną z najlepiej wyszkolonych armii w ówczesnej Europie.

Duże znaczenie dla dalszego przebiegu powstania miała działalność gezów morskich. Byli to przeciwnicy Hiszpanii prowadzący walkę na morzu i atakujący statki oraz porty znajdujące się pod kontrolą Filipa II. W 1572 roku zajęli oni miasto Brielle. Sukces ten stał się sygnałem do wystąpień w kolejnych miastach północnych prowincji. Holandia i Zelandia zaczęły stopniowo przechodzić na stronę powstańców. Wilhelm Orański uzyskał tam silne zaplecze polityczne, a konflikt coraz wyraźniej przekształcał się w regularną wojnę.

Polityka księcia Alby dodatkowo pogłębiała niechęć mieszkańców. Szczególnie krytykowane były nowe podatki, które miały zwiększyć dochody administracji hiszpańskiej. W kraju utrzymującym się w dużym stopniu z handlu i działalności rzemieślniczej tego rodzaju obciążenia spotykały się z oporem kupców, właścicieli warsztatów i miejskich elit. W rezultacie do powodów religijnych i politycznych dochodziły również gospodarcze. Hiszpania, próbując finansować obecność swoich wojsk z dochodów uzyskiwanych w Niderlandach, przyczyniała się do narastania niechęci wobec własnych rządów.

Jednym z najważniejszych momentów konfliktu był rok 1576. Nieopłacane regularnie wojska hiszpańskie zaczęły się buntować i dokonywać grabieży. Szczególnie tragiczne wydarzenia rozegrały się w Antwerpii, która została splądrowana przez żołnierzy. Śmierć poniosły tysiące mieszkańców, a znaczna część miasta została zniszczona. Wydarzenie to, określane jako „hiszpańska furia”, wywołało oburzenie również wśród katolików zamieszkujących południowe prowincje Niderlandów. Doprowadziło to do chwilowego zjednoczenia przeciwników obecności wojsk hiszpańskich bez względu na różnice religijne.

W listopadzie 1576 roku zawarto pacyfikację gandawską. Prowincje niderlandzkie zgodziły się wspólnie wystąpić przeciw wojskom hiszpańskim oraz domagały się ich wycofania. Jedność ta nie trwała jednak długo. Różnice pomiędzy katolickim południem a coraz silniej kalwińską północą okazały się zbyt głębokie. Hiszpańska dyplomacja wykorzystała te podziały. W 1579 roku część południowych prowincji zawarła unię w Arras, opowiadając się za pojednaniem z Filipem II. Odpowiedzią prowincji północnych było utworzenie unii utrechckiej.

Unia utrechcka odegrała fundamentalną rolę w powstaniu przyszłego państwa holenderskiego. Początkowo była związkiem prowincji kontynuujących walkę przeciw Hiszpanii, jednak stopniowo przekształciła się w podstawę ich wspólnej organizacji politycznej. W 1581 roku przedstawiciele zbuntowanych prowincji ogłosili akt detronizacji Filipa II. Uznano, że władca, który nie chroni swoich poddanych, lecz ich prześladuje i łamie ich prawa, może zostać pozbawiony władzy. Było to rozstrzygnięcie o znaczeniu wykraczającym poza samą historię Niderlandów, ponieważ podważało tradycyjne przekonanie o bezwarunkowym obowiązku posłuszeństwa wobec monarchy.

Walka trwała jednak nadal. W 1584 roku Wilhelm Orański został zamordowany przez zwolennika Filipa II. Jego śmierć była poważnym ciosem dla powstańców, zwłaszcza że wojska hiszpańskie pod dowództwem Aleksandra Farnese odnosiły w tym czasie znaczne sukcesy. Hiszpanie odzyskali kontrolę nad dużą częścią południowych Niderlandów, a w 1585 roku zdobyli Antwerpię. Właśnie w tym momencie coraz większego znaczenia zaczęła nabierać pomoc udzielana powstańcom przez Anglię.

Elżbieta I przez dłuższy czas prowadziła wobec Hiszpanii ostrożną politykę. Nie chciała otwartej wojny z Filipem II, ale jednocześnie zdawała sobie sprawę, że całkowite zwycięstwo Hiszpanii w Niderlandach byłoby zagrożeniem dla Anglii. Porty niderlandzkie położone były bardzo blisko wybrzeża angielskiego i mogły stać się bazą dla przyszłej inwazji. Dodatkowo oba państwa rywalizowały na morzach i oceanach. Angielscy żeglarze coraz częściej atakowali hiszpańskie statki przewożące srebro i towary z Ameryki. Jedną z najbardziej znanych postaci tego okresu był Francis Drake.

Drake prowadził wyprawy korsarskie przeciwko hiszpańskim posiadłościom i żegludze kolonialnej. Z punktu widzenia Hiszpanii jego działalność była zwykłym piractwem, natomiast w Anglii traktowano ją jako element rywalizacji z najpotężniejszym państwem katolickim. Elżbieta I nie tylko tolerowała podobne działania, ale w pewnym zakresie je wspierała. Dochody osiągane podczas wypraw były bardzo wysokie, a część z nich trafiała do osób związanych z dworem królewskim. Wojna morska rozwijała się więc jeszcze przed formalnym rozpoczęciem otwartego konfliktu angielsko-hiszpańskiego.

Istotnym problemem pozostawała również sprawa Marii Stuart. Katolicka królowa Szkocji była postrzegana przez przeciwników Elżbiety jako osoba posiadająca prawa do tronu angielskiego. Po utracie władzy w Szkocji znalazła się w Anglii, gdzie przez wiele lat pozostawała pod nadzorem Elżbiety. Wokół Marii Stuart powstawały kolejne spiski katolickie. Ostatecznie została oskarżona o udział w działaniach skierowanych przeciwko królowej Anglii i w 1587 roku stracona. Egzekucja katolickiej monarchini dodatkowo zaostrzyła konflikt z Filipem II.

Bezpośrednia pomoc angielska dla Niderlandów była już wówczas znaczna. W 1585 roku Elżbieta zawarła porozumienie ze zbuntowanymi prowincjami i wysłała na kontynent wojska. Dla Filipa II oznaczało to faktyczne przystąpienie Anglii do wojny. Hiszpański monarcha rozpoczął przygotowania do wielkiej inwazji. Zamierzał wysłać flotę przez kanał La Manche, połączyć ją z wojskami znajdującymi się w Niderlandach i dokonać desantu na terytorium Anglii. Do realizacji tego planu przygotowano flotę, która przeszła do historii jako Wielka Armada.

W 1588 roku Armada wyruszyła w kierunku wybrzeży angielskich. Składała się z ponad stu okrętów i transportowała tysiące żołnierzy. Hiszpanie dysponowali znaczną siłą, jednak ich plan był bardzo skomplikowany. Flota musiała utrzymać łączność z wojskami Aleksandra Farnese w Niderlandach, podczas gdy Anglicy mogli działać bliżej własnych portów i baz zaopatrzeniowych. Okręty angielskie były przeważnie mniejsze, bardziej zwrotne i dobrze przystosowane do prowadzenia walki artyleryjskiej na większym dystansie.

Walki na kanale La Manche nie doprowadziły do natychmiastowego zniszczenia floty hiszpańskiej, ale uniemożliwiły jej wykonanie głównego zadania. Podczas postoju w pobliżu Calais Anglicy użyli branderów, czyli płonących jednostek skierowanych w stronę zakotwiczonych okrętów przeciwnika. Armada musiała przerwać szyk. Następnie doszło do walk, które zmusiły Hiszpanów do wycofania się na Morze Północne. Powrót do Hiszpanii odbywał się wokół Wysp Brytyjskich. Wiele jednostek zostało wtedy zniszczonych przez sztormy lub rozbiło się u wybrzeży Irlandii i Szkocji.

Klęska Wielkiej Armady nie oznaczała jeszcze końca potęgi Hiszpanii. Filip II dysponował nadal ogromnymi zasobami i odbudował część swojej floty, a wojna angielsko-hiszpańska trwała również w następnych latach. Wydarzenia z 1588 roku miały jednak ogromne znaczenie polityczne i propagandowe. Hiszpania nie zdołała podporządkować sobie Anglii, a państwo Elżbiety I umocniło swoją pozycję jako licząca się potęga morska. Zwycięstwo sprzyjało również dalszemu rozwojowi angielskiej aktywności handlowej i kolonialnej.

Rozwój gospodarczy Anglii był jedną z podstaw jej wzrastającej siły. Szczególne znaczenie miała produkcja sukna, które pozostawało jednym z najważniejszych towarów eksportowych. Coraz większą rolę odgrywało także górnictwo, metalurgia i produkcja uzbrojenia. Rozpowszechnianie manufaktur zwiększało skalę produkcji, choć nadal znaczną część towarów wytwarzano metodami tradycyjnymi. W rolnictwie następowały przemiany związane z ogradzaniem gruntów i rozwojem hodowli owiec, potrzebnych do produkcji wełny. Proces ten sprzyjał bogaceniu się części właścicieli ziemskich, ale powodował również trudności dla ludności wiejskiej tracącej dostęp do użytkowanej wcześniej ziemi.

Dużą rolę w przemianach społecznych odgrywała gentry, czyli nowa i średnia szlachta ziemska, której pozycja opierała się w dużej mierze na prowadzeniu gospodarki nastawionej na zysk. Jej przedstawiciele angażowali się w handel, produkcję i przedsięwzięcia kolonialne. W odróżnieniu od części tradycyjnej arystokracji byli bezpośrednio zainteresowani rozwojem gospodarczym kraju oraz wzrostem znaczenia parlamentu. W następnych dziesięcioleciach grupa ta miała odegrać istotną rolę w przemianach politycznych Anglii.

Równolegle rozwijały się kompanie handlowe otrzymujące od monarchy przywileje do prowadzenia działalności na określonych obszarach. Kompania Moskiewska zajmowała się handlem z Rosją, Kompania Lewantyńska prowadziła działalność w rejonie Morza Śródziemnego, natomiast powołana pod koniec panowania Elżbiety Kompania Wschodnioindyjska otworzyła Anglii drogę do intensywniejszej ekspansji na obszarze Azji. Organizacje te łączyły kapitały wielu kupców, ograniczając ryzyko pojedynczych uczestników wypraw i umożliwiając finansowanie przedsięwzięć wymagających znacznych nakładów.

Rządy Elżbiety I były również okresem utrwalania anglikanizmu. Królowa dążyła do zachowania kontroli monarchy nad Kościołem, jednocześnie próbując unikać najbardziej radykalnych rozwiązań religijnych. Anglikanizm pozostawał protestancki w zakresie podstawowych zasad doktrynalnych, ale zachowywał część tradycyjnych form organizacyjnych. Przeciwko takiemu rozwiązaniu występowali zarówno katolicy, jak i bardziej radykalni protestanci, przede wszystkim purytanie. Religia była więc nierozerwalnie związana z polityką wewnętrzną i zagraniczną Anglii.

Epoka elżbietańska przyniosła także wyjątkowy rozwój kultury. Londyn stał się jednym z ważniejszych centrów europejskiego życia artystycznego. Rozwijał się teatr, którego najwybitniejszym przedstawicielem był William Shakespeare. Powstawały publiczne teatry przyciągające przedstawicieli różnych warstw społecznych. Literatura i sztuka rozwijały się równolegle ze wzrostem gospodarczego i politycznego znaczenia państwa, dlatego późniejsza tradycja przedstawiała panowanie Elżbiety I jako jeden z najważniejszych okresów w historii Anglii.

Rewolucja w Niderlandach oraz konflikt hiszpańsko-angielski były ze sobą ściśle powiązane. Powstanie niderlandzkie osłabiało Hiszpanię, zmuszając ją do utrzymywania kosztownej armii w północnej Europie. Anglia wspierała przeciwników Filipa II, ponieważ nie chciała dopuścić do pełnego podporządkowania Niderlandów Hiszpanii. Z kolei władze hiszpańskie uważały Elżbietę za jedną z głównych osób odpowiedzialnych za przedłużanie buntu. Do konfliktu politycznego dołączała rywalizacja religijna, handlowa i kolonialna.

Wojna o Niderlandy trwała jeszcze długo po śmierci Filipa II i Elżbiety I. Północne prowincje zdołały jednak zachować swoją niezależność i stworzyć Republikę Zjednoczonych Prowincji. Jej niepodległość została ostatecznie uznana przez Hiszpanię dopiero w pokoju westfalskim w 1648 roku. Południowa część Niderlandów pozostała natomiast pod panowaniem hiszpańskich Habsburgów. Utrwalił się w ten sposób podział, który miał duże znaczenie dla dalszej historii Belgii i Holandii.

Wydarzenia drugiej połowy XVI wieku zapowiadały także zmianę układu sił w Europie. Hiszpania nadal pozostawała wielkim mocarstwem, lecz coraz większe znaczenie zdobywały państwa posiadające rozwinięty handel morski, silne mieszczaństwo i nowoczesne formy organizacji gospodarczej. Do tej grupy należały Anglia oraz północne Niderlandy. W XVII wieku właśnie Holendrzy, a następnie Anglicy mieli odgrywać coraz większą rolę w handlu światowym, rozwoju kolonializmu i rywalizacji o panowanie na morzach. Rewolucja niderlandzka oraz wojna hiszpańsko-angielska stanowiły więc nie tylko konflikty polityczne i religijne, ale również jeden z etapów przechodzenia gospodarczej przewagi Europy z obszaru śródziemnomorskiego w stronę wybrzeży Atlantyku.

5/5 - (1 vote)